M&A: NHỮNG KINH NGHIỆM
CỦA THẾ GIỚI
Phần 3
Uỷ ban châu Âu có thẩm quyền tuyệt đối với những dự án tập trung kinh tế
giữa các doanh nghiệp có doanh số nhỏ hơn mức doanh số được sử dụng
làm tiêu chí để xác định quy mô Cộng đồng nêu trên, áp dụng cơ chế kiểm
soát một cửa - chỉ cần thông báo một lần, đến một cơ quan duy nhất là Uỷ
ban châu Âu (dù dự án có liên quan đến nhiều quốc gia thành viên và theo
nguyên tắc phải được xem xét bởi nhiều cơ quan quốc gia khác nhau).
Trong hoạt động kiểm soát tập trung kinh tế, duy trì và bảo vệ cạnh tranh là
yêu cầu quan trọng hành đầu. Đối với Liên minh châu Âu đây là tiêu chí duy
nhất quyết định việc có cho phép hay không cho phép thực hiện dự án tập
trung kinh tế. Nếu hoạt động tập trung kinh tế không làm hạn chế một cách
đáng kể cạnh tranh thực tế trên thị trường, đặc biệt vì nó không tạo ra hoặc
không củng cố vị trí thống lĩnh thì phải được coi là phù hợp. Một dự án tập
trung kinh tế kéo theo việc hình thành vị trí thống lĩnh vẫn có thể được coi là
phù hợp khi tất cả đều cho thấy vị trí thống lĩnh này chỉ là tạm thời và sẽ
nhanh chóng biến mất vì sẽ có những đối thủ cạnh tranh lớn gia nhập thị
trường . Quan điểm này cũng giống với quan điểm chung ở Mỹ, theo đó
không cần thiết phải xử lý những doanh nghiệp chiếm vị trí thống lĩnh thị
trường có thể bị giành giật. Có rất ít khác biệt giữa tiêu chí “giảm sút đáng
kể cạnh tranh” trong pháp luật Mỹ với tiêu chí “hạn chế đáng kể cạnh tranh”
trong pháp luật của Liên minh châu Âu. Uỷ ban châu Âu đã soạn thảo Điều
2 của Quy chế 139/2004 theo hướng xích gần hơn với tiêu chí của Mỹ, theo
đó thủ tục kiểm soát không chỉ áp dụng đối với những dự án tập trung kinh
tế tạo ra hoặc tăng cường vị trí thống lĩnh mà còn đối với các dự án gây cản
trở đáng kể đến cạnh tranh.
Thủ tục kiểm soát tập trung kinh tế là thủ tục tiền kiểm chứ không mang
tính chất hậu kiểm nên cơ quan thực hiện thủ tục kiểm soát phải tính đến
những hành vi hạn chế cạnh tranh có nguy cơ xảy ra. Có quy định rằng
chứng cứ về sự ảnh hưởng của một dự án tập trung kinh tế đối với cạnh

vi áp dụng thủ tục kiểm soát của Liên minh châu Âu đều phải được thông
báo trước. Hồ sơ thông báo phải được lập theo mẫu và nộp cho Uỷ ban châu
Âu ngay sau khi các bên giao kết với nhau về việc tập trung kinh tế - ngay
sau khi ký thoả thuận liên kết, thoả thuận mua quyền kiểm soát. Quy chế
không quy định thời hạn thực hiện nghĩa vụ thông báo nhưng các doanh
nghiệp thông báo càng sớm thì càng có lợi. Theo thông lệ, tốt nhất nên có
thông báo sơ bộ ngay sau khi các bên thống nhất được với nhau về việc
thông báo cho Uỷ ban về ý định của họ. Điều này cho phép bảo đảm có được
hồ sơ đầy đủ khi thông báo chính thức và Uỷ ban có thể đảm bảo được thời
hạn xem xét, thạm chí bắt đầu tiến hành ngay việc hỏi ý kiến của các bên thứ
ba về dự án kinh tế nếu các bên thông báo sơ bộ đồng ý.
