Ngôn từ nghệ thuật - Một nét phong cách độc đáo của Nguyễn Tuân
Một phương diện giúp khẳng định phong cách của bất cứ nhà
văn nào, mà chúng ta không thể bỏ qua, đó là nghiên cứu yếu
tố ngôn từ - chất liệu cơ bản để sáng tạo nên tác phẩm văn
chương mà nhà văn đã vận dụng một cách nghệ thuật.
Đối với Nguyễn Tuân điều này lại cần đặc biệt quan tâm. Bởi lẽ chính nhà văn đã rất
coi trọng việc sử dụng ngôn từ khi ngồi trước trang giấy trắng. Ông từng viết: "Chúng
ta vẫn đắm đuối với nghề Iàm văn, ngày càng chuốt thêm văn tự, ngày càng làm óng
tốt dẻo bền hơn lên nữa cái tiếng nói Việt cổ truyền của mình"[1-137]. Với ý thức cao
như vậy, nên ông luôn "tự học" để trang bị cho mình vốn ngôn từ phong phú, giàu có,
để sử dụng một cách thoải mái trong lúc hành nghề. Tố Hữu nhận xét Nguyễn Tuân là
"người thợ kim hoàn của chữ" [2-196]. Lại Nguyên Ân khen: "con người ông, phong
cách ông cũng đẹp một cách độc đáo như câu văn ông, loại câu văn có một không hai
trong nghệ thuật ngôn từ tiếng Việt" [2-564]. Để có được những lời tán dương trên
Nguyễn Tuân phải trải qua một đời "sẵn sàng chịu khổ hạnh" để góp phần vun tưới
cho "cái cây tiếng nói Việt Nam" ngày càng nhiều cành, nhiều lá, nhiều hoa trái hơn,
càng như một thứ cây nêu Tết kỳ diệu lung linh giọng gió trước sóng Thái Bình
Dương" [2-125].
Nét độc đáo trước tiên trong ngôn từ nghệ thuật của văn chương Nguyễn Tuân,
là ông biết khai thác tối ưu hiệu ứng âm thanh của tiếng Việt đơn âm tiết, nhưng lại đa
thanh điệu, tạo cho câu văn giàu tính nhạc vang hưởng chất thơ. Những năm trước và
sau thập kỷ sáu mươi, Nguyễn Tuân nhiều lần len lỏi giữa rừng Việt Bắc đại
ngàn. Với một tình yêu rừng da diết, nhà văn như đang nghe giai điệu rừng dội từ
vách đá, vọng xuống lũng sâu, cộng hưởng vào tâm hồn chan chứa thơ nhạc của
người bộ hành - Nghệ sĩ Nguyễn Tuân. Ông đã dùng những nét chữ để ký âm khúc
nhạc rừng độc đáo: "Lòng tôi sao toàn là những cảm xúc của một người bộ hành thời
Trung cổ đặt chân vào giữa một vùng Cổ đại. Đầu toàn nhớ lại những âm từ thơ
Đường. Cảnh nơi dọc đường cũng Tùy Tùy Đường Đường cũng Lý Lý Trần Trần như
thế thôi. Nhịp sống, nét sống cũng phong phong trần trần mộng mộng đào đào nguyên
nguyên vậy" [6-350]. Đọc đoạn văn sau, chưa cần tìm vào ý nghĩa, chỉ nghe âm
hưởng vang lên, cũng đã gợi trong ta liên tưởng như những tiếng nức nở của Chiêu

"Xa lăng xa lù
Càng nói càng ngu
Ta đánh mạnh đánh mãi
Giặc thất bại lu bù" [4-297]
Về mặt từ ngữ, Nguyễn Tuân đã thừa hưởng lớn phần "hương hỏa" "kết tinh bởi
trăm nghìn công sức lao động của tổ tiên truyền lại". Vì vậy, với tấm lòng tri ân trân
trọng, nhà văn có ý thức trách nhiệm làm thể nào để bồi bổ tiếng nói dân tộc phải
"giàu thêm mãi về cả chữ dùng, cả cách nói của ngôn ngữ Việt " [7-163]. Mỗi khi
cầm bút, ông trải cái vốn từ phong phú mà mình chiếm lĩnh ra để chọn lấy một từ
chính xác trong sáng nhất, nhưng cũng ít người dùng nhất, đặt đúng vị trí trong câu
văn. Người đọc khi gặp, lập tức phản xạ với cái vốn quen dùng của mình mà rung lên
xúc cảm, khắc vào ký ức như biết thêm một từ thần, như nhớ thêm một câu thơ hay,
một cách dùng độc đáo, mà học theo để nâng dần năng lực ngôn ngữ của mình.
