SÁCH TỐ VẤN
Thiên hai mươi: TAM BỘ CỬU HẬU LUẬN

Hoàng Đế hỏi rằng:
Tôi nghe về phép cứu châm, ứng với trời đất, ứng với Aâm Dương,
hợp với bốn mùa và 5 hành Đường lối như thế nào, xin cho biết [1].
Kỳ Bá thưa rằng:
Chí số của trời đất, bắt đầu tứ số một (1), cuối cùng là số chín (9).
Một là trời hai là đất, ba là người. Vậy ba lần ba là chín, để ứng với chín
“dã” [2].
Ở con người chia làm ba bộ, mỗi bộ có ba hậu, để quyết sống chết, để
trị trăm bệnh, để điều hư thực mà trừ tà tật [3].
Hoàng Đế hỏi:
Ba bộ là gì? [4]
Kỳ Bá thưa rằng:
Có hạ bộ, có trung bộ, có thượng bộ. Mỗi bộ có ba hậu, tức là trời, đất
và người [5].
Thượng bộ về trời, ứng vào động mạch ở hai trán, thượng bộ về đất,
ứng vào động mạch ở hai bên má, thượng bộ về người, ứng vào động mạch
ở hai bên tai [6].
Trung bộ về trời, thuộc thủ Thái âm, trung bộ về đất thuộc thủ Dương
minh, trung bộ về người, thuộc thủ Thiếu âm [7].
Hạ bộ về trời, thuộc túc Quyết âm, Hạ bộ về đất, thuộc túc Thiếu âm,
Hạ bộ về người, thuộc túc Thái âm [8].
Cho nên hạ bộ về trời để hậu (nghe mạch) cái khi của Can, đất để hậu
cái khí của Thận, người để hậu cái khí của Tỳ Vị [9].
Hoàng Đế hỏi:
Về sự “hậu” của trung bộ như thế nào” [10]
Kỳ Bá thưa rằng:
Cũng có trời, đất, người khác nhau. Trời để hậu Phế, đất để hậu khí ở
trong Hung, người để hậu Tâm [11].

Mạch ở trung bộ, hậu dù có nhiều, nhưng lại trái hẳn với các tàng
khác là bệnh chết [27].
Mạch ở trung bộ, hậu dù có điều, nhưng lại trái hẳn với các tàng
khác là bệnh chết [28].
Mạch ở Trung bộ, hậu rất mỏng manh, là bệnh chết [29].
Mắt lõm xuống, là bệnh chết [30].
Hoàng Đế hỏi:
Sao biết được bệnh ở đâu?
Kỳ Bá thưa rằng:
Xét ở chín hậu, mạch nếu thiên về “tiểu”, thiên về đại, là mắc bệnh,
thiên về tật, thiên về trì, thiên về nhiệt, thiên về hàn, hoặc thiên về hãm, hạ
đều là mắc bệnh [31].
Dùng tay tả của mình, án lên chân bệnh nhân, cách xương “khoai”
năm tấc, rồi tay hữu của mình gõ lên xương “khoai” của bệnh nhân. Nếu
mạch ứng lên quá 5 tấc, có vẻ hơi bật bật đều đều, thế là vô bệnh, nếu ứng
lên tay nhanh, có vẻ tuồn tuồn là mắc bệnh, hoặc lại chậm chạp bợt bạc
Cũng là mắc bệnh [32].
Nếu mạch ứng lên, trên không tới được 5 tấc (tấc ở đây, thuộc về quan
xích đời xưa), dù có gõ lên xương cũng không thấy, bệnh sẽ chết [33].
Bệnh nhân, thịt tiêu mòn hết, sẽ chết [34].
Mạch ở Trung bộ, lúc xơ, lúc sác sẽ chết [35].
Nếu mạch hiện ra Đại mà Câu, là bệnh tại Lạc [36].
Chín hậu cùng ứng, hợp nhau như một, không được so le. Nếu một
“hậu” chậm lại sau, là bệnh nguy. Nóùi “chậm lại sau” tức là mạch ứng
không đều [37].
Xét ở Phù Tàng, để đoán biết cái thời kỳ sống chết [38].
Phải trước biết Kinh mạch, rồi sau mới biết được bệnh mạch -Mỗi khí
mạch của Chân tàng hiện ra, gặp cái ngày “thắng” (khắc), sẽ chết [39].
Kinh Túc Thái dương khí tuyệt bệnh nhân chân không thể co duỗi,
khi chết tất trợn mắt [40].