Thông báo về dự án tập trung kinh tế được công bố công khai để các bên thứ
ba có liên quan trình bày ý kiến. Khi công bố công khai về việc thông báo,
Uỷ ban châu Âu phải bảo đảm không tiết lộ bí mật kinh doanh của doanh
nghiệp có liên quan. Bởi vì đại đa số các trường hợp thông báo đều khong có
vấn đề gì lớn về mặt cạnh tranh đến mức phải mở điều tra ở giai đoạn hai
nên Uỷ ban có thể áp dụng thủ tục rút gọn. Thủ tục rút gọn khuyến khích các
doanh nghiệp liên quan liên hệ với các bộ phận chức năng của Uỷ ban ngay
từ khi thông báo sơ bộ và việc áp dụng thủ tục này cho phép có thể tuêyn bố
dự án tập trung kinh tế là phù hộ trong thời hạn một tháng kể từ ngày thông
báo.
Hành vi không thực hiện nghĩa vụ thông báo tập trung kinh tế, cung cấp
thông tin không chính xác có thể bị xử lý phạt tiền lên đến 1% tổng doanh số
của doanh nghiệp có liên quan. Hình thức phạt tiền cũng có thể được áp
dụng trong trường hợp doanh nghiệp liên quan không thông báo việc tập
trung kinh tế, thực hiện dự án tập trung kinh tế không phù hợp hoặc thực
hiện dự án tập trung kinh tế khi chưa có quyết định về tính phù hợp của dự
án với mức phạt có thể lên đến 10% tổng doanh số của doanh nghiệp có liên
quan. Uỷ ban châu Âu cũngc ó thể áp dụng biện pháp phạt tiền trong trường
hợp chậm trẻ lời yêu cầu cung cấp thông tin với mức phạt có thể lên đến 5%

hướng, nhà lập pháp đã đưa ra những quy định hết sức cụ thể như giới hạn
vốn hoặc quyền bỏ phiếu mà một người có quyền trực tiếp hoặc gián tiếp
nắm giữ một công ty được phép khai thác dịch vụ nghe nhìn, hạn chế khả
năng góp vốn cũng lúc vào nhiều công ty khai thác cùng một phương tiện
truyền thông…
Điện ảnh vừa là một ngành nghệ thuật, vừa là một ngành công nghiệp, tập
trung kinh tế giữa các doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực này vừa có thể
gây hậu quả kinh tế bắt nguồn từ hạn chế cạnh tranh, vừa có thể có những
hậu quả về văn hoá. Những quy định trong Luật Filloud ngày 29/7/1982 về
nghe nhìn chủ yếu điều chỉnh những hình thức thoả thuận tập trung được
thực hiện ở khâu quan trọng trong lĩnh vực điện ảnh là khâu tiếp cận nguồn
phim và xây dựng chương trình ở các rạp chiếu phim.
Sự cạnh tranh trong lĩnh vực ngân hàng đương nhiên bị hạn chế bởi yêu cầu
bảo đảm hoạt động ổn định và lâu dài của các tổ chức tín dụng và ngân
hàng. Theo Luật an toàn về tài chính số 2003-706 ngày 1/8/2003 của Pháp,
trong trường hợp giải quyết vụ tập trung kinh tế có liên quan đến một tổ
chcứ tín dụng, một công ty đầu tư vốn hoặc một công ty bảo hiểm thì Bộ
trưởng kinh tế bắt buộc phải tham khảo ý kiến Hội đồng cạnh tranh .
III. Kiểm soát sáp nhập, mua lại doanh nghiệp như hoạt động tập trung kinh
tế theo pháp luật của Liên bang Nga và các nước thuộc Liên xô trước đây
(các nước trong Cộng đồng các quốc gia độc lập – SNG)
Ở tất cả các nước SNG, pháp luật cạnh tranh cũng tạo ra hành lang pháp lý
để kiểm soát chống độc quyền đối với các hoạt động có tính chất tập trung
quyền lực kinh tế (hợp nhất, sáp nhập, mua lại quyền điều hành, dưới mọi
hình thức theo chiều ngang, chiều dọc hay liên kết tập đoàn). Ở một số nước,
việc hình thành công ty mới và việc mua lại quyền sở hữu cũng bị kiểm soát.
