SÁCH TỐ VẤN
Thiên ba mươi mốt: NHIỆT BỆNH

Hoàng Đế hỏi:
Phàm nhiệt bệnh, phần nhiều cùng một loại với Thương hàn. Hoặc có
người khỏi, hoặc có người chết, phần nhiều ở trong vòng 6,7 ngày, người
khỏi đều từ mười ngày trở lên, là vì sao? [1]
Kỳ Bá thưa rằng:
Cự dương (tức Thái dương Bàng quang), là một nơi tụ hội của mọi khí
dương. Mạch của nóù liền với Phong phủ, cho nên nóù chủ khí cho Chư
dương [2]. Người ta phạm phải hàn tà, sẽ phát bệnh nhiệt. Nhiệt dù nặng,
cũng không chết. Nếu “lưỡng cảm” về hàn mà mắc bệnh, thời khó sống [3].
Hoàng Đế hỏi:
Xin cho biết rõ ràng:
Kỳ Bá thưa rằng:
Thương hàn, ngày thứ nhất, cự dương phải chịu. Cho nên gây chứng
đầu và cổ nhức đau, yêu tóch (ngang lưng và đường xương sống) cứng đờ
[4].
Sang ngày thứ hai, kinh Dương mình phải chịu, Dương minh chủ về
nhục, mạch của nóù qua mũi chằng lên mắt, cho nên gây nên chứng mình
nóùng, mắt đau, và mũi khô, không nằm được [5].
Sáng ngày thứ ba, kinh Thiếu dương phải chịu, Thiếu dương chủ về
Đởm, mạch của nóù vòng qua sườn, chằng lên tai, nên chứng Hung hiếp đau
mà tai điếc [6].
Vì kinh, lạch của ba kinh Dương đều mắc bệnh, mà chưa phạm vào
tới Tàng, nên có thể phát hãn cho khỏi [7].
Sang ngày thứ tư, kinh Thái âm phải chịu. Mạch của kinh này truyền
khắp trong Vị, chằng lên cuống họng, cho nên gây nên chứng bụng đầy mà
cổ khô [8].
Sang ngày thứ năm, kinh Thiếu âm phải chịu. Mạch của kinh này
vòng qua Aâm khí, mà chằng lên Can, cho nên gây chứng phiền mãn và

Nhiệt bệnh mới khỏi, ăn thịt thời bệnh lại hồi phục. Do đó phải cấm
[20].
Về bệnh “lưỡng cảm”, vì hàn, mạch, ứng với bệnh hình như thế nào?
[21].
Sở dĩ gọi “lưỡng cảm”, ngày thứ nhất, Thái dương với Thiếu âm đều
mắc bệnh, thời có những chứng, đầu nhức, miệng khô, và phiền, mãn. Ngày
thứ hai: Dương minh với Thái âm đều mắc bệnh, thời có những chứng, bụng
đầy, mình nóùng, không muốn ăn, nóùi mê lảm nhảm [22].
Ngày thứ ba, Thiếu dương với quyết âm đều mắc bệnh, thời có những
chứng: tai điếc, nang xúc mà quyết, không thể nhỏ được một giọt nước vào
miệng, bất tỉnh nhân sự Tới ngày thứ sáu sẽ chết [23].
Hoàng Đế hỏi:
Năm Tàng đã thương , sáu Phủ không thông, vinh vệ không dẫn
hành Bệnh như vậy, ba ngày đã chết, là vì sao? [24]
Kỳ Bá thưa rằng:
Dương minh, là một thứ mạch đứng đầu, của mười hai kinh, huyết khí
đều thịnh, giờ Vị khí tuyệt, nên bất tỉnh nhân sự, và chết [25].
Phàm mắc bệnh thương hàn mà lại xoay sang “bệnh Oân”, đó là vì
bệnh phát sinh trước ngày Hạ chí, thời là bệnh Oân, nếu bệnh phát sinh sau
ngày Hạ chí, là bệnh Thử. Bệnh Thử nên để cho có mồ hôi, thử tà sẽ cùng
mồ hôi mà tiết ra, đừng hãm mồ hôi lại [26].