TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN ĐỊA LÍ LỚP 12
2009
PHẦN 3
SỬ DỤNG PHƯƠNG TIỆN VÀ THIẾT BỊ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ 12
A- MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG
1. Quan niệm về phương tiện, thiết bị dạy học địa lí
a) Thiết bị dạy học là một phần cơ sở vật chất của nhà trường, có tác dụng phục
vụ gián tiếp cho việc lĩnh hội tri thức địa lí của học sinh (HS) như: phòng bộ môn địa
lí, vườn địa lí, các máy móc dùng để rèn luyện kĩ năng cho HS,
b) Phương tiện dạy học (PTDH) gồm toàn bộ những phương tiện ít nhiều có
tính trực quan, có tác dụng trực tiếp đến sự lĩnh hội tri thức địa lí của HS như các loại
bản đồ, tranh ảnh địa lí, các loại bảng số liệu, tranh ảnh, băng video, đĩa CD có nội
dung địa lí,
- Tên gọi phương tiện trực quan đã có từ lâu, gắn liền với các phương pháp dạy
học (PPDH) truyền thống. Chức năng minh họa của phương tiện được coi trọng và
được giáo viên (GV) sử dụng nhằm hình thành biểu tượng địa lí cho HS một cách rõ
ràng, sinh động.
- Các phương tiện trực quan chứa trong bản thân mình dưới dạng vật chất cả
hình ảnh bên ngoài lẫn những dấu hiệu, thuộc tính bên trong của các đối tượng, dưới
sự hướng dẫn của GV, HS tìm tòi, phân tích thì các đặc điểm đó mới được bộc lộ. Vì
vậy, quan niệm đầy đủ về phương tiện trực quan là PTDH.
PTDH là “hình ảnh kép” của PPDH. Mỗi PPDH với đặc trưng là hệ thống các
hoạt động của GV và HS nhằm đạt mục đích dạy học- đòi hỏi phải có phương tiện
hoạt động phù hợp.
Nội dung dạy học được chứa trong PTDH dưới dạng nguồn tri thức. Do đó có
thể nói rằng PTDH chính là sự tích hợp của nội dung dạy học và PPDH. Quan niệm
như vậy là đề cao chức năng nguồn tri thức của PTDH.
2. Khuynh hướng sử dụng các thiết bị và phương tiện dạy học địa lí trong nhà
trường phổ thông hiện nay
- Xác định các phương tiện tối thiểu cho từng cấp học, lớp học.
- Tăng cường các thiết bị và phương tiện có những tính năng sử dụng được ở

- Xác định nội dung bài dạy học (kiến thức và kĩ năng cần hình thành và bổ sung).
- Lựa chọn PTDH.
- Xác định các nội dung của bài học có thể khai thác từ PTDH.
- Xác định cách thức sử dụng (minh họa hoặc làm nguồn tri thức…) đặt câu hỏi,
ra bài tập và dự kiến các chỉ dẫn đối với HS,
- Xác định thời điểm sử dụng, PPDH phù hợp với từng phương tiện.
- Xem xét và sử dụng PTDH trước khi lên lớp.
(Thời điểm sử dụng, cách thức sử dụng PTDH nên ghi rõ trong giáo án. Trong
quá trình lên lớp, thực hiện việc sử dụng PTDH như trong giáo án đã đề ra song phải
linh hoạt).
6. Một số điều cần lưu ý khi sử dụng các thiết bị và phương tiện trong dạy học
địa lí
Phải căn cứ vào mục đích, nhiệm vụ, nội dung và hình thức của các loại bài học
để lựa chọn phương tiện cho phù hợp.
- Lựa chọn phương pháp, hình thức tổ chức dạy học phù hợp với từng loại thiết
bị và PTDH.
- Đảm bảo tất cả các HS đều quan sát được một cách rõ ràng.
- Kết hợp các PTDH một cách nhuần nhuyễn.
Phối kết hợp giữa việc sử dụng phương tiện với các phương pháp dạy học theo
hướng đề cao chủ thể nhận thức của HS.
- Cần chọn lọc phương tiện dạy, tránh sử dụng quá nhiều PTDH trong một tiết
học.
- Sử dụng phương tiện phải đúng lúc, đúng chỗ, đủ cường độ.
Bùi Văn Tiến-Tổng hợp và biên soạn Page 2
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN ĐỊA LÍ LỚP 12
2009
- Khai thác tối đa chức năng của các phương tiện sẵn có, tăng cường tự làm các
phương tiện đơn giản, rẻ tiền.
B. MỘT SỐ PHƯƠNG TIỆN THIẾT BỊ TRONG DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 12
1. SÁCH GIÁO KHOA

