Cập Nhật về Bệnh Lao

Trong mấy tuần lễ vừa qua, một vần đề thời sự y học đã được không
những các nhà y khoa học lên tiếng mà truyền thông khắp nơi cũng sôi nổi
bàn cãi, phóng sự, thông tin. Vài ngài dân cử Hoa Kỳ cũng lên tiếng trách cứ
cơ quan kiểm soát bệnh tật, nhân viên an ninh biên giới và đòi họ ra quốc
hội điều trần nội vụ đồng thời tìm biện pháp đối phó, bảo vệ sức khỏe dân
chúng.
Ðó là chuyện về một vị thầy cãi 31 tuổi người Mỹ ở thành phố
Atlanta, làm một đường đi mây về gió, vượt Ðại Tây Dương sang Tây Âu
cưới vợ, hưởng tuần trăng mật rồi bay trở lại Hoa Kỳ qua ngả Gia Nã Ðại.
Ðiểm đặc biệt gây ra bàn cãi là anh ta đang mắc một loại bệnh hiếm,
có thể lây truyền sang hành khách cùng ngồi trong phi cơ với anh trong hơn
chục giờ bay. Anh bị bệnh Lao phổi với loại vi khuẩn ngoan cố, chống cự lại
được với các kháng sinh trừ lao tốt nhất.
Anh bào chữa là cơ quan y tế đã không cản trở việc anh đi máy bay và
cho biết bệnh của anh không có rủi ro truyền lây cho người khác.
Giới chức y tế phủ nhận, khuyến cáo anh ta không nên trở lại Hoa kỳ
bằng phi cơ dân sự mà phải thuê một máy bay riêng. Anh bèn bay tới Gia Nã
Ðại rồi lái xe về New York, vào một bệnh viện xin điều trị. Cơ quan kiểm
soát bệnh liên bang bèn tức tốc cho máy bay riêng tới đón anh về trụ sở
CDC ở Atlanta để khám nghiệm.
Hiện nay, anh đang được để ở riêng, chữa trị tại một bệnh viện chuyên
về Lao tại thành phố Denver, Colorado. Tin cuối cùng cho biết luật sư đã có
ba kết quả thử đàm không có trực khuẩn lao.
Ðể trấn an dân chúng và để ngăn ngừa lây lan bệnh, các cơ quan y tế
đang tìm kiếm mấy chục hành khách ngồi gần vị luật sư và đưa ra lời hướng
dẫn cần làm, nếu e rằng bị lây bệnh. Ðó là:
1-Nên tới bác sĩ gia đình hoặc trung tâm y tế để xin làm thử nghiệm
tìm kiếm bệnh lao. Bác sĩ sẽ tìm hiểu dấu hiệu triệu chứng bệnh, làm thử
nghiệm trên da, Interferon-Gamma Release Assat (IGRA) và nếu cần chụp

như trường hợp vị luật sư hành khách hàng không đang được dư luận nhắc
nhở tới, thì vi khuẩn lao chống lại cả với các thuốc uống nhóm
fluoroquinolone và ít nhất là với ba loại thuốc chích hàng thứ nhì là
capreomycin, kanamycin và amikacin.
Sự chống với thuốc kháng sinh xảy ra khi:
- bệnh nhân không dùng thuốc theo đúng liều lượng và thời gian do
bác sĩ chỉ định
- bác sĩ cho không đúng thuốc, không đúng liều lượng hoặc thời gian
quá ngắn
- khi sự tiếp liệu thuốc bị khó khăn, gián đoạn
- khi thuốc có ít công hiệu trị liệu
Khi gặp trường hợp XDR-TB, sự điều trị khó khăn hơn, cần được các
nhà chuyên môn có kinh nghiệm, kiến thức cao, phòng thí nghiện tân tiến,
cần có tất cả các nhóm thuốc để lựa chọn và thời gian điều trị có thể kéo dài
tới hai năm. Sự thành công tùy thuộc ở mức độ chống thuốc của vi khuẩn,
bệnh nặng hay nhẹ và sức đề kháng của người bệnh.
Lây lan với MDR-TB cũng tương tự như lây lan bệnh lao bình thường
và tùy thuộc một số điều kiện như:
-Số lượng bệnh nhân có mặt tại địa điểm
-Các bệnh đó nặng hoặc nhẹ
-Thời gian tiếp xúc với bệnh nhân lâu hay mau
-Không khí nơi tiếp xúc: thoáng khí ít rủi ro hơn căn phòng nhỏ bé,
không khí ứ đọng
-Khả năng đề kháng của người tiếp xúc. Thí dụ với bệnh nhân suy
miễn dịch vì HIV sẽ dễ
bị lây bệnh lao hơn.
Nói chung, lây XDR-TB ít khi xẩy ra hơn là lây lan lao phổi bình
thường, vì XRD-TB rất hiếm. Theo cơ quan Y tế Thế giới, vào năm 2004, có
khoảng nửa triệu trường hợp MDR-TB tại các quốc gia. Từ năm 1993 tới
2006, Hoa Kỳ có 49 trường hợp XRD-TB.