Mục đích chủ yếu của kiếm soát Nhà nước đối với hành vi tập trung quyền
lực kinh tế là ngăn ngừa việc mua lại vị trí độc quyền hoặc tăng cường vị trí
thống lĩnh, hạn chế các hoạt động có tính chất độc quyền khác.
Hiện nay chính sách cạnh tranh đã trở thành trung tâm của công cuộc cải

lực tài chính được cung cấp để thi hành chính sách này và văn hoá cạnh
tranh của riêng từng nước. Luật về bảo vệ cạnh tranh Liên bang Nga được
thông qua ngày 8/7/2006 . Ở Ucraina, Luật về hạn chế độc quyền và chống
cạnh tranh không lành mạnh được thông qua ngày 18/2/1992 và đã được sửa
đổi bổ sung năm 1998.
Những cơ quan thích hợp đã được thành lập ở hầu hết các nước SNG và
trong nhiều năm thực hiện quản lý Nhà nước đối với các hành vi hạn chế
kinh doanh và cạnh tranh không lành mạnh.
Ủy ban Chống độc quyền Ucraina thực hiện việc kiểm soát sơ bộ đối với sáp
nhập và mua lại. Ủy ban cũng tham gia ý kiến trong việc tạo ra những công
ty cổ phần lớn về truyền thông, máy móc và các lĩnh vực khác. Sau khi
hướng dẫn sửa đổi về nội dung giao dịch, Ủy ban đã chấp thuận các giao
dịch này. Từ thời điểm thành lập, Uỷ ban đã xem xét 7600 vụ vi phạm luật
chống độc quyền với số tiền phạt vi phạm lên đến 90.000.000 Griv, gấp gần
5 lần số tiền chi phí cho hoạt động của Uỷ ban.
Số lượng các thông báo được các cơ quan chống độc quyền xem xét ngày
càng tăng. Năm 2003, ở Liên bang Nga, Cục Chống độc quyền Liên bang đã
13 725 thông báo sáp nhập, mua lại và thông báo có liên quan, năm 2004
xem xét 13 387 thông báo sáp nhập, mua lại và thông báo có liên quan .
Khi quy định cụ thể về sáp nhập, phần lớn các nước SNG thiết lập cơ chế
thông báo trước khi hoàn thành việc sáp nhập. Nhưng việc thông báo này chỉ
có tính bắt buộc khi các doanh nghiệp liên quan sẽ có (hoặc hầu như sẽ đạt
được) một quyền lực trên thị trường ở mức nhất định.
Trong thời gian quy định, các bên tham gia giao dịch phải thông báo trước
việc sáp nhập cho cơ quan chống độc quyền, nêu rõ tất cả các thông tin cần
thiết. Các thông tin phải cung cấp có thể gồm các hoạt động chủ yếu, khối
lượng hàng hóa sản xuất và bán hàng năm, thị phần của các bên, mục đích
sáp nhập/ mua lại và các vấn đề tương tự.
Không có quyết định cho phép sáp nhập của cơ quan chống độc quyền,
doanh nghiệp mới hình thành sẽ không được đăng ký pháp nhân một cách

vị trí thống lĩnh.
Pháp luật chống độc quyền của một số nước (Liên bang Nga, Belarus) quy
định ngay cả khi giao dịch gây tác động tiêu cực đối với cạnh tranh nhưng
cơ quan chống độc quyền vẫn có thể chấp thuận giao dịch đó nếu những tác
động tích cực của giao dịch, tính cả đến khía cạnh kinh tế x• hội, lớn hơn
những tác động tiêu cực. Để làm quá trình ra quyết định được minh bạch, rõ
ràng, các hướng dẫn mang tính chất phương pháp luận sẽ được ban hành trên
cơ sở đánh giá tác động tích cực và tác động tiêu cực của giao dịch. ở
Kyrgyzstan giao dịch có thể được cơ quan chống độc quyền cho phép thực
hiện (kể cả khi giao dịch đó gây những tác động tiêu cực cho cạnh tranh) nếu
giao dịch đó đáp ứng một phần đáng kể nhu cầu của thị trường hàng hóa và
cải thiện chất lượng hàng hóa và tăng khả năng cạnh tranh của doanh
nghiệp.
