Chỗ mạnh, chỗ yếu trong tâm lý con người Việt Nam khi đi vào thời đại văn
minh trí tuệ
Cùng với thế kỷ 20 sắp đi qua, nền kinh tế vật chất, dựa chủ yếu trên cơ sở sản
xuất nông nghiệp và công nghiệp, lấy việc khai thác tài nguyên thiên nhiên, sản
xuất, chế biến, phân phối, sử dụng sản phẩm vật chất làm nền tảng, đang chuyển
dần sang nền kinh tế tri thức, trong đó việc sản xuất, truyền tải, sử dụng tri thức
chi phối toàn bộ các hoạt động kinh tế. Từ nay các giá trị kinh tế lớn nhất đuợc
làm ra không phải trong khu vực trực tiếp sản xuất của cải vật chất mà trong khu
vực khoa học, kỹ thụật, dịch vụ. Vai trò của tài nguyên thiên nhiên và của cải vật
chất sẵn có ngày càng giảm so với tiềm năng trí tuệ, tinh thần, văn hoá. Nếu ba
mươi năm trước, sự tiêu hao vật chất và năng lượng với nhịp độ khó kiềm chế nổi
của nền văn minh công nghiệp truyền thống đã khiến các nhà kinh tế thuộc câu
lạc bộ Roma lên tiếng kêu gọi các chính phủ ngừng tăng trưởng kinh tế ("tăng
trưởng zê-rô") để ngăn ngừa thảm hoạ diệt vong, thì cuộc cách mạng công nghệ
thông tin đã đảo lộn tình hình và đưa nhân loại tiến lên một nền văn minh mới,
cao hơn: nền văn minh trí tuệ, trong đó tăng trưởng không ô nhiễm môi trường
sống. Trong xu thế toàn cầu hoá đi đôi với cạnh tranh quyết liệt, nền kinh tế tri
thức tạo nhiều cơ hội thuận lợi cho những nuớc đi sau có thể dựa vào tiềm năng
chất xám để nhanh chóng đuổi kịp các nước khác, song cũng hàm chứa những
thách thức to lớn, những khó khăn, rủi ro và cạm bẫy không phải luôn luôn dễ
nhìn và dễ tránh. Trong lịch sử chưa bao giờ các đặc điểm tâm lý, trí tuệ có ý
nghĩa quyết định như bây giờ đối với nền thịnh vượng, thậm chí sự tồn vong của
một quốc gia. Trong các điều kiện ấy, sẽ không có gì lạ nếu tới đây bên cạnh một
số nước tăng trưởng mau chóng thần kỳ có thể có những nuớc suy sụp thảm hại
và tụt hậu vô vọng.
Vì vậy, phân tích để hiểu rõ những đặc điểm văn hoá, tâm lý của dân tộc, những
truyền thống tốt, những yếu tố tích cực, thúc đẩy sự phát triển, cùng với những
nhược điểm, những yếu tố chưa tốt, thậm chí tiêu cực, đang hoặc sẽ níu kéo chúng
ta lại sau, là việc làm hết sức cần thiết để giúp xây dựng một chiến lược phát triển
đúng đắn, phù hợp hoàn cảnh và điều kiện thế giới ngày nay. Cần nhìn lại kỹ bản
thân ta không chỉ để tự tin hơn, mà còn để bớt chủ quan trước tình hình mới. Tự

này, các đối thủ của ta đâu chịu thua kém ta về các mặt kể trên.
Đã đành dân ta thông minh, tài trí. Nhưng khi dẫn chứng sự thông minh của tổ
tiên, nhiều người thường nghĩ đến tài đối đáp, ứng xử nhanh trí của các nhân vật
như Mạc đỉnh Chi, Trạng Quỳnh, Đoàn Thị Điểm, Hồ xuân Hương, hay trong
thời hiện đại, thành công của một số vị khoa bảng học giỏi, đỗ cao ở nước ngoài.
Thật ra, học giỏi, đỗ cao thì thời nào cũng tốt, song việc học thời nay khác với
thời xưa, và xã hội văn minh bây giờ đòi hỏi nhiều hơn là chỉ học giỏi, đỗ cao,
nhất là sự học giỏi hiểu theo quan niệm cũ kỹ của ta (Bill Gates bỏ học, không có
bằng cấp cao, nhưng lại là tiêu biểu cho thứ tài năng đắc dụng nhất ở thời đại
này). Chính cái quan niệm lạc hậu về học hành, thi cử, đỗ đạt ấy khiến cho xã hội
ta nhiều khi chú trọng đào tạo học trò giỏi theo kiểu học gạo nhiều hơn là khuyến
khích tài năng đích thực.
Không ai chối cãi người Việt Nam hiếu học, chuộng tri thức (tuy gần đây cái
động cơ và phương pháp tìm đến và sử dụng tri thức đã bị méo mó khá nhiều).