- GV tổ chức cho HS làm việc trên cơ sở câu hỏi giữa bài trong quá trình dạy
trên lớp. Các câu hỏi giữa bài là công cụ để GV tổ chức các hoạt động nhận thức cho
HS để HS khai thác các kiến thức từ cả kênh chữ và kênh hình nhằm phát hiện ra các
kiến thức cần nắm.
- Tổ chức cho HS làm việc với kênh hình trong SGK: Kênh hình trong SGK
chứa đựng một lượng kiến thức lớn của bài học. Khám phá, tìm tòi những kiến thức từ
kênh hình là nhiệm vụ quan trọng của HS trong bài học. GV không làm thay cho HS
mà tổ chức cho HS làm việc theo hình thức cá nhân, nhóm hoặc lớp. Hình thành và rèn
luyện cho HS kĩ năng làm việc với kênh hình là cơ sở quan trọng cho việc đổi mới
PPDH.
- GV giảm tối đa việc cung cấp kiến thức theo kiểu “nhồi nhét”, dành thời gian
cho HS làm việc với các nguồn tri thức. Dạy học theo sách giáo khoa mới đòi hỏi HS
làm việc nhiều với SGK, ngoài ra còn phải làm việc nhiều với các PTDH khác: bản đồ,
Atlat, vở bài tập thực hành, máy vi tính, GV cần phải để ra các nhiệm vụ, gắn với
các yêu cầu kèm theo các hướng dẫn cụ thể để tất cả các HS đều làm việc được với
SGK.
- Một số biện pháp hướng dẫn HS làm việc với SGK:
Bùi Văn Tiến-Tổng hợp và biên soạn Page 3
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN ĐỊA LÍ LỚP 12
2009
+ Ngay từ buổi học đầu tiên, GV cần dành thời gian hướng dẫn các em về cấu
trúc, nội dung của SGK, về sự phân bố thời gian cũng như phương pháp học tập, làm
việc với SGK.
+ Trong quá trình dạy học trên lớp: GV hướng dẫn HS khai thác được nội dung
của bài học, hiểu được các ý chính và cốt lõi của bài, tìm được lời giải đáp cho các câu
hỏi GV đặt ra.
• Đối với kênh chữ: Làm được dàn bài tóm tắt, nắm được trọng tâm, ý
chính của từng đoạn. Đối với các câu hỏi, bài tập cần tìm các nội dung
cấn thiết để trả lời và giải đáp các bài tập, thực hiện các bài thực hành.
• Đối với kênh hình: HS phải biết khai thác các đặc trưng liên quan đến

những kí hiệu về bản đồ mà phân tích, nhìn thấy được nét thực tế của khu vực bề mặt Trái
Đất được biểu hiện trên bản đồ” (NN. Branxki).
Việc đọc bản đồ cần theo trình tự các bước sau:
+ Tìm vị trí đối tượng trên bản đồ.
+ Mô tả đối tượng (hình dáng, kích thước, quan hệ không gian, ).
+ Xác định mối liên hệ tương hỗ, nhân quả của các đối tượng được thể hiện trên
bản đồ và những mối liên hệ tiềm ẩn bên trong bản đồ.
- Sử dụng bản đồ trong tất cả các khâu của quá trình dạy học
+ Trong quá trình thiết kế bài dạy học (soạn giáo án)
Xác định mục tiêu, kiến thức cơ bản
e
lựa chọn bản đồ
e
xác định phần nội
dung của bài học có thể khai thác từ bản đồ
e
hình dung ra cách thức sử dụng bản đồ
(minh họa hoặc hướng dẫn HS khai thác tri thức từ bản đồ- đặt ra các câu hỏi, dự kiến
câu trả lời, , cách thức phối hợp các loại bản đồ và kết hợp bản đồ với các PTDH
khác).
+ Trong quá trình lên lớp
• GV phải thường xuyên thao tác mẫu.
• Đặt câu hỏi gắn với bản đồ, giao cho HS các bài tập có sử dụng bản đồ
e
tổ chức cho HS làm việc cá nhân hoặc theo nhóm với bản đồ để hoàn
thành các bài tập hoặc tham gia trả lời các câu hỏi của GV, tổ chức các
trò chơi nhỏ gắn với bản đồ
e
nhằm góp phần thúc đẩy quá trình rèn
luyện kĩ năng và phát triển tư duy cho HS.