Luật chống độc quyền thường quy định cả trách nhiệm của doanh nghiệp
khi thực hiện hành vi vi phạm pháp luật. Chẳng hạn, theo luật chống độc
quyền Liên bang Nga, các doanh nghiệp bị phạt tiền (có thể lên tới 8 000 lần
mức lương tối thiểu) nếu không thông báo về giao dịch tập trung quyền lực
kinh tế. Trong một số trường hợp, nếu việc tập trung quyền lực kinh tế tạo ra
hay đẩy mạnh vị trí thống lĩnh của một doanh nghiệp hoặc gây hạn chế cạnh
tranh, theo yêu cầu của cơ quan chống độc quyền liên bang, những người
thực hiện hoạt động đó phải tiến hành các biện pháp cần thiết để khôi phục
lại cạnh tranh. Những giao dịch bị kết luận là vi phạm các thủ tục do pháp
luật quy định có thể bị Toà án coi là vô hiệu trên cơ sở đề nghị của cơ quan
chống độc quyền.
Các nước SNG thực hiện các hoạt động trong lĩnh vực cạnh tranh trên nền
tảng của Hiệp ước giữa các quốc gia về thực hiện sự phối hợp chính sách
cạnh tranh được ký vào năm 1993. Trong khuôn khổ của Hội đồng liên Nhà
nước về chính sách cạnh tranh, các cơ quan chống độc quyền của các nước
SNG thực hiện việc hoà h các luật cạnh tranh quốc gia, dự thảo luật mẫu và
những đường lối chỉ đạo, phối hợp các hoạt động chung của họ, trao đổi

nghiệp năm 2005, việc kiểm soát các hành vi sáp nhập, hợp nhất, mua lại và
liên doanh giữa các doanh nghiệp có sự tham gia của các cơ quan là (i) Cơ
quan quản lý cạnh tranh có chức năng kiểm soát tập trung kinh tế; (ii) Hội
đồng cạnh tranh xử lý các hành vi vi phạm pháp luật về kiểm soát tập trung
kinh tế như thực hiện tập trung kinh tế trong trường hợp bị cấm, tập trung
kinh tế mà không thực hiện việc thông báo; (iii) Cơ quan đăng ký kinh
doanh thực hiện các thủ tục liên quan đến đăng ký kinh doanh trong các
trường hợp sáp nhập, hợp nhất, mua lại, liên doanh.
Các trường hợp sáp nhập, hợp nhất, mua lại và liên doanh giữa các doanh
nghiệp luôn gắn liền với các thủ tục về đăng ký kinh doanh, đăng ký kinh
doanh bổ sung theo quy định của pháp luật về doanh nghiệp. Do đó, khi tiến
hành tập trung kinh tế sẽ có hai tình huống xảy ra về thủ tục là (i) nếu tập
trung kinh tế nằm ở khu vực màu trắng thì chỉ phải làm các thủ tục về việc
đăng ký kinh doanh tại cơ quan đăng ký kinh doanh mà không phải thực
hiện bất cứ thủ tục gì tại cơ quan cạnh tranh; (ii) nếu tập trung kinh tế thuộc
khu vực màu xám cần kiểm soát thì trước khi tiến hành các thủ tục tại cơ
quan đăng ký kinh doanh, các doanh nghiệp tham gia tập trung phải làm thủ
tục thông báo tại cơ quan quản lý cạnh tranh. Chỉ khi nào có trả lời của cơ
quan này khẳng định việc tập trung kinh tế không thuộc trường hợp bị cấm
thì các doanh nghiệp mới được thực hiện các thủ tục về sáp nhập, hợp nhất,
mua lại hoặc liên doanh theo pháp luật doanh nghiệp
Để các cơ quan nói trên thực hiện tốt chức năng của mình, đòi hỏi phải giải