Nguyễn Tuân có những cách dùng từ "quái dị" khó quên như:
"Ấy là một người đàn bà, thứ đàn bà tồi. Tồi ở chỗ lõa lồ trong câu nói tiếng
cười". Cũng người đàn bà ấy: "người cứ ngồi ỳ ra đấy để ám sát cái hiền lành của một
chuyến xe ngựa rất nên thơ" [5-305].
- Cái người phu xe già vốn vẫn kéo đưa tôi xuống xóm hát và đang ghếch càng
xe lên hè chở tôi ra ga, nở một nụ cười a tòng rất có tính cách buộc tội cho tôi, trước
mặt vợ tôi đang ngần ngại. [5-215]
Đọc văn Nguyễn Tuân, chúng ta có thể tìm thấy vô số trường hợp ông vận dụng
các biện pháp tu từ độc đáo, những liên tưởng hết sức bất ngờ như:
- Thời giá hoa đào ở ngân thị Hương Cảng mấy ngày gần đây đã bỏ xa thời giá hoa
biết nói trong hàng viện và mọi phòng trà. [5-23]
Thầy giáo dạy tiếng Việt có thể dễ dàng tìm cho mình những ví dụ về các biện
pháp tu từ ở trong văn chương Nguyễn Tuân, nhằm minh họa cho các tiết dạy một
cách phong phú và tiết kiệm được thời gian như:
"Nhưng mà cả cái cầu bảy nhịp đó, một trăm bảy mươi tám thước khung sắt đó
tám trăm chín mươi tư gỗ ván đó, nhưng mà cái cầu đó là của ai? Tổ chức quốc tế
nào hay là cơ quan nào trong nước? Hay là trối kệ nó đó như là một đứa con hoang

dạt vào Huế xưa, mà không khỏi bồi hồi về tình cha con sâu nặng của thời thơ ấu.
Ông viết: "Giữa phố Huế của Hà Nội sơ tán, thấy dòng phố như một dòng sông
Hương, và thấy xe đạp chậm của mình đang như một con đò trôi miết trên dòng. Chao
ôi, quên sao được sáu nhịp cầu Thành Thái và quên sao được những tiếng súng giờ
giấc của thành Huế thanh bình giả vờ thuở đó" [7-113].
Nói đến ngôn từ Nguyễn Tuân, không thể không nói đến tín hiệu đặc trưng của
thể loại ký. Đó là tính khoa học chính xác nghiêm túc với tinh thần trách nhiệm cao
của tác giả thể hiện trong trang viết. Những tên người, tên đất, con số, sự kiện của địa
lý - lịch sử Việt được nhà văn tra cứu kỹ lưỡng trước khi định hình trong câu văn.
Nguyễn Tuân cho rằng: "Tôi vẫn cho địa lý quan trọng hơn lịch sử. Khoa học của lịch
sử kích thích tinh thần quốc tế và bồi dưỡng nhiều cho lòng yêu nước. Do có kiến
thức lịch sử' mà tấm lòng càng gắn bó với đất nước. Những cái điều đó cũng dễ thành
một ý niệm trừu tượng, nếu không có sự bổ túc của khoa địa lý. Muốn yêu đất nước tổ
tiên mình cho thật đầy đủ, thì phải đi bằng hai chân cả lịch sử và địa lý. Muốn thật
yêu một vùng nào, một tấm lòng chưa đủ, phải có đôi chân nữa. Không có sự phối
hợp của địa lý; mà chỉ có toàn lịch sử thôi thì khác chi thấy bóng rồi mà chưa lần ra
cho hết cái hình" [6-464]. Tư tưởng nghiêm túc này đã chỉ đạo ngòi bút của Nguyễn
Tuân viết nên những trang ký chân thực, khách quan về sự kiện, sâu sắc về bình giá
và đậm đà về tình cảm.
Điều cuối cùng, dựa vào phong cách chức năng của ngôn ngữ, chúng tôi thấy
ngôn từ văn chương Nguyễn Tuân là hiện tượng đa phong cách. Nhà văn như nghệ sĩ
xiếc ngôn từ. Ông nhại được giọng nhiều vùng miền khác nhau, huy động thích hợp
thuật ngữ nhiều ngành khoa học, nghệ thuật khác phục vụ cho việc xây dựng hình
tượng nghệ thuật văn chương và chuyển tải tư tưởng, tình cảm đến với bạn đọc, góp
phần làm phong phú thêm ngôn ngữ văn chương xứng đáng là bậc thầy ngôn ngữ của
văn đàn hiện đại Việt Nam.
NGUYỄN TỐNG