+ Trình bày và giải thích về sự đa dạng của tài nguyên, một số thiên tai.
+ Trình bày và giải thích về một miền tự nhiên, so sánh các miền tự nhiên.
+ Trình bày và giải thích về một trung tâm công nghiệp, vùng nông nghiệp,
vùng công nghiệp. So sánh các trung tâm công nghiệp, các vùng nông nghiệp.
+ Trình bày và giải thích về một vùng kinh tế, vùng kinh tế trọng điểm (nguồn
lực, tình hình phát triển kinh tế và phân bố, sự phân hóa nội vùng, các mối liên hệ liên vùng).
+ Trình bày và giải thích các vấn đề phát triển kinh tế, an ninh, quốc phòng ở
biển Đông và các đảo và quần đảo.
+ Trình bày và giải thích về địa lí tỉnh (thành phố): vị trí địa lí, phạm vi lãnh thổ
và phân chia hành chính, đặc điểm tự nhiên và tài nguyên thiên nhiên, đặc điểm dân cư
và lao động, đặc điểm kinh tế- xã hội, địa lí một số ngành kinh tế chính.
- Để khai thác kiến thức theo những chủ điểm trên, cần lưu ý kĩ thuật sử
dụng các trang của Allat Địa lí Việt Nam
+ Trang mở đầu: Đối với trang này, HS cần hiểu được ý nghĩa, cấu trúc, đặc
điểm của Atlat, nắm chắc các kí hiệu chung ở trang mở đầu.
+ Các trang bản đồ (các trang còn lại):
• Làm việc các trang của atlat, HS phải xác định được vị trí địa lí, giới hạn lãnh
thổ, vùng kinh tế, nêu đặc điểm của các đối tượng địa lí (đất, khí hậu, nguồn
nước, khoáng sản, dân cư, dân tộc), trình bày sự phân bố của các đối tượng
địa lí (khoáng sản, địa hình, đất đai, dân cư, trung tâm công nghiệp, mạng lưới
giao thông, đô thị, giải thích sự phân bố của các đối tượng địa lí, phân tích
mối quan hệ của các đối tượng địa lí: giữa các yếu tố tự nhiên với nhau (khí
hậu và sông ngòi, đất và sinh vật, cấu trúc địa chất và địa hình, ), giữa các
yếu tố tự nhiên và kinh tế, dân cư và kinh tế, kinh tế và kinh tế, tự nhiên, dân
cư và kinh tế, ; đánh giá các nguồn lực phát triển ngành và vùng kinh tế,
trình bày tiềm năng, hiện trạng và hướng phát triển của một ngành, lãnh thổ,
phân tích mối quan hệ giữa các ngành và các lãnh thổ kinh tế với nhau, so
sánh các vùng kinh tế về các mặt, trình bày các đặc điểm tổng hợp của một
lãnh thổ.
Bùi Văn Tiến-Tổng hợp và biên soạn Page 6

số liệu tương đối).
+ Biểu đồ kết hợp giữa cột và đường.
3.3. Quy trình thành lập biểu đồ (vẽ biểu đồ)
a) Bước 1: Xác định nội dung mà biểu đồ phải thể hiện:
+ Tiến trình phát triển của một hiện tượng hay một số hiện tượng địa lí (gia
tăng dân số, sự thay đổi diện tích và sản lượng lương thực của một lãnh thổ hoặc tốc
độ gia tăng của một số sản phẩm công nghiệp qua các năm, tốc độ tăng trưởng về khối
lượng hàng hóa của các ngành vận tải qua các giai đoạn, ).
Bùi Văn Tiến-Tổng hợp và biên soạn Page 7
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN ĐỊA LÍ LỚP 12
2009
+ Sự tương quan và so sánh quy mô giữa các đại lượng (diện tích và sản lượng
lúa giữa các vùng, sản lượng lương thực và mức bình quân lương thực theo đầu người
ở hai đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long, ).
+ Cơ cấu của một tổng thể: cơ cấu các ngành trong GDP, cơ cấu dân số theo độ
tuổi,
+ Cả về tiến trình và tương quan về đại lượng qua các năm: Diện tích gieo trồng
và sản lượng cà phê qua các năm của nước ta,
+ Cả về mối tương quan, cơ cấu và tiến trình của đối tượng: Cơ cấu xuất nhập
khẩu của nước ta qua các năm,
Cơ sở để xác định nội dung biểu đồ cần thể hiện chính là lời dẫn hay yêu cầu
của bài tập, bài thực hành: Vẽ biểu đồ thể hiện
b) Bước 2: Xác định loại biểu đồ cần vẽ. Đây là bước rất quan trọng vì
nếu xác định sai loại biểu đồ cần vẽ sẽ kéo theo việc vẽ biểu đồ sai yêu cầu, việc nhận
xét sẽ khó có thể hoàn thiện. Muốn lựa chọn được loại biểu đồ thích hợp nhất so với
yêu cầu của đề bài cần căn cứ vào một số cơ sở sau:
+ Khả năng thể hiện của từng loại biểu đồ: Thực tế trên báo chí hay các
tài liệu tham khảo có nhiều loại biểu đồ khác nhau nhưng trong chương trình Địa lí
phổ thông cũng như các đề thi trong các kì thi tốt nghiệp, thi cao đẳng, đại học và thi
học sinh giỏi các cấp thường yêu cầu HS vẽ một trong số các loại biểu đồ sau: hình