quyết được những vấn đề sau: Một là, để xác định các trường hợp tập trung
kinh tế cụ thể, cần kiểm soát và xử lý các hành vi vi phạm được thực hiện
chủ yếu dựa vào việc xác định chính xác thị phần kết hợp của các doanh
nghiệp tham gia. Muốn thực hiện hiệu quả, đòi hỏi khả năng dự báo của các
cơ quan hữu trách về tình hình và mức độ tập trung của các thị trường cụ
thể. Nói cách khác, các cơ quan có thẩm quyền cần có những số liệu thực tế
về các thị trường có khả năng xảy ra những trường hợp tập trung kinh tế cần
kiểm soát hoặc bị cấm đoán. Khi có hành vi xảy ra, các cơ quan có thẩm

doanh nghiệp nắm giữ đa số thị phần trên thị trường liên quan mà không
phải từ hiệu quả kinh doanh của doanh nghiệp. Điều đó đã làm cho các
doanh nghiệp còn lại chỉ là thiểu số trên thị trường. Bản chất hạn chế cạnh
tranh thể hiện ngay ở sự thay đổi cơ bản, đột ngột trong tương quan cạnh
tranh và cấu trúc cạnh tranh trên thị trường. Điều đó cũng cho thấy mức độ
làm giảm, làm cản trở và sai lệch cạnh tranh một cách đáng kể của nhóm
hành vi này. Khi thị phần kết hợp của các doanh nghiệp tham gia chỉ chiếm
dưới 30% trên thị trường liên quan thì sự tập trung kinh tế chưa có khả năng
tạo ra vị trí thống lĩnh cho doanh nghiệp hình thành sau khi tập trung. Lúc
này, việc sáp nhập, hợp nhất, mua lại hay liên doanh chỉ đơn giản là các biện
pháp cơ cấu lại kinh doanh hoặc đầu tư vốn bình thường nên chưa chứa
đựng những nguy cơ đe dọa đến trật tự cạnh tranh trên thị trường. Câu hỏi
đặt ra là thị phần doanh nghiệp (bao gồm cả thị phần hàng hoá, dịch vụ và
thị phần kết hợp) sẽ được xác định như thế nào và thẩm định sự chính xác
của chỉ tiêu này trên cơ sở khoa học nào?. Kinh nghiệm của thế giới cho
thấy có thể sử dụng một số tiêu chí khác để đánh giá dự án tập trung kinh tế
như tổng doanh thu chưa tinh thuế trên phạm vi toàn cầu của toàn bộ các
doanh nghiệp hoặc nhóm pháp nhân, thể nhân tham gia vụ tập trung kinh tế;
tổng doanh thu chưa tính thuế được thực hiện trên lãnh thổ quốc gia bởi hai
doanh nghiệp hoặc nhóm pháp nhân, thể nhân liên quan.
4. Luật Cạnh tranh năm 2004 cũng đã cân nhắc đến các yếu tố về tính hiệu
quả của các trường hợp tập trung kinh tế bằng cách đặt ra những trường hợp
có thể được miễn trừ. Theo Điều 19 Luật Cạnh tranh năm 2004, có hai
trường hợp tập trung kinh tế được xem xét cho hưởng miễn trừ là: (i) một
hoặc nhiều bên tham gia tập trung kinh tế đang trong nguy cơ bị giải thể
hoặc lâm vào tình trạng phá sản; (ii) Việc tập trung kinh tế có tác dụng mở
rộng xuất khẩu hoặc góp phần phát triển kinh tế - xã hội, tiến bộ kỹ thuật,
công nghệ. Cơ chế miễn trừ được đặt ra từ các luận điểm cơ bản của kinh tế
học, theo đó, khi phân tích bản chất kinh tế của các thỏa thuận hạn chế cạnh
tranh hoặc các trường hợp tập trung kinh tế, các nhà kinh tế đã chứng minh