Văn học Việt Nam thời trung đại- Nguyễn Du
Nỗi lòng trong thơ chữ Hán Nguyễn Du (3-1-1765 - 16-9-1820) tự Tố Như, hiệu Thanh Hiên, quê gốc
làng Tiên Điền, huyện Nghi Xuân, tỉnh Hà Tĩnh, nhưng sinh ra và trải qua
thời niên thiếu ở Thăng Long. Cha là Nguyễn Nghiễm đã làm tới chức tể
tuớng triều Lê. Mẹ, bà Trần Thị Tần, bà thứ ba của Nguyễn Nghiễm, người
xứ Kinh Bắc (Nguyễn Nghiễm 8 vợ, 21 người con). Mười tuổi, Nguyễn Du
mồ côi cha, mười ba tuổi mồ côi mẹ.

Truyện Kiều và Văn chiêu hồn, hai kiệt tác chữ Nôm của Nguyễn Du, xin
được giới thiệu riêng vào dịp khác. Bài này muốn nói riêng phần sâu kín
trong tâm trạng ông qua thơ chữ Hán. Thơ chữ Hán Nguyễn Du như một
thứ nhật ký, giãi bày mọi nỗi niềm, mọi ý nghĩ trong cảnh sống thường nhật
của chính ông. Cả ba cuốn Thanh Hiên thi tập (viết trong khoảng 1785-
1802, khi Nguyễn Du lánh ẩn ở quê vợ, Thái Bình, rồi trở về Hồng Lĩnh và
ra lại Bắc Hà làm quan triều Gia Long) Nam trung tạp ngâm (1805-1812 khi
Nguyễn Du làm quan ở Huế rồi cai bạ Quảng Bình) và Bắc hành tạp lục
(1813-1814, thơ viết trên đường đi sứ Trung Hoa) đều có một giọng u trầm
thấm thía, đầy cảm xúc nội tâm.

Thơ chữ Hán Nguyễn Du như một tiếng thở dài luận bàn nhân tâm thế sự
và xót thương thân phận. Một hình ảnh trở đi trở lại là mái tóc bạc, Nguyễn
Du có mái tóc bạc sớm, mái tóc như biểu tượng của lo nghĩ, của những
nghiền ngẫm buồn thương và bế tắc. Tráng sỹ bạch đầu bi hướng thiên /
Hùng tâm sinh kế lưỡng mang nhiên (Tráng sỹ ngẩng mái đầu tóc bạc bi
thương than với trời xanh: chí lớn một đời và miếng ăn hàng ngày cả hai

cho Nguyễn Du thấy thân phận bèo bọt và những bất công của kiếp người.
Từ chính cảnh ngộ của mình, ông thông cảm sâu sắc, tạo nên tình cảm
thấm thía cho những bài thơ thương đời. Thương đời và thương mình đều
da diết như nhau. Nguyễn Du hay nói tới thân phận tha hương, lưu lạc, nỗi
nhớ quê nhà luôn luôn bàng bạc trong các bài thơ. Đêm xuân một năm nào
đó ngồi ở Thái Bình mà nghe trong tâm tưởng một tiếng sóng lạnh của
sông Lam đang làm trôi đi cả kim lẫn cổ (Nhất phiến hàn thanh tống cổ
kim). Gia đình ly tán trông đợi từng mảnh tin nhà nhưng chỉ thấy mây và
hơi lạnh (Mạn hứng ở núi). Ông thấy tài năng văn chương như con chim
phượng nhốt trong lồng nát và công danh thì cùng đường như con rắn đã
chui trong hang (Bình sinh văn thái tàn lung phượng / Phù thế công danh
tẩu hắc xà). Ông viết bài thơ chống lại bài Chiêu hồn Khuất Nguyên của
Tống Ngọc, ông xui Khuất Nguyên đừng về vì thành quách vẫn còn nguyên
mà người đã đổi khác, bụi bậm cuồn cuộn làm nhơ nhớp cả quần áo. Ông
khái quát: Đời bây giờ người người đều là Thượng Quan (Thượng Quan là
kẻ gièm pha làm hại Khuất Nguyên) và mặt đất thì chỗ nào cũng là sông
Mịch La (con sông Khuất Nguyên trẫm mình).

Về Thăng Long, Nguyễn Du có bài Long thành cầm giả ca khá đặc sắc, ghi
lại những dâu bể của triều chính và thân phận con người. Cả cái vĩ mô lẫn
cái vi mô của xã hội đều thay đổi bi thương. Bài thơ kép Thăng Long cũng
nằm trong từ trường cảm xúc ngậm ngùi ấy Nghìn năm dinh thự thành
quan lộ/ Một giải tân thành lấp cố cung. Những thay đổi ấy có thể là dấu
hiệu một phát triển đô thị nhưng nỗi lòng buồn thương của Nguyễn Du phủ
lên làm tất cả hóa thê lương.

Đọc thơ chữ Hán Nguyễn Du chúng ta hiểu cội nguồn chủ nghĩa nhân đạo
trong ông được thể hiện trong Truyện Kiều và cuộc đời ông đã được ký
thác vào hình tượng nhân vật sắc tài mà bạc mệnh.