nhất trong việc thể hiện tốc độ tăng trưởng (tốc độ gia tăng, tốc độ phát triển) của
một số đối tượng địa lí qua các năm như: diện tích, năng suất và sản lượng lúa, sản
lượng của một số ngành công nghiệp, số lượng gia súc, gia cầm của ngành chăn nuôi,
tốc độ tăng trưởng về khối lượng vận chuyển của các ngành giao thông vận tải,
• Biểu đồ kết hợp cột và đường:
Thích hợp trong việc biểu thị mối tương quan giữa độ lớn và động thái phát
triển của các đối tượng có đơn vị khác nhau. VD diện tích và sản lượng lúa/ cà phê
qua các năm, lượng mưa và nhiệt độ, số dự án và số vốn đầu tư trực tiếp của nước
ngoài vào Việt Nam qua các năm,
• Biểu đồ hình tròn (hoặc vuông):
- Biểu đồ hình tròn: có ưu điểm nổi bật trong việc thể hiện cơ cấu của đối tượng
tại một mốc thời gian nhất định.
- Biểu đồ các hình tròn có bán kính khác nhau: thích hợp trong việc thể hiện cả
sự so sánh về quy mô và cơ cấu của đối tượng ở các địa điểm hoặc thời gian khác
nhau.
=> Biểu đồ hình tròn có ưu thế trong việc thể hiện cơ cấu thành phần của một
tổng thể, thể hiện sự so sánh về quy mô, cơ cấu thành phần của đối tượng.
• Biểu đồ miền:
- Biểu đồ miền theo số liệu tương đối: thể hiện được cả cơ cấu thành phần và
động thái phát triển của các thành phần.
- Biểu đồ miền theo số liệu tuyệt đối: thể hiện được qui mô và động thái của đối
tượng.
+ Căn cứ vào lời dẫn, bảng số liệu và yêu cầu của bài tập:
- Lời dẫn và đặc điểm của bảng số liệu trong bài tập là một trong những cơ sở
để xác định loại biểu đồ, VD:
+ Trong lời dẫn có các từ tình hình, sự thay đổi, diễn biến, tăng trưởng, phát
triển, gia tăng, và kèm theo là một chuỗi thời gian qua các năm từ đến => Nên
chọn biểu đồ đường biểu diễn.
+ Trong lời dẫn có các từ qui mô, diện tích, khối lượng, số dân, kim ngạch
xuất nhập khẩu, và kèm theo một vài mốc thời gian, thời kì, giai đoạn (vào năm ,

0
). Tuy nhiên, HS không nhất thiết phải ghi phần này vào trong
phần bài làm song cần thiết phải ghi cụ thể từng tỉ lệ % vào từng thành phần
của biểu đồ tròn (trong phần vẽ biểu đồ).
• Đối với yêu cầu vẽ biểu đồ cơ cấu và qui mô của các đối tượng qua 2 hoặc 3
năm mà bảng số liệu ở giá trị tuyệt đối thì bên cạnh việc tính tỉ lệ của từng
thành phần như trên cần phải tính bán kính hình tròn để thể hiện tương quan
về qui mô của đối tượng theo cách sau:
Gọi giá trị của năm thứ nhất ứng với hình tròn có diện tích S1 và bán kính R1.
Gọi giá trị của năm thứ hai ứng với hình tròn có diện tích S2 và bán kính R2.
Ta có công thức tính tương quan bán kính của 2 hình tròn:
Bùi Văn Tiến-Tổng hợp và biên soạn Page 10
Thành phần A
Tổng thể
Tỉ trọng của thành phần A (%) = x 100
R2 = R1√
S2
S1
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN ĐỊA LÍ LỚP 12
2009
Thay số vào ta sẽ tính được những thông số cần thiết, cho R1 bằng một đại
lượng nhất định (VD R1 = 2 cm), ta sẽ tính được R2,
• Đối với yêu cầu vẽ biểu đồ tốc độ tăng trưởng của một số sản phẩm mà
bảng số liệu đã cho là số liệu tuyệt đối với các đơn vị khác nhau, thì phải
tính tốc độ tăng trưởng của từng sản phẩm so với giá trị của năm gốc như
sau:
Lấy năm đầu tiên trong dãy số liệu là năm gốc (năm gốc bằng 100%), ta có
tốc độ tăng trưởng của năm sau so với năm gốc là:
Trong đó: Tt là tốc độ tăng trưởng của năm sau so với năm gốc, Gs là giá trị
của năm sau, Gg là giá trị của năm gốc.

Số dân
(USD/ người) hoặc VND /người
Tỉ lệ xuất khẩu (%) =
Giá trị xuất khẩu
Tổng giá trị xuất nhập khẩu
x 100
Tt (%) =
Gs
Gg
x 100
Tt (%) =
Gs
Gt
x 100
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN ĐỊA LÍ LỚP 12
2009
• Tính tỉ lệ nhập khẩu
• Tính tỉ lệ xuất khẩu so với nhập khẩu
Ghi chú:
- Trong quá trình làm bài kiểm tra, bài thi nhất thiết phải ghi cách tính và tính
cụ thể một thành phần, sau đó ghi tương tự ta có bảng số liệu mới => tiến hành lập
bảng số liệu đã qua xử lí, chú ý đơn vị của bảng số liệu mới.
- Trong quá trình xử lí số liệu nếu các số liệu không tương đồng về giá trị cần
phải có sự chuyển đổi cho phù hợp.
VD: Tính bình quân GDP theo đầu người mà trong bảng số liệu cho GDP tính bằng tỉ
đồng, dân số là triệu người thì cần phải chuyển từ tỉ đồng ra triệu đồng rồi mới tính.
d) Bước 4: Vẽ biểu đồ
Sau khi xác định loại biểu đồ, xử lí số liệu (nếu cần) => Vẽ biểu đồ. Việc vẽ
biểu đồ phải đảm bảo tính chính xác và thẩm mĩ.
• Biểu đồ cột:

TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN ĐỊA LÍ LỚP 12
2009
Ngược lại nếu trục hoành thể hiện yếu tố thời gian là thời kì hay giai đoạn hoặc
chỉ về không gian lãnh thổ hoặc phản ánh chỉ tiêu kinh tế theo ngành thì khoảng cách
giữa các yếu tố trên trục hoành luôn cách đều nhau.
- Vẽ các cột của biểu đồ:
+ Các cột của biểu đồ chỉ khác nhau về chiều cao, còn chiều ngang phải bằng
nhau.
+ Cột của biểu đồ không nên vẽ dính vào trục tung.
+ Ghi trị số trên đầu mỗi cột.
+ Các cột hay các phần của cột thể hiện cùng một đối tượng phải được kí hiệu
nền giống nhau.
• Biểu đồ tròn
- Đối với biểu đồ tròn thể hiện qui mô và cơ cấu cần phải vẽ chính xác tương
quan bán kính theo số liệu đã tính toán, đối với biểu đồ thể hiện cơ cấu không cần vẽ
chính xác về tương quan bán kính.
- Nếu biểu đồ có 2 đường tròn trở lên, tâm của các đường tròn nên nằm trên
một đường thẳng theo chiều ngang.
- Để xác định tỉ lệ các thành phần một cách chính xác nên tính từ kim đồng hồ
lúc 12 giờ, từ đó lần lượt vẽ các thành phần theo chiều quay của kim đồng hồ.
- Mỗi thành phần trong biểu đồ được kí hiệu bằng một kiểu kí hiệu khác nhau
sau khi đã ghi tỉ lệ % vào các thành phần biểu đồ.
• Biểu đồ đường (đồ thị)
- Xây dựng hệ trục: Như hệ trục tọa độ trong biểu đồ cột. Tuy nhiên có một số
khác biệt:
+ Trục ngang: Chỉ để chỉ yếu tố thời gian qua các năm (khoảng cách giữa các
năm luôn phải được chia đúng theo tỉ lệ khoảng cách giữa các năm trong bảng số liệu).
Mốc năm đầu tiên luôn trùng với gốc tọa độ (nếu có 2 trục đứng thì mốc năm
cuối cùng luôn trùng với chân trục đứng bên phải).
+ Trục đứng: Được sử dụng làm thước đo kết hợp với trục hoành để xác định

giới thứ nhất và thứ 2.
+ Giá trị của mỗi miền được ghi ở giữa các miền tương ứng với các mốc năm.
- B3: Thể hiện mỗi miền bằng một kí hiệu riêng biệt.
* Biểu đồ miền theo số liệu tuyệt đối:
- B1: Vẽ hệ trục tọa độ (tương tự trong biểu đồ đường chỉ có 1 trục tung và 1
trục hoành).
+ Trục tung luôn được tính từ giá trị 0, các giá trị trên trục tung là giá trị tuyệt
đối.
+ Trục hoành chỉ thể hiện thời gian là các mốc năm cụ thể, khoảng cách giữa
các năm phải phù hợp với khoảng cách giữa các năm trong bảng số liệu.
- B2: Vẽ đường ranh giới: Tương tự như đường ranh giới trong biểu đồ miền
tương đối.
- B3: Thể hiện mỗi miền bằng một kí hiệu riêng biệt.
e) Bước 5: Ghi chú giải, tên biểu đồ
- Lập bảng chú giải
+ Đối với biểu đồ có từ 2 đối tượng trở lên phải lập bảng chú giải, các chú giải
nên lập thành bảng riêng để bảo đảm tính mĩ thuật.
+ Các kí hiệu trong bảng chú giải phải tương ứng với kí hiệu trên biểu đồ, tùy
từng biểu đồ mà hình dạng các kí hiệu khác nhau, có thể có nhiều dạng kí hiệu
cho một loại biểu đồ, nhưng phổ biến là:
Bùi Văn Tiến-Tổng hợp và biên soạn Page 14
. Biểu đồ cột:
. Biểu đồ tròn:
. Biểu đồ miền:
. Biểu đồ đường:
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN ĐỊA LÍ LỚP 12
2009
- Ghi tên biểu đồ: Tên biểu đồ được đặt theo yêu cầu trong đề bài và phải phản
ánh được 3 khía cạnh: cái gì, ở đâu, khi nào. Tên biểu đồ có thể ghi ở phần trên hoặc
dưới biểu đồ (Trong các đề tài nghiên cứu khoa học, tên biểu đồ được quy định đặt ở phía trên).

