SÁCH TỐ VẤN
Thiên ba mươi lăm: NGƯỢC LUẬN

Hoàng Đế hỏi:
“Hài, Ngược” đều sinh ra bởi phong. Lúc phát lúc không, không có kỳ
hạn, là vì sao? (Hài cũng là ngược, nhưng chứng phát về đêm gọi là Hài,
phát về ngày gọi là Ngược) [17].
Kỳ Bá thưa rằng:
Khí ngược mới phát, trước khởi sự từ các chân lông (ghê, rợn) vươn
vai và ngáp, rồi mới phát Rét run lập cập, yêu tích đều đau, sau khi lạnh rét
thời trong ngoài đều nóng, đầu nhức như muốn vỡ, khát muốn uống nước
lạnh [18].
Vì Khí gì gây nên thế? [19]
Aâm, Dương, trên dưới tranh giành lẫn nhau, hư, thực lần lượt thay
đổi, Aâm, Dương lần lượt chuyển đi [20]. Dương dồn vào Aâm, thời Aâm
thực mà Dương hư [21]. Dương minh hư thời rét run cằm cập; Cự dương hư
thời đầu, cổ yêu, tích đều đau [22]. Tam dương đều hư thời Aâm Khí thắng;
Aâm Khí thắng thời xương lạnh mà đau, hàn sinh ra từ bên trong, cho nên
trong ngoài đều hàn [23]. Dương thịnh thời ngoại nhiệt, Aâm hư thời nóäi
nhiệt [24]. Ngoại nóäi đều nhiệt thời suyễn mà khát, nên muốn uống nước
lạnh [25]. Bệnh đó gây nên, đều bởi mùa Hạ bị thương vì Khí thử, nhiệt Khí
chưa nhiều ở bên trong bì phu, bên ngoài Trường, Vị, và tà Khí luôn luôn ký
túc ở nơi Vinh. Nhân đó khiến người dễ ra mồ hôi, tấu lý rỗng mở Nhân
gặp Thu Khí, mồ hôi ra lại gặp gió, hoặc do khi tắm, thủy Khí cũng ký túc ở
khoảng bì phu, cũng ở chen với Vệ Khí [26]. Vệ Khí, ban ngày dẫn hành ở
dương phận, đêm dẫn hành ở Aâm phận. Khí đó gặp dương thời tiết ra
ngoài, gặp âm thời bách vào trong, trong ngoài cùng bách lẫn nhau, nên
hằng ngày bệnh phát [27].
Hoàng Đế hỏi:
Có chứng, cách ngày mới phát là vì sao? [28]
Kỳ Bá thưa rằng:

thay đổi, đến bệnh ngược, có lúc phát, có lúc không, là vì sao? [38]
Kỳ Bá thưa rằng:
Phong khí thường lưu ở một nơi, nên bệnh không thay đổi, ngược khí
theo kinh lạc, chìm mạch vào bên trong, nên khí nào gặp vệ khí mới phát
[39].
Bệnh ngược, trước hàn mà sau nhiệt, là vì sao? [40]
Mùa Hạ bị thương vì đại thử (nắng quá) hãn ra quá nhiều tấu lý khai
phát, nhân lại gặp cái khí hàn thủy lạnh lẽo của mùa Hạ, chứa ở bên trong
tấu lý bì phu, tới mùa Thu lại bị thương vì phong, do đó gây nên bệnh [41].
Hàn là âm khí, phong là dương khí. Trước bị thương vì hàn, sau bị
thương vì phong, nên bệnh phát trước hàn mà sau nhiệt, và bệnh phát có
từng lúc., gọi là hàn ngược [42].
Trước nhiệt mà sau hàn là vì sao? [43]
Đó là do trước bị thương vì phong, sau mới bị thương vì hàn, nên
trước nhiệt mà sau hàn. Bệnh đó cũng phát có tứng lúc, gọi là ôn ngược [44].
Nếu chỉ nhiệt mà không hàn, là âm khí tuyệt trước, dương khí phát ra
một mình. Do đó mới có chứng thiểu khí, phiền oan, tay chân nóng mà
muốn ọe. Bệnh đó gọi là Đan ngược [45].
Hoàng Đế hỏi:
Kinh nói: “hữu dư thời tả, bất túc thời bổ”, giờ nhiệt là hữu dư, hàn là
bất túc. Ngẫm như chứng hàn của bệnh Ngược, nước nóng lửa đốt không thể
làm cho ấm, đến khí nhiệt thời dù nước băng cũng không thể làm cho hàn.
Nó đều thuộc về cái loại “hữu dư, bất túc”. Gặp trường hợp đó, dù lương
công cũng đành chịu bó tay, phải đợi bệnh khí tự suy giảm, rồi mới thích, là
vì cớ sao? xin cho biết rõ[46].
Kỳ Bá thưa rằng:
Kinh nói: Đừng thích lúc nhiệt đương bừng bừng, mạch đương cuồn
cuộn, và hãn đương đầm đìa “Vì lúc đó, tà khí dương mạnh, chính khí
đương nghịch, nên không thể thích [47]. Ngẫm như chứng Ngược khi mới
phát, dương khí dồn vào âm, đương lúc đó âm hư mà dương thịnh, bên ngoài

tương thất, không được tương đắc Cho nên khỏi vài ngày rồi mớt phát
[57].
Bệnh Ngược, do Aâm dương thay đổi về sự “thắng” hoặc thắng nhiều
hoặc thắng ít, nên mới có khát với không khát, khác nhau [58].
Hoàng Đế hỏi:
Ở luận nói: “mùa Hạ thương vì thử, thời mùa thu tất phát bệnh
Ngược”… Giờ xem như chứng ngược, lại không đúng như thế, là vì sao?
[59]
Kỳ Bá thưa rằng:
Đó là theo về bốn mùa. Đến các chứng trạng khác, lại là trái với bốn
mùa. Nếu phát về mùa Thu thời rét nhiều, phát về mùa Đông thời rét ít, phát
về mùa Xuân thời ố phong, phát về mùa Hạ thời nhiều hãn [60].
Hoàng Đế hỏi:
Oân ngược với Hàn ngược, tà khi đều có nơi ký túc, vậy ký túc ở
Tàng nào? [61]
Kỳ Bá thưa rằng:
Oân ngược, gây nên bởi mùa Đông trúng phải phong hàn khí tiền tàng
ở trong cốt tủy. Đến mùa Xuân thời Dương khí phát ra mạnh, tà khí không
thể tự tiết ra, nhân gặp đại thử, não tủy hun nóng, cơ nhục tiêu mòn, tấu lý
phát tiết, hoặc vì sự nhọc mệt, tà khí theo với hãn cùng tiết ra Đó là bệnh
khí tiềm tàng ở Thận Rồi do từ trong mà tiết ra ngoài [63]. Như thế thời
âm hư mà dương thịnh, dương thịnh thời sẽ phát nhiệt [64]. Đến lúc khí đã
suy thời lại quay trở vào trong, do đó dương sẽ lại hư, dương hư thời lại
hàn Cho nên trước nhiệt mà sau Hàn, gọi là Oân ngược [65].
Hoàng Đế hỏi:
Đan ngược như thế nào? [65]
Kỳ Bá thưa rằng:
Về Đan ngược, do Phế vốn có nhiệt, khí thịnh ở mình, quyết nghịch
xung lên, Trung khí thực mà không tiết ra ngoài, vì có sự nhọc mệt, tấu lý
mở ra, phong hàn ký túc ở trong bì phù, và khoảng phận nhục, thừa cơ phát