HÌNH TƯỢNG CÁI TÔI TRỮ TÌNH TRONG
THƠ NGUYỄN KHUYẾN
( Qua chùm thơ THU )

I - Rằm tháng giêng Kỉ Dậu (1909), sau 25 năm cáo thoái triều
quan, lui về chốn quê, hòa vào thôn ổ, Nguyễn Khuyến, nghệ sĩ
lớn cuối cùng của nền thơ ca cổ điển Việt Nam, khép lại trang
đời, hưởng thọ 74 tuổi.

Sáng tác của Nguyễn Khuyến (gồm thơ, văn , câu đối bằng chữ
Hán và chữ Nôm) hầu hết được làm sau lúc từ quan (1884), hiện
còn khoảng trên 800 bài [1; 19]. Trong đó đại bộ phận là thơ. Đặc
biệt có nhiều bài thơ được ông viết bằng chữ Hán rồi tự dịch ra
chữ Nôm, cả hai đều rất điêu luyện. Tính cho đến nay, cuốn
“Nguyễn Khuyến- tác phẩm” do Nguyễn Văn Huyền sưu tầm ,
biên dịch, giới thiệu ( Nhà xuất bản Khoa học xã hội, 1984) là
cuốn sách giới thiệu nhiều tác phẩm của Nguyễn Khuyến nhất –
432 tác phẩm.

Nhà thơ Xuân Diệu có nhận xét mảng thơ có giá trị nhất của
Nguyễn Khuyến là mảng thơ Nôm , trong thơ Nôm, nức danh
nhất là ba bài thơ Thu (Thu vịnh , Thu điếu , và Thu ẩm). Chùm
thơ thu của Nguyễn Khuyến có thi đề là ba cái thú tiêu khiển
thanh tao và cũng thật thanh đạm của một dật sĩ: làm thơ, câu cá
và uống rượu . Nhìn một cách chung nhất, nhà thơ đã đóng góp
cho văn học dân tộc bức tranh thu tiêu biểu về vùng quê chiêm
trũng - làng Yên Đổ, tỉnh Hà Nam. Ba thi phẩm này hầu như được
viết khá gần nhau, rất nhất quán trong cách đặt thi đề, trong mạch
cảm hứng, hơi thơ; nhất quán về không gian, thời gian và cả bầu
sinh quyển. Bộ ba ấy tự mình làm thành một thế giới. Ông đã tạo
ra nó bằng cả tâm hồn mình, và ông cũng đã chọn cái thế giới ấy


Chủ thể là một phạm trù được xem xét trong mối quan hệ với
khách thể, là phạm trù đối lập với khách thể ở tính tích cực, thể
hiện ở ý thức, ý chí và khả năng nhận thức, chiếm lĩnh hiện thực
khách quan. Cái tôi là yếu tố của chủ thể làm cho chủ thể ý thức
được chính mình, là chức năng tự nhận thức của chủ thể.

Cái tôi của nhà thơ có mối quan hệ trực tiếp và thống nhất với cái
tôi trữ tình trong thơ. Nhà thơ là nhân vật chính, là hình bóng
trung tâm, là cái tôi bao quát trong toàn bộ sáng tác. Những sự
kiện, hành động, tâm tình và kí ức trong cuộc đời riêng cũng in
đậm nét trong thơ. Cái tôi của nhà thơ có lúc thể hiện trực tiếp
qua những cảnh ngộ riêng, trực tiếp giãi bày những nỗi niềm
thầm kín. Cái tôi của nhà thơ còn hiện diện qua cách nhìn, cách
nghĩ, qua tình cảm thái độ trước thế giới. Tuy nhiên, cái tôi trữ
tình trong thơ và cái tôi của nhà thơ không hề đồng nhất. Cái tôi
của nhà thơ ngoài đời thuộc phạm trù xã hội học, còn cái tôi trữ
tình trong thơ thuộc phạm trù nghệ thuật. Cái tôi trữ tình là cái tôi
nhà thơ đã được nghệ thuật hoá và trở thành một yếu tố nghệ
thuật phổ quát trong thơ trữ tình, là một thành tố trong thế giới
nghệ thuật của tác phẩm. II- Ở ba bài thơ thu ( Thu vịnh, Thu điếu và Thu ẩm), qua ba bức
tranh thu người đọc có thể nhận ra một con người có cách cảm
nhận đặc sắc, tinh tế đối với làng cảnh Việt Nam:

