TƯ TƯỞNG TÀI MỆNH TRONG
TRUYỆN KIỀU –phần 1

Những con sóng bạc trường giang lắng mình, trở về hội ngộ cõi
uyên nguyên huyền ảo, cõi ban sơ hoa hạnh ngân dài. Không
gian tĩnh lặng. Hết thảy mọi tinh thể lần lượt hiển hiện như tự
thân ban đầu của nó. Những cánh nhạn vút qua rồi lặng lẽ.
Phong lai sơ trúc, phong khứ nhi trúc bất lưu thanh. Nhạn quá
hàn đàm, nhạn khứ nhi đàm vô ảnh hiện. Sự sống trở nên uyên
mặc. Những tia nắng bừng lên, hội nhập từng hạt ánh sáng soi
chiếu vào vạn vật. Những chiếc lá với bao nét gân xanh; những
cánh chuồn mong manh rớt từng tia nắng, phô bày một mảnh
thiên y tuyệt diễm. Cuộc đời không còn mờ ảo, bí hiểm dâu bể
ngút ngàn. Kiếp người hiện ra đích thực như thị. Ánh sáng nhân
duyên trong suốt, soi qua mọi vật thể, rọi mọi nơi tuyệt mù sương
khói mênh mang…

Những vết hằn rõ nét trên đôi mắt chàng lãng tử, năm tháng bôn
ba trong cuộc lữ duyên tình. Bao nhiêu sợ hãi, ước vọng về tình
yêu, về cuộc sống hội tụ và trổi nên sức sống phiêu bồng trong
dòng chảy mênh mang của kiếp người, trong cõi nhân gian hòa
quyện cùng mưa nắng. Những sợi tơ trời lung linh huyền ảo thả
mình, buông nắng. Con người cất lên tiếng nói chứa chan nỗi
niềm dâu bể; một cung đàn phổ điệu tình ca phóng vút qua muôn
sông ngàn suối, vượt quán xá chiều hôm canh khuya gác trọ với
những bóng dáng mờ ảo ngút tận con đường nhận thức cuộc
sống.

“Vĩnh vi lãng đãng phong trần khách
Nhật viễn gia hương vạn lý trình” [1]



“Son phấn có thần chôn vẫn hận
Văn chương không luỵ đốt còn vương” [2]

Chế độ phong kiến rất sợ cái tài. Những người có tài không
những bị vua bắt phục vụ cho mình mà đôi khi còn bị hại. Cho
nên, đến đời nhà Nguyễn có lệ thi không lấy Trạng Nguyên, nghĩa
là đến một lúc nào đó cái tài không còn được thừa nhận. Ở đây,
chúng ta chưa nói đến cái tài của Kiều, chỉ nói cái tình của Kiều,
sức sống say mê sâu sắc ấy cũng đã là điều phiền toái cho trật tự
xã hội. Với sức sống này, xã hội phong kiến như ở trên cái thế
quân bình không vững vì có sẵn một lực công phá nội tại. Một
điều mà đạo đức phong kiến không thể chịu được là Kiều dám
yêu trước khi được uy quyền xã hội cho phép. Mê Kiều như Chu
Mạnh Trinh, phải thốt lên: “Chỉ vì một tội mối manh chưa có, thề
thốt đã nhiều, trăng gió mắc vào, phồn hoa dính mãi” [3] Tài mà
không được gặp gỡ, tình mà không được hả hê. Trong trời đất đã
có người tài tình tuyệt thế tất thế nào cũng có sự khám kha bất
bình. “Thiên địa gian hữu tuyệt thế tài tình, diệc bất năng vô khảm
kha bất bình sự” .[4]

Trong Truyện Kiều mâu thuẫn giữa Tài và Mệnh tập trung ở nàng
Kiều - con người và số phận. Tài là tài năng và nhan sắc; là tình,
là đức hạnh; là những gì tốt đẹp nhất của con người. Có thể nói,
Tài là bản chất của con người luôn vươn đến Chân - Thiện – Mỹ.
Tài là một gía trị thực tại; do đó nó thể hiện trong con người Kiều
như một nội dung hình tượng. Và cũng có thể, tài ở đây chưa hẳn
là tài năng, nghĩa là chỉ một khả năng đột xuất phi thường của
con người có thể chế ngự được thiên nhiên hay tác động đến
những quy luật của xã hội. Nếu quan niệm như thế, chỉ có Từ Hải

cuộc đời bằng số mệnh, đồng thời đứng về phía con người để
oán hờn số mệnh. Nhưng cuộc sống thì cụ thể, phong phú, đa
dạng, còn chủ nghĩa thiên định có tính cách siêu hình, nên có
những lúc ông tỏ ra không nhất quán. Với Nguyễn Du triết luận là
suy nghĩ về cuộc đời, cảm khái về cuộc đời, về những điều trông
thấy mà đau đớn lòng. Do gắn bó với con người, với cuộc sống
qua kinh nghiệm những năm lang thang và gian truân của mình.
Ông đặc biệt thương xót người có tài có tình. Ấy là những nhà
thơ nổi tiếng trác tuyệt mà cuộc đời trải qua muôn vàn bất hạnh;
là những bậc anh hùng hào kiệt mà thất thế; là những người phụ
nữ sắc đẹp khuynh thành mà phải chịu số phận buồn thảm. Trong
tư tưởng ông, những lực lượng tàn phá cái hay cái đẹp ông khái
quát thành số mệnh. Khi đi thẳng vào vấn đề, Nguyễn Du trở nên
lúng túng:

“Bạt sơn giang đỉnh nại thiên hà?
Túc hận du du kí thiển sa” [6]
(Sức mạnh dời núi, trời giúp chăng?
Nghìn đời mối hận vùi cát mỏng)
hay số mệnh vùi dập Tiểu Thanh:
“Cổ kim hận sự thiên nan vấn
Phong vận kì oan ngã tự cư”
(Nỗi hờn kim cổ trời khôn hỏi
Cái án phong lưu khách tự mang) [7]

Thật vậy, mâu thuẫn này nó lồng qua tác phẩm, đôi khi não lòng
giữa tình cảm của một nghệ sĩ với trái tim rung động sâu sắc
cùng thực tế của kiếp người phù du, của xã hội khắc nghiệt; và
sự suy nghĩ vô hiệu của một nhà triết học siêu hình bế tắc với các
khái niệm về số kiếp. Thật ra trong những lúc phẩn chí nhất muốn