Thời đại này tri thức lại là của báu, vậy tưởng chừng dân ta đã có ưu thế cơ bản để
đi vào thế kỷ 21. Thế nhưng vẫn chưa phải. Bởi lẽ cái động lực hàng đầu để thúc
đẩy xã hội tri thức phát triển là đầu óc tưởng tượng sáng tạo, mà - tôi xin lỗi nếu
phải nói ra một điều có thể xúc phạm tự ái dân tộc của nhiều người - chúng ta còn
nghèo trí tưởng tượng. Thật vậy, những ai còn nghi ngờ điều này xin hãy bình
tĩnh đảo mắt nhìn qua một lượt các kiểu nhà biệt thự mới mọc lên ở thành phố
trong thời mở cửa, và dạo qua các cửa hiệu, các chợ đầy ắp hàng Trung Quốc,
hàng Thái Lan đang nghiễm nhiên tràn ngập thị trường. Từ quần áo, đồ chơi trẻ
em, đồ dùng văn phòng, cho đến xe đạp, quạt máy, v.v , nhiều hàng nội của ta
không cạnh tranh nổi vì thua kém mẫu mã, hình dáng, chủng loại, giá cả, và nhiều
khi cả chất lượng, công dụng. Đâu phải kỹ thuật ta không đủ trình độ làm ra các
sản phẩm như họ. Chẳng qua chúng ta từ lâu quá quen sao chép, ít chịu khó nghĩ
ra ý tưởng mới. Nhìn lại từ cái bàn, cái ghế, cái giường, cho đến cây bút, cái cặp
sách thời bao cấp ở miền Bắc mới thấy rõ sao mà ta tự bằng lòng dễ dàng đến
vậy, có thể nói 50 năm không hề suy nghĩ thay đổi. Cả đến cách dạy, cách học ở
nhà trường. Thời tôi đi học, tôi đã học toán như thế nào thì bây giờ các cháu học

không cá tính, những sản phẩm không mang theo dấu ấn gì đặc biệt, nhàm chán
như bao nhiêu thứ lặp đi lặp lại hàng ngày trong cuộc sống bằng phẳng, thì vô
luận đó là ý tưởng, dịch vụ hay vật phẩm tiêu dùng cũng đều không có sức thu hút
và do đó không có sức cạnh tranh. Cho nên, thiếu sức tưởng tượng là một khiếm
khuyết lớn mà tới đây ta phải cố gắng khắc phục bằng mọi cách, truớc hết từ cơ
chế quản lý xã hội và sự chấn hưng nền giáo dục từ nhiều năm chỉ thiên về nhồi
nhét trí nhớ, bắt chước máy móc, và kiềm chế cá tính.
Đi đôi với trí tưởng tượng chưa đủ phong phú, một loạt đức tính cần thiết khác để
cạnh tranh thắng lợi trong nền kinh tế toàn cầu hoá cũng chưa rõ rệt là mặt mạnh
của người Việt Nam so với nhiều dân tộc khác: đầu óc kinh doanh hiện đại, cung
cách làm ăn lớn, tính toán nhìn xa, trông rộng, táo bạo, nhạy cảm và năng động
với cái mới, thích ứng mau lẹ để xoay chuyển tình thế khi gặp khó khăn, bền bỉ và
quyết tâm theo đuổi đến cùng một sự nghiệp được yêu thích, miệt mài học tập,
ngẫm nghĩ và phân tích sâu sắc, nghiên cứu nghiêm túc để tìm hiểu cặn kẽ đạo lý
của mọi vấn đề. Có lẽ do quá lâu quen sống trong cảnh nghèo thiếu nên người dân
ta nhiều khi dễ nhẫn nhục an phận, dễ bằng lòng với những thay đổi nhỏ, những
suy tính cá nhân hời hợt, thiển cận theo lối cò con. Vì không cực đoan nên ít có
đổ vỡ lớn, nhưng dễ bảo thủ, ít dám chấp nhận rủi ro tìm con đường mới do đó
cũng dễ lâm vào trì trệ triền miên. Không có thói quen tính toán hiệu quả, thiếu
đầu óc thực tế, lại ham chuộng hình thức, chạy theo hư danh viển vông, kém khả
năng và kinh nghiệm hợp tác, góp sức cùng nhau thực hiện một mục tiêu, một kế
hoạch lớn, cho nên ít xây dựng được êkip mạnh về một lĩnh vực nào, thường chỉ
có nhiều cá nhân giỏi đứng riêng lẻ mà không hợp lại được để tạo ra synergy cao,
hình thành những tập thể hùng mạnh, xuất sắc. Cộng đồng người Việt ở hải ngoại
cũng thể hiện ít nhiều một tinh thần rời rạc như thế, ý thức đoàn kết giúp đỡ nhau
không được như các cộng đồng Do thái hay Hoa kiều, cũng do đó ít có người giàu
thật lớn, ít có nhà khoa học thật tầm cỡ, thường chỉ đến một địa vị nào đó là thoả
mãn, mệt mỏi, không mấy người đeo đuổi tham vọng thật cao xa. Tất cả những
nhược điểm trên, nếu không chú ý khắc phục, đều sẽ trở thành những lực cản
không cho phép chúng ta tiến nhanh ở thời đại kinh tế tri thức này. Một câu hỏi