Phong cảnh làng quê trong thơ Nguyễn Khuyến, như nhiều người
đã nhận xét , đúng là phong cảnh quê hương nhà thơ, một làng
quê vùng chiêm trũng, lặng lẽ, nên thơ- làng Yên Đổ , huyện Bình

sung một cách nhìn , một tâm thế nhìn để phát hiện ra các khía
cạnh khác nhau của bức tranh quê từ một đêm trăng muộn:

Năm gian nhà cỏ thấp le te,
Ngõ tối đêm sâu đóm lập loè.
Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt,
Làn ao lóng lánh bóng trăng loe.
Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt?
( Thu ẩm)

Viết về làng quê mình bằng chính sự quan sát, trải nghiệm của cả
cuộc đời gắn bó với quê hương nhà thơ nhận ra những nét rất
đặc trưng của cảnh thu nơi làng quê núm ruột của mình. Đó là:
Một bầu trời cao xanh lồng lộng dù được ngắm nhìn ở thời điểm
ban ngày hay ở một đêm trăng:

“ Trời thu xanh ngắt mấy từng cao”
“Tầng mây lơ lửng, trời xanh ngắt”
“ Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt”

Màu xanh xuất hiện ba lần như một nỗi ám ảnh trong chùm thơ
nhưng hình như mỗi màu xanh trong mỗi cảnh thu đều có những
nét riêng của nó. Màu xanh ngắt trong Thu ẩm dường như pha
một chút ngạc nhiên , hóm hỉnh, mà đau đớn tự bên trong; màu
xanh của Thu điếu là màu xanh phân vân trước cái cao rộng của
bầu trời, còn màu xanh trong Thu vịnh là cái nền xanh sâu lắng
vừa cao rộng vừa thẳm sâu .

Nước thu trong vắt, lãng đãng khói sương vào buổi hừng đông
hoặc lúc chiều tà- “Nước biếc trông như tầng khói phủ”. Gió thu

Đặc biệt nhất là các từ láy được sử dụng rất đắc địa. Hệ thống từ
láy Nguyễn Khuyến sử dụng là những từ có tính tượng hình, gợi
cảm cao. Bài nào cũng có: Thu vịnh có lơ phơ, hắt hiu; Thu điếu
có lạnh lẽo, tẻo teo, lơ lửng; Thu ẩm có le te, lập loè, phất phơ,
lóng lánh.

Nhịp điệu , giọng thơ của chùm thơ tuy phải tuân thủ luật thơ thất
ngôn bát cú cực kì nghiêm ngặt nhưng vẫn hết sức tự nhiên sinh
động , không chút gò gẫm. Dòng nối dòng, lời thơ thơ cứ thế trôi
chảy tự nhiên, uyển chuyển gần với lời ăn tiếng nói hằng ngày
nhưng vẫn giàu nhạc điệu, chất thơ . Tứ thơ vận động hợp lí đi từ
ngoại cảnh đến nội tâm. Nội tâm được biểu hiện qua nhiều nhiều
sắc thái , không trùng lắp. Đó là một dấu hiệu chứng tỏ “sự thắng
thế của một quan niệm, một phương thức tư duy nghệ thuật
bước đầu tìm dược một định hướng đúng, để đi nhanh từ ước lệ,
công thức, đến hòa trộn tài tình bút pháp trữ tình với tả thực” [13,
trang 76]

Cái tôi trữ tình hiện lên qua cảnh Thu là hình tượng một thi gia ẩn
dật, một lão nông lặng lẽ chăm chú ngắm nhìn, xúc động bằng
con mắt và trái tim của tình yêu xuất phát tự một tấm lòng gắn bó
với đất và người nơi chôn nhau cắt rốn suốt trong một quãng đời
dài . Đó là cách cảm nhận trực tiếp không bị bó buộc vào ước lệ,
những mô tip có sẵn trong thơ cổ Việt Nam hoặc Trung Hoa.

Sang bài Thu ẩm , ta bắt gặp một nét “ngông” của nhà nho - tài tử
(chữ dùng của cố PGS Trần Đình Hượu).

Để thể hiện nó , nhà thơ đã sử dụng một tâm thế ngắm nhìn, một
trường nhìn khác . Đó là cái nhìn chuếnh choáng hơi men từ ngôi

ra “trời” cũng bằng vai phải lứa với “ lão” đó sao! “ Mắt lão” là mắt
bệnh nên đã được vua cho cáo lão hồi hương !. Da trời “xanh
ngắt” chẳng lẽ vì do bị “ai nhuộm” hay sao? Mà ai lại cả gan
nhuộm da trời?!

Một lần khác , trong thơ Nôm, Nguyễn Khuyến cũng khách thể
hóa trời theo đường hướng này:

Chót vót trên này có một tao
Nào tao có muốn nói đâu nào
Da tao xanh ngắt pha đen trắng
Chỉ tại dì Oa vá váy vào
( Trời nói)

Sắc điệu trào lộng cả trời ấy rất đáng lưu ý . Đó thật sự là một tín
hiệu nghệ thuật . “Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao”, “Chòm mây
lơ lửng trời xanh ngắt” là cái nhìn ngưỡng vọng, là cái nhìn
hướng lên cái bao trùm, cao cả, cái “ thiên hạ giai hạ chi”. Còn khi
nói “ Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt” hoặc “ Da tao xanh ngắt pha
đen trắng” thì ông trời đã hoàn toàn bị “ ngoại hóa” , chẳng còn gì
bí ẩn, thiêng liêng, thậm chí là vô tích sự. Cùng thời với Nguyễn
Khuyến một nhà nho – tài tử khác – Tú Xương- sẽ tiếp bước
Nguyễn Khuyến đem trời ra đùa bỡn :“ Lúc túng toan lên bán cả
trời”.

Giai thoại văn học kể lại: Cụ Tam nguyên rất chặt chẽ trong phép
đối nên không ưa cách “đem nho đối xỏ” của Chu Mạnh Trinh
(1862-1905) trong cuộc thi vịnh Truyện Kiều tại Hưng Yên năm
1905, mặc dù cụ Tam nguyên Yên Đổ cũng chấm cho Nghè Chu
giải nhất. Lại nữa, nếu nói là nghiêm túc cớ sao nhà thơ lại vặn

ngưởng ngồi nâng chén” ( Cảm tác- Đỗ Ngọc Toại dịch). Vẽ chân
dung mình ông cũng viết “ Mở miệng nói ra gàn bát sách. Mềm
môi chén mãi tít cung thang” ( Tự trào) , hoặc “Lúc hứng uống
thêm dăm chén rượu . Khi buồn ngâm láo một câu thơ”.

Hầu như ngoại trừ bài “ Khóc Dương Khuê”- đoạn thơ kể về tuổi
tráng niên tươi đẹp, phong lưu với bạn đồng khoa, đồng điệu-
Nguyễn Khuyến khi nói về rượu và chuyện uống rượu của mình
đều nói bằng một giọng trào lộng. Ngay mồng một tết, nhà thơ đã
viết:

“ Nghĩ ta ta cũng sướng ra mà!
Mừng thấy con ta dựng được nhà
Năm mới lệ thường lên tuổi một
Cỗ phe ngôi đã trốc bàn ba
Rượu ngon đến bữa nghiêng bầu dốc
Chữ “ dại” đầu năm xổ túi ra
( Nguyên đán ngẫu vịnh)

“ Đời trước thánh hiền đều vắng vẻ
Có người say rượu tiếng còn nay
Cho nên say; say khướt cả ngày
Say mà chẳng biết rằng say ngã đùng
( Uống rượu ở vườn Bùi)

Suy bệnh diệc vô hưu tức nhật
Cần lao chỉ tại túy miên trung

Dịch nghĩa: Ốm yếu mà cũng không có ngày nghỉ ngơi
Chỉ siêng có việc uống say và ngủ kĩ”