TƯ TƯỞNG TÀI MỆNH TRONG
TRUYỆN KIỀU –phần 2

Theo thuyết Thiên mệnh của Nho giáo, người ta ở đời, giàu
nghèo sướng khổ là do số phận định trước bởi trời.”Tử sinh hữu
mệnh, phú quý tại thiên”. Người ta bằng kinh nghiệm ở đời mà
suy ra huyền bí của càn khôn và từ ấy, người ta cho tài mệnh
không hợp nhau: “Chữ tài, chữ mệnh khéo là ghét nhau” hay như
Lý Thương Ẩn nói : “Cổ lai tài mệnh lưỡng tương phương”.
Người ta không chịu tìm nguyên nhân trong xã hội mà lại theo
khuynh hướng duy tâm thần bí mà suy ra rằng, sở dĩ có điều bất
bình là bởi đạo trời vốn ghét cái trọn vẹn: “Tạo vật đố toàn, tạo
hóa kị doanh”. Cho nên cái lẽ “bỉ sắc tư phong” người ta gọi là
luật thừa trừ trong kiếp người. Không những Thúy Kiều, Đạm
Tiên mà cả Tây Thi, Điêu Thuyền, Chiêu quân…đều như vậy.
“Hồng nhan tự thưở xưa – Cái điều bạc mệnh có chừa ai đâu”.
Các tao nhân mặc khách cảm giai nhân khổ sở mà ai oán như
vậy. Không những ở phương Đông mà ở phương Tây, xưa nay
các thi hào vẫn khóc “má hồng phận bạc” như: Héléne,
Héloise,… Suy rộng ra, cái luật thừa trừ ấy, trong tư tưởng Tây
phương có chỗ tương tự. Luật ấy rất giống luật cân nhắc mà
người Hi Lạp xưa tiêu biểu bằng thần thoại Némésis.

Thi sĩ Tố Như không phải là nhà Nho thuần túy. Cái tính đa cảm,
những kinh nghiệm đau đớn đã khai thông mở lối cho ông. Ông
thỏa mãn với luật thừa trừ, nhưng nó chỉ mới là điều nhận xét
tuồng như đúng mà chưa cắt nghĩa về lý do. Ông không chịu con
người không có trách nhiệm về sự cân nhắc họa phúc của trời.
Ông bèn lấy chữ Nghiệp của đạo Phật mà phát huy chữ Mệnh
của Nho Giáo.



“Nàng rằng: Nhân quả dở dang
Đã toan trốn nợ đoạn tràng được sao.
Số còn nặng nợ má đào,
Người đà muốn chết, trời nào có cho?”

Dưới ánh sáng nhân - duyên học, các quan điểm Thiên mệnh,
Định mệnh đều bị ngã quỵ, không thể tồn tại mà xưng hùng xưng
bá để đày đọa kiếp người. “Bắt phong trần phải phong trần. Cho
thanh cao mới được phần thanh cao.” Con người trôi lăn là do
bởi chính hành vi thất niệm của mình. Con người có tự do trong
việc tạo y báo và chánh báo, nhưng với điều kiện là phải có
chánh niệm; còn không thì mãi mãi sẽ loanh quanh luẫn quẫn
trong vòng mâu thuẫn đố kị, trôi lăn trong quỹ đạo của vòng tròn
nhân quả. Chính thi sĩ Tố Như từ những mâu thuẫn trong nội tâm
mà phải lênh đênh, “ở không yên ổn – ngồi không vững vàng”.
Rốt cùng, ông phải thốt lên “tu là cội phúc”, tức là chuyển hóa các
tâm hành để thăng hoa đời sống của mình. Đó là lối thoát duy
nhất trong tư tưởng Tài - Mệnh của Nguyễn Du.