SÁCH TỐ VẤN
Thiên ba mươi chín: CỬ THỐNG LUẬN

Hoàng Đế hỏi:
Tôi nghe người khéo nóùi đạo trời, tất có nghiệm ở người, khéo nóùi
việc cổ, tất có hợp với kim, khéo nóùi việc người, tất có đầy đủ ở mình Có
như thế mới khỏi nhầm lẫn và có thể gọi là minh. Giờ tôi xin hỏi phu tử, làm
sao nóùi mà có thể biết, trông mà có thể thấy, sờ mó mà có thể được khiến
cho có thể nghiệm ở mình, để khỏi có sự nhầm lẫn, có thể được chăng? [1]
Kỳ Bá thưa rằng:
Xin cho biết rõ muốn biết gì? [2]
Hoàng Đế nóùi:
Xin cho biết. Năm Tàng bị “thốt thống” (vụt đau), do khí gì gây nên?
[3]

Kỳ Bá thưa rằng:
Kinh mạch lúc nào cũng lưu hành không ngừng, vòng quanh không
nghỉ [4]. Nếu hàm khí vào kinh mà ngừng trệ, dịt lại không dẫn đi được, ký
túc ở ngoài mạch thời huyết ít, ký túc ở trong mạch thời khí không thông,
nên “thốt nhiên” mà đau [5].
Hoàng Đế hỏi:
Chứng đau, có khi thốt nhiên khỏi, có khi đau quá không lúc nào dứt,
có khi đau quá không thể đấm bóp, có khi đấm bóp mà đỡ đau, có khi dù
đấm bóp vô ích, có khi suyễn quá, mạch bựt lên tay, có khi Tâm với bối
cùng rút mà đau, có khi hiệp lặc với Thiếu phúc cùng rút mà đau, có khi
phúc thống đau xuốngn âm cổ, có khi đau mãi mà thành tích, có khi đau mà
nóùân, có khi trước phúc thống mà sau tiết tả, có khi đau mà vít không thông
đại và tiểu Đều không giống nhau, phân biệt thế nào cho được rành mạch?
[6]
Kỳ Bá thưa rằng:
Hàn khí ký túc ở ngoài mạch thời mạch hàn, mạch hàn thời co quắp,

nóùân [17].
Hàn khí ký túc ở Tiểu trường, tại đó không thể gây thành chứng tụ,
cho nên sau khi đau thời tiết hạ [18].
Nhiệt khí lưu ở Tiểu trường, trong Tiểu trường đau, nóùng nhiều và
tiêu khát Khí nóùng làm tiêu khô các vật cặn bã trong tiểu trường, nên đau
mà ví không thông [19].
Hoàng Đế hỏi:
“Nóùi mà có thể biết, trong mà có thể thấy” là thế nào? [20]
Kỳ Bá thưa rằng:
Năm Tàng, sáu Phủ đều có bộ vị ở mặt. Trước hãy xem ở sắc Hoàng,
Xích là nhiệt, bạch là hàn, thanh và hắc là thống Đó là trong mà có thể
thấy [21].
Sờ mó mà biết được, là thế nào? [22]
Trông cái mạch của chủ bệnh “kiên” mà đầy huyết, với lúc ấn tay
lõm xuống… Đó đều là do sờ mó mà biết [23].
Hoàng Đế hỏi: [24]
Tôi biết trăm bệnh, phần nhiều sinh ra bởi khí. Nóùä thời khí thượng
(ngược lên), hỷ thời khí hoãn, bi thời khí tiêu, khủng thời khí hạ (dẫn
xuống), hàn thời khí thâu, thử thời khí tiết, kinh thời khí loạn, lao thời khí
háo (hao mòn), tư (nghĩ ngợi), thời khí kết Chín thứ khí không giống nhau,
vậy chứng hậu như thế nào? [25]
Kỳ Bá thưa rằng:
Nóùä thời khí nghịch, quá lắm thời nóùân ra máu, hoặc thành chứng
xôn, tiết [26].
Hỷ thời khí hòa, chí đạt, vinh vệ thông lợi, nên khí hoãn [27].
Bi thời Tâm hệ co rút. Phế xèo rộng ra, khiến cho Thượng tiêu không
thông vinh, vệ không bố tán. nhiệt khí lưu lại bên trong, nên khí tiêu [28].
Khủng thời tinh bị sụt xuống, khiến cho Thượng tiêu bị vít, vít thời
khí lại phải quay trở xuống, khiến cho Hạ tiêu phát trướng. Cho nên khí
không lưu hành [29].