Động vật có xương sống ( phần 6 )
Da và các sản phẩm của da ở lớp Chim (Aves)
Cấu tạo da
Có hai lớp điển hình, phân hoá theo lối sống:
- Lớp biểu bì mỏng, tầng sừng ở ngoài cùng, có bề dày thay đổi tuỳ theo
vị trí của cơ thể (nơi có cọ xát nhiều thì dày hơn). Trong cùng của
biểu bì là tầng manpighi có sắc tố, chủ yếu là sắc tố đen và vàng nên da
thú có màu.
- Lớp bì dày hơn biểu bì, gồm mô liên kết có nhiều mạch máu và các vi
thể cảm giác.

Cấu tạo da thú (theo Raven)
A. Lớp biểu bì; B. Lớp bì; C. Hạ bì (đệm)
1. Lông; 2. Thụ cảm xúc giác; 3. Cơ lông; 4. Thể Pacini (áp lực); 5. Gốc
lông; 6. Đầu mút thần kinh tự do; 7. Mỡ; 8. Mô liên kết; 9. Động mạch;
10. Tĩnh mạch; 11. Tuyến mồ hôi; 12. Thần kinh;
Trong tầng bì sâu có lớp hạ bì chứa nhiều tế bào mỡ, tập hợp thành đám
hay thành lớp mỡ dưới da. Lớp mỡ này có khi rất dày như ở cá voi, hải
cẩu, lợn… là nơi dự trữ năng lượng, chống rét, làm cho cơ thể nhẹ (hình
10.1). Về chức năng thì lớp biểu bì là lớp bảo vệ còn lớp bì là nơi nuôi
dưỡng và làm chỗ dựa cho lớp biểu bì.
2. Sản phẩm của da
- Lông mao là sản phẩm sừng rất đặc trưng của thú có nguồn gốc từ biểu
bì, chỉ có một số ít loài gần như không có lông mao. Cấu tạo gồm 2 phần:
Thân lông ở ngoài da và chân lông cắm ở trong da. Giữa thân lông có tủy,
chứa sắc tố vàng và đen. Chân lông có nhiều tế bào sống có nhiều mạch
máu. Lông mao có 2 loại chính: Lông phủ dài, ở ngoài và lông nệm
ngắn ở phía trong, có nhiệm vụ giữ nhiệt và không thấm nước.
Lông có thể thay thế theo chu kỳ 2 lần trong 1 năm. Lông có thể biến đổi
theo chức năng như thành ria mép (mèo, hổ ), lông cứng (gậm nhấm ),
trâm cứng và dài (nhím, đơn ). Màu sắc lông thú ít sặc sỡ như lông

+ Sừng hươu nai (hay được gọi là gạc) thường đặc, phân nhánh, khi già
toàn bộ hoá xương, thay thế và phân nhánh hằng năm. Cấu tạo gồm một
trụ xương đặc từ trung bì, có da và lông bọc ngoài, chứa nhiều chất dinh
dưỡng. Thuộc loại này còn có sừng hươu cao cổ, nhưng không rụng hàng
năm.
+ Sừng tê giác có nguồn gốc hoàn toàn từ biểu bì, không có trục xương,
do các sợi sừng kết lại rất chặt, có thể thay thế khi bị gãy.
Đặc điểm chung của lớp Thú (Mammalia)
Lớp thú (Mamalia) là nhóm động vật có tổ chức cao nhất trong động
vật Có xương sống. Chúng da dạng về hình thái, cấu tạo cơ thể cũng như
các đặc điểm sinh học, sinh thái nhưng lại có những nét chung sau:

- Hình dạng rất khác nhau, cơ thể phủ lông mao (một số ít loài không có
lông). Vỏ da có nhiều loại tuyến, nhưng nổi bật là có tuyến sữa.
- Bộ xương có sự tiến hoá cao như: Sọ có 2 lồi cầu chẩm, xương màng
nhĩ và xương xoăn mũi do có liên quan đến sự phát triển của thính giác và
khứu giác mà phân hoá phức tạp, cổ có 7 đốt, chi có cấu tạo 5 ngón điển
hình nhưng có biến đổi để thích nghi với các lối vận chuyển khác nhau.
- Có cơ hoành đặc trưng, ngăn cách và hình thành xoang ngực và xoang
bụng.
- Răng phân hoá, mọc trên xương hàm.
- Hệ thần kinh phát triển rất cao, bán cầu não trước có vỏ não
lớn và hình thành vòm não mới, có nhiều khe rãnh trên bán cầu não,
tiểu não hình thành bán cầu tiểu não. Có đủ 12 đôi dây thần kinh não.
- Giác quan phát triển mạnh.
- Tim có 4 ngăn, chỉ có chủ động mạch trái, hồng cầu không nhân, lõm 2
mặt.
- Phổi có buồng thanh, nhiều phế nang, khả năng trao đổi khí với
cường độ cao.
- Là động vật đẳng nhiệt, khả năng điều hoà thân nhiệt cao.

Chim thủy tổ đã chuyển sinh hoạt động dưới đất sang sinh hoạt trên
không như thế nào?
Có 2 quan điểm:
- Một là, chim nguyên thủy leo trèo trên cây, rồi chuyển dần sang bay
đoạn ngắn tiến tới bay lượn.
- Hai là, chim nguyên thủy chạy trên 2 chân, còn 2 chi trước dùng để vồ
bắt mồi, dần dần chi trên phát triển thành cánh bay.
Chim nguyên thủy tuy chỉ tìm thấy trên hóa thạch, nhưng đã cung cấp
chứng cớ cho gốc gác của loài chim, được coi là tổ tiên của loài chim.

Bộ xương của chim thủy tổ (Ảnh: fsteeman)