hạn như đi trên cùng chuyến xe bus mà người ngồi cạnh bị lao thì cũng
không đủ thời gian để bệnh truyền sang.
Bệnh không lây lan khi sờ đụng vào nhau, dùng chung bát đĩa, phòng
vệ sinh, phòng tắm
Gần đây bệnh lao xẩy ra nhiều hơn, một phần vì số người bị liệt kháng
HIV tăng mà những người này lại dễ mắc bệnh lao.
Theo cơ quan Y tế Thế giới thì 1/3 dân số trên trái đất bị bệnh lao,
nhất là ở các quốc gia kém mở mang vì nghèo đói, ăn ở chật chội, kém vệ
sinh công cộng, thiếu phương tiện phòng ngừa bệnh. Cũng theo cơ quan này,
lao đứng hàng thứ nhì trong số các bệnh nhiễm với tử vong khoảng hai triệu
trên thế giới.
Với sự di chuyển dễ dàng, di dân du lịch toàn cầu, mọi quốc gia đều
có nhiểu khả năng tiếp nhận bệnh nhân lao, kể cả lao kháng thuốc MDR-TB
và XDR-TB.
Triệu chứng - Người bị lao thường ho cả mấy tuần lễ, đôi khi đàm
lẫn máu, đau ngực, khó thở, nóng sốt, đổ mồ hôi ban đêm, gầy ốm mất kí.
Ho ra máu xảy ra khi có “lỗ”cavity ở phổi.
Khi có những dấu hiệu vừa kể, kéo dài vài tuần lễ mà không biết rõ
nguyên do, đều cần đi bác sĩ để được khám nghiệm.
Riêng với trẻ em, các triệu chứng thường thấy gồm có ốm yếu, sút cân
trong 2 tháng mà không biết rõ nguyên nhân, ho, thở khò khè, sí ban chiều,
đổ mồ hôi trộm.
Định bệnh - Định bệnh căn cứ vào các dấu hiệu bệnh lý, thử đàm tìm
vi khuẩn lao, chụp quang tuyến phổi, làm phản ứng tuberculin, soi phế quản.
a- Xét nghiệm tìm trực khuẩn trong đàm rất chính xác để chẩn đoán
lao phổi, nhất là sau khi nuôi cấy trong môi trường riêng. Thử nghiệm rẻ
tiền, dễ thực hiện, thích hợp với các quốc gia đang phát triển.
b- Thử nghiệm nhiễm lao bằng tuberculin test chích dưới da với một
chút chất đạm đặc biệt. Sau 48 giờ, chỗ chích hơi sưng đỏ là dấu hiệu nhiễm
vi trùng lao, nhưng còn yếu không đủ gây bệnh. Thử nghiệm này do bác sĩ

công mô bào các cơ quan, gây ra các triệu chứng dấu hiệu bệnh và có thể
truyền vi khuẩn cho người khác.
Trị liệu - Cách đây trên nửa thế kỷ, không có thuốc nào có thể trị dứt
bệnh lao. Lao đã được liệt kê vào nhóm bốn nan bệnh trong nền y học cổ
truyền dân tộc Việt Nam, Trung Hoa (Phong, Lao, Cổ, Lại. Tứ chứng nan y).
Nhưng kể từ năm 1950, nhiều thuốc trị lao rất công hiệu đã được khám phá,
sản xuất. Có hai nhóm thuốc chữa lao:
Nhóm thiết yếu hàng đầu gồm có Isoniazid, Rifampin, Ethambutol,
Pyrazinamide.
Nhóm hàng hai thứ yếu là streptomycin, ethionamid, prothionamid,
PAS, cycloserin, kanamycin và capreomycin.
Vì lao là bệnh có nhiều ở các quốc gia đang phát triển, sự điều trị
không đồng nhất, nên cơ quan Y tế Thế giới đã có hướng dẫn chung như
sau. Hướng dẫn này đã được nhiều tổ chức y tế tại các quốc gia ủng hộ:
-Mọi bệnh nhân, kể cả người bị nhiễm HIV, mà trước đây chưa nhận
điều trị lao, đều nên dùng các thuốc hàