Văn học Việt Nam thời trung đại- Hồ Xuân
Hương, Bà Chúa thơ Nôm

Như một hiện tượng văn học đặc biệt, Xuân Hương được tôn
vinh là một bậc kỳ nữ, kỳ tài. Nàng là một kỳ nữ vì con người
nàng độc đáo khác đời. Xuân Hương là một bậc kỳ tài vì nàng trí
tuệ hơn người, là "bà chúa thơ Nôm" với lối viết lạ lùng đến kinh
ngạc.

Thời Xuân Hương là thời những người đàn bà suốt đời nhất nhất
chỉ biết ép mình theo khuôn khổ "tam tòng tứ đức", lặng lẽ ngậm
bồ hòn làm ngọt, sống tan loãng vào gia đình, lấy hạnh phúc của
người khác làm niềm vui lẽ sống, lấy sự hy sinh cho chồng con
làm hạnh phúc của chính mình. Như mặt trăng, họ chỉ biết tỏa
sáng vì người khác, tận tụy vun đắp cho tổ ấm, sinh con đẻ cái,
nhẫn nại cam chịu như hạt mưa sa, như con rùa tội nghiệp, như
cái giếng giữa đàng Cuộc đời cứ thế chảy trôi, để rồi mọi kiếp
người lặp lại số phận buồn tẻ; làm con gái, làm vợ, làm mẹ, làm
bà và âm thầm đi vào lòng đất.

Xuân Hương là một người đàn bà đa đoan lệch chuẩn, nàng
không xuất hiện như một cái bóng mờ bên chồng trong gia đình
mà là một cá nhân độc lập ngoài xã hội. Ở người đàn bà "lỗi mùa
sinh"ấy, trời cho cái gì lại lấy đi cái đó. Nàng thông minh, mẫn
tiệp, yêu đời, khát khao hạnh phúc thì suốt đời mệnh bạc. Nàng
ôm đàn mà vắng cả năm cung. Người có khả năng tuyệt vời làm
mẹ, làm vợ nhưng không chồng, không con, không nơi nương
tựa, đơn côi giữa cõi trần. Căn nhà tăm tối lạnh lẽo, không ánh
sáng, không lửa ấm là hình ảnh cuộc đời nàng.

Đó là bi kịch lớn nhất của kiếp đàn bà, bởi đối với họ hạnh phúc

trong khi từ thẳm sâu trái tim, mọi phụ nữ đều muốn bình yên,
hạnh phúc. Cực chẳng đã, Xuân Hương đành phải vùng lên
chống lại xã hội phong kiến tàn nhẫn, chống lại cường quyền với
thần quyền; cất tiếng nói đòi quyền sống cho người phụ nữ. Đó là
quyền làm mẹ, làm vợ, quyền được yêu và hưởng hạnh phúc
chăn gối - những quyền sống tối thiểu và thiết yếu của cả giới
mình.

Thơ Xuân Hương là tiếng hát trái tim của Xuân Hương. Đó là
những vần thơ của người phụ nữ viết cho người phụ nữ. Văn
chương nàng in rõ sắc màu giới tính, bởi đàn bà luôn nhìn đời
bằng con mắt riêng. Xuân Hương không chỉ cảm nhận cuộc đời
bằng cái nhìn giới tính mà còn cảm nhận bằng cái nhìn đầy cá
tính.

Nàng có một cái nhìn sắc nhọn của phóng sự, vì đã chọn những
điểm nóng bỏng của cuộc sống, và từ mặt trái của xã hội phong
kiến thối nát. Là một người khát sống thèm yêu, nàng đã cảm
nhận thế giới bằng toàn bộ giác quan, bằng đôi mắt xanh non
mới lạ, bằng đôi tai thính nhạy, bằng xúc giác mạnh mẽ, bằng tất
cả sức sống của tuổi trẻ, chứ không phải chỉ bằng cái tâm, cái chí
như các nhà nho hành đạo.

Góc tiếp cận thực tại mới mẻ này đã giúp Xuân Hương phát hiện
và lý giải hiện thực một cách hết sức độc đáo. ở nàng đã xuất
hiện một quan niệm mới lạ về con người. Con người xuất hiện
mang màu sắc cá nhân, con người với những đặc điểm về giới
tính, với hạnh phúc trần tục, với tình yêu và khát vọng tự nhiên.
Dưới con mắt của kẻ khát sống thèm yêu, vạn vật dường như ở
trạng thái gợi tình, nhún nhảy, mời gọi. Nàng đã phả vào cái thế

Mỏi gối chồn chân vẫn muốn trèo

(Đèo Ba Dội)

Chúa dấu vua yêu một cái này

(Vịnh cái quạt)

Nếu chỉ thấy một Xuân Hương nổi dậy mà chưa thấy một Xuân
Hương với trái tim người đàn bà tự hát, một Xuân Hương đã rút
ruột thành tơ, dệt nên những vần thơ óng ánh sắc màu và trĩu
nặng ưu tư là chưa thấy cái hồn Xuân Hương gửi gắm trong thơ.
Nàng có một đời sống kép. Nàng là sự thống nhất giữa hai mặt
đối lập; sự yếu mềm, tinh tế rất đàn bà và sự thông minh, cứng
cỏi đầy bản lĩnh làm đám mày râu muôn thuở phải "kính nhi viễn
chi". Mà sự dịu dàng mới là yếu tố làm nên sức hấp dẫn độc đáo
của đàn bà, của Xuân Hương.

Xuân Hương là sự thống nhất giữa một trái tim nhân hậu, đa cảm
và bộ óc mẫn tiệp, thông tuệ, bởi nhiều yêu thương nên lắm âu
lo. Và hai nửa ấy cứ đan xen, hòa quyện tạo nên một Xuân
Hương kỳ nữ, kỳ tài.

Đó là sự gặp gỡ giữa hai dòng dân gian và bác học để rồi thăng
hoa thành một Xuân Hương dung dị mà kiêu sa, hồn nhiên, nồng
nàn mà sâu lắng. Sự kết hôn giữa hai nền văn hóa đã sinh ra một
Xuân Hương, nhưng gien trội ở nàng thuộc về văn hóa mẹ và đó
là cái duyên làm cho nàng trở nên tràn trề sức sống.

Sự đa thanh, phức điệu, khả năng gợi trường liên tưởng, gợi trí

Lườn đá cỏ leo sờ rậm rạp
Lách khe nước rỉ mó lam nham

(Hang Thánh Hóa)

Là người trong cuộc, Xuân Hương dũng cảm bênh vực cho
quyền lợi của những người phụ nữ. Nàng công khai giải quyết
những vấn đề của phụ nữ, công khai đề cập quyền lợi và hạnh
phúc ái ân chăn gối chốn buồng the, xem đó là một hiện tượng tự
nhiên bình thường, tất yếu, là quy luật sinh tồn và phát triển của
xã hội, và bởi vậy Xuân Hương căm ghét và lên án tất cả những
thế lực kìm hãm nó. Điều đó làm cho nàng hình như đi trước thời
đại, cũng là lý do mà độc giả phương Tây cảm thấy Xuân Hương
trở nên thân thiết, gần gũi với họ. Còn giai cấp phong kiến, trái lại
thì thấy "thì trung hữu quỷ" và coi nàng như một kẻ nổi loạn.
Những ý tưởng mới lạ, táo bạo bất ngờ của nàng như một cơn
gió mát lành, thấm đẫm tinh thần nhân văn dân chủ, song cũng là
ngọn roi sắt quất thẳng vào chế độ phong kiến tàn bạo, góp phần
làm rung chuyển tôn ti trật tự của nền chuyên chế thối nát ấy.

Trên cả hai phương diện lịch sử tư tưởng và lịch sử văn học,
Xuân Hương đã có những đóng góp rất quan trọng và loại biệt
mà trước đó và đương thời không ai làm được. Vì trở thành một
nghệ sĩ đầy cá tính với bút pháp độc đáo, một bậc kỳ nữ, kỳ tài.