. Nếu có từ 2 biểu đồ tròn trở lên thì trong phần nhận xét cần:
Bùi Văn Tiến-Tổng hợp và biên soạn Page 15
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN ĐỊA LÍ LỚP 12
2009
Nhận xét khái quát chung cho các biểu đồ.
Nhận xét sự thay đổi (sự chuyển dịch) về cơ cấu theo thời gian và không gian,
thành phân nào tăng ( %), thành phần nào giảm ( %), nếu có một số thành phần
cùng giảm thì thành phần nào giảm nhiều hơn, cùng tăng thì thành phần nào tăng
nhiều hơn.
Nếu trong bài tập có yêu cầu “nhận xét về sự thay đổi quy mô và cơ cấu” thì
cần phải dựa thêm vào bảng số liệu để so sánh (quy mô tăng/ giảm hoặc lớn hơn/ nhỏ
hơn bao nhiêu lần).
- Đối với biểu đồ miền
+ Biểu đồ miền vẽ theo số liệu tương đối:
. Nhận xét khái quát về sự so sánh tỉ trọng giữa các thành phần trong cơ cấu:
thành phần nào chiếm tỉ trọng lớn nhất, nhỏ nhất hoặc cao hơn, thấp hơn.
. Nhận xét về xu hướng thay đổi cơ cấu cho cả thời kì: tỉ trọng của thành phần
nào tăng, thành phần nào giảm.
. Nếu có sự thay đổi đột xuất cần chia ra thành các giai đoạn rồi nhận xét cụ thể.
+ Biểu đồ miền vẽ theo giá trị tuyệt đối:
. Nhận xét về xu hướng biến đổi về quy mô của từng đối tượng: tăng hay giảm.
. Xu hướng phát triển của từng đối tượng có ổn định hay không ổn định.
. So sánh sự thay đổi theo thời gian của các đối tượng (đối tượng nào tăng/ giảm
nhanh).
Sự tăng giảm được tính bằng lần hoặc giá trị tuyệt đối, sự so sánh được tính
theo giá trị tuyệt đối thể hiện trên trục tung.
* Giải thích:
- Kinh nghiệm cho thấy phần nhận xét đưa ra những nhận xét gì thì phần giải
thích giải thích cho từng nhận xét đã đưa ra.
- Để giải thích có tính thuyết phục cần phải có kiến thức địa lí liên quan, phải

2. Nhận xét và giải thích về tốc độ tăng trưởng khối lượng hàng hóa vận chuyển
của nước ta trong thời gian nói trên.
Bài tập 3: Cho bảng số liệu:
Tình hình phát triển dân số của Việt Nam trong giai đoạn 1998-2007
Năm Tổng số dân
(nghìn người)
Số dân thành thị
(nghìn người)
Tốc độ gia tăng
dân số (%)
1998
2001
2003
2005
2007
75 456,3
78 685,8
80 902,4
83 106,3
85 154,9
17 464,6
19 469,3
20 869,5
22 336,8
23 370,0
1,55
1,35
1,47
1,31
1,21

Năm 1995 1998 2002 2005
Khu vực I 27,2 25,8 23,0 21,0
Khu vực II 28,8 32,5 38,5 41,0
Khu vực III 44,0 41,7 38,5 38,0
Hãy:
1. Vẽ biểu đồ thích hợp thể hiện sự chuyển dịch cơ cấu GDP phân theo khu vực
kinh tế của nước ta trong giai đoạn 1995- 2005.
2. Nhận xét và giải thích sự chuyển dịch cấu GDP phân theo khu vực kinh tế
của nước ta trong giai đoạn nói trên.
Bài tập 6:
Cho bảng số liệu:
Tỉ lệ gia tăng dân số trung bình năm qua các giai đoạn (Đơn vị : %)
Giai đoạn Tỉ lệ gia tăng Giai đoạn Tỉ lệ gia tăng
1926- 1931 0,69 1965- 1970 3,24
1936- 1939 1,09 1976- 1979 2,16
Bùi Văn Tiến-Tổng hợp và biên soạn Page 18
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN ĐỊA LÍ LỚP 12
2009
1943- 1951 0,50 1989- 1999 1,70
1954- 1960 3,93 2002- 2005 1,32
1. Vẽ biểu đồ thích hợp thể hiên gia tăng dân số trung bình năm của nước ta
qua các giai đoạn.
2. So sánh tỉ lệ gia tăng dân số trung bình năm của nước ta trong các giai đoạn
trên.
(Bài tập trong SGK: bài 19- Sách Nâng cao; vẽ biểu đồ từ bảng 25.3; bài
23- Ban Cơ bản)
4. PHIẾU HỌC TẬP
4.1. Quan niệm: Phiếu học tập là tờ giấy rời trên đó ghi các câu hỏi, bài tập, nhiệm vụ
học tập kèm theo các gợi ý, hướng dẫn, dựa vào đó HS thực hiện, hoặc ghi các thông
tin cần thiết để giúp HS mở rộng kiến thức, bổ sung kiến thức bài học.

- Dựa vào nội dung:
+ Phiếu thông tin: Nội dung gồm các thông tin bổ sung, mở rộng, minh họa cho
các kiến thức cơ bản của bài (phiếu số 1).
+ Phiếu bài tập: Nội dung là các bài tập nhận thức hoặc bài tập củng cố,
(phiếu số 2).
+ Phiếu yêu cầu: Nội dung là các vấn đề và tình huống cần phải giải quyết
(phiếu số 3 )
+ Phiếu thực hành: Nội dung liên quan đến những nhiệm vụ thực hành, rèn
luyện kĩ năng (phiếu số 4).
Bùi Văn Tiến-Tổng hợp và biên soạn Page 20
PHIẾU HỌC TẬP SỐ 2
Dựa vào Atlat Địa lí Vịệt Nam trang 4-5 kết hợp với lược đồ địa hình
trong SGK, hãy tìm những thông tin cần thiết và ghi vào bảng sau:
Các vùng núi Vị trí
Hướng núi, hướng nghiêng chung của địa hình,
hình thái chung của địa hình, hướng sông,
Đông Bắc
Tây Bắc
Bắc Trường Sơn
Nam Trường Sơn
PHIẾU HỌC TẬP SỐ 3
Hai câu thơ sau viết về dãy núi nào ở Việt Nam?
“Một dãy núi mà hai màu mây
Bên nắng bên mưa khí trời cũng khác”
Hãy xác định dãy núi đó trên lược đồ địa hình Việt Nam
(trang 30- SGK ban Cơ bản) kết hợp với lược đồ khí hậu trang 43 để
giải thích về sự khác biệt về thời tiết ở 2 sườn của dãy núi trên.


300

200

100 Chú giải:
Biểu đồ:
c) Nhận xét:
- Tốc độ tăng trưởng:
+ Nhận xét chung: Tốc độ tăng trưởng của các nhóm cây trồng có xu hướng TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN ĐỊA LÍ LỚP 12
2009
5. Thiết kế bài giảng điện tử trên phần mềm Power Point
a) Khái niệm, vai trò của Bài giảng điện tử
BGĐT là một hình thức tổ chức bài lên lớp mà ở đó toàn bộ kế hoạch dạy học
đều thực hiện thông qua môi trường Multimedia do máy tính tạo ra.
Multimedia được hiểu là một loại đa phương tiện, đa môi trường, đa truyền thông.
Trong môi trường Multimedia, bao gồm các dạng: văn bản (text), đồ họa (graphic), ảnh
động (animation), ảnh tĩnh (image), âm thanh (audio) và phim (video clip).
Với đặc trưng cơ bản là toàn bộ kiến thức của bài học, mọi hoạt động điều khiển
của giáo viên (GV) đều được Multimedia hóa. BGĐT có vai trò to lớn đối với hoạt động
nhận thức của học sinh (HS). Trước hết với những tính năng ưu việt hơn so với các
phương tiện khác, BGĐT vừa là nguồn cung cấp thông tin, hỗ trợ hoạt động nhận thức,
còn tăng cường tính trực quan, kích thích sự say mê, hứng thú đối với môn học, đặc biệt là
khả năng phát triển tư duy cho HS. Bên cạnh đó, BGĐT còn góp phần tích cực trong việc

công nghiệp hàng năm và cây công nghiệp lâu năm trong giai đoạn 1975- 2005
- Nhận xét chung (xu hướng tăng hay giảm, có liên tục hay không, loại cây công nghiệp
nào có diện tích tăng nhanh hơn): - Cụ thể: (Từng loại cây năm 2005 so với năm 1975 tăng lên bao nhiêu ha/ gấp mấy lần,
giai đoạn nào tăng nhanh, giai đoạn nào giảm hoặc tăng chậm, giải thích)
+ Cây công nghiệp hàng năm:
+ Cây công nghiệp lâu năm:
b) Nhận xét sự thay đổi cơ cấu diện tích cây CN
1
59.2
56.1
45.2
44.3
34.9
40.8
43.9
54.8
54.9
34.5
45.1
65.5
65.1

2005
Cây CN lâu năm
Cây CN hàng năm
100
80
60
40
20
%
1975
TÀI LIỆU BỒI DƯỠNG GIÁO VIÊN ĐỊA LÍ LỚP 12
2009
4.4. Thiết kế phiếu học tập
- Bước 1: Xác định trường hợp cụ thể của việc sử dụng phiếu học tập trong
bài dạy học.
- Bước 2: Xác định nội dung của phiếu học tập, cách trình bày nội dung của
phiếu học tập và hình thức thể hiện trong phiếu học tập. Nội dung của phiếu học tập
được xác định dựa vào một số cơ sở sau: mục tiêu của bài học, kiến thức cơ bản, phân
bố thời gian, phương pháp và PTDH, môi trường lớp học để xác định nội dung, khối
lượng công việc trong phiếu học tập cho phù hợp.
- Bước 3: Viết phiếu học tập: Các thông tin, yêu cầu, trên phiếu học tập phải
được ghi rõ ràng, ngắn gọn, chính xác, dễ hiểu. Phần dành cho HS điền các thông tin
phải có khoảng trống thích hợp. Cách trình bày phiếu phải đảm bảo tính khoa học,
thẩm mĩ.
4.5. Sử dụng phiếu học tập
Phiếu học tập là công cụ để GV tiến hành tổ chức hoạt động nhận thức cho HS,
đồng thời là cơ sở để HS tiến hành các hoạt động một cách tích cực, chủ động. Việc sử
dụng phiếu học tập nên được sử dụng trong dạy kiến thức mới, ôn tập, kiểm tra,
thường được diễn ra theo quy trình sau:
- Giáo viên nêu nhiệm vụ học tập, giao phiếu học tập cho HS, tùy theo hình

Thường kiến thức của một bài lên lớp rất nhiều, hình thức tổ chức hoạt động
dạy học (DH) rất phong phú và đa dạng. Do đó, để có thể Multimedia hoá kiến thức
GV cần phải: dữ liệu hóa thông tin kiến thức, từ đó phân loại kiến thức được khai thác
dưới dạng văn bản, bản đồ, đồ họa, ảnh tĩnh, phim, âm thanh…, sau đó tiến hành sưu
tập hoặc xây dựng mới nguồn tư liệu sẽ sử dụng trong bài học, chọn lựa các phần mềm
dạy học có sẵn cần dùng đến trong bài học để đặt liên kết. Cuối cùng là xử lí các tư
liệu thu được để nâng cao chất lượng về hình ảnh, âm thanh. Khi sử dụng các đoạn
phim, hình ảnh, âm thanh cần phải đảm bảo các yêu cầu về mặt nội dung, phương
pháp, thẩm mỹ và ý đồ sư phạm.
B4) Xây dựng các thư viện tư liệu: Sau khi có được đầy đủ tư liệu cần dùng
cho BGĐT, phải tiến hành sắp xếp tổ chức lại thành thư viện tư liệu, tức là tạo được
cây thư mục hợp lý. Cây thư mục hợp lý sẽ tạo điều kiện tìm kiếm thông tin nhanh
chóng và giữ được các liên kết trong bài giảng đến các tập tin âm thanh, video clip, khi
sao chép bài giảng từ ổ đĩa này sang ổ đĩa khác, từ máy này sang máy khác.
B5) Lựa chọn ngôn ngữ để thiết kế: Sau khi đã có các thư viện tư liệu, GV cần
lựa chọn ngôn ngữ hoặc các phần mềm trình diễn thông dụng để tiến hành xây dựng
giáo án điện tử. Để làm được điều đó, trước hết cần chia quá trình dạy học trong giờ
lên lớp thành các hoạt động nhận thức cụ thể. Dựa vào đó để định ra các Slide. Từ đó
xây dựng nội dung cho các Slide tùy theo nội dung cụ thể mà thông tin trên mỗi Slide
có thể là văn bản, đồ họa, tranh ảnh, âm thanh…
Văn bản cần trình bày ngắn gọn, cô đọng, chủ yếu là các tiêu đề và dàn ý cơ
bản. Nên dùng một loại phông chữ phổ biến, đơn giản, màu chữ được dùng thống nhất
khi trình bày nên sử dụng sơ đồ để HS thấy được ngay cấu trúc logic của những nội
dung cần trình bày.
Không nên lạm dụng các hiệu ứng trình diễn theo kiểu “bay nhảy” phân tán chú
ý trong học tập mà phải cần làm nổi bật các nội dung trọng tâm.
Cuối cùng là thực hiện các liên kết (hyperlink) hợp lí, logic lên các đối tượng
trong bài giảng. Đây chính là ưu điểm nổi bật có được trong BGĐT nên cần khai thác
tối đa khả năng liên kết. Nhờ sự liên kết này mà bài giảng được tổ chức một cách linh
hoạt, HS dễ tiếp thu.

như vậy không phù hợp khi thiết kế BGĐT .
Cách thuận lợi là được từ thanh công cụ vẽ (Drawing) cuối màn hình, nháy
chuột vào ô hình chữ nhật. Sau đó, vẽ ô ở màn hình và đặt trỏ chuột vào trong ô, nháy
chuột phải, chọn mục Add Text để nhập kí tự.
Đối với người đã thành thạo, đơn
giản nhất là tạo ra các Text Box trên các
Slide, sau đó nhập văn bản vào từng
textbox đó. Có thể tạo Text Box trên thanh
công cụ vẽ.
Sau khi nhập xong văn bản cần phải
hiệu chỉnh định dạng kí tự bằng cách vào
Format/ Font…, xuất hiện hộp thoại Font.
Trong hộp thoại, có các mục chọn sau Font (chọn các loại phông chữ, Font Style (dạng
Bùi Văn Tiến-Tổng hợp và biên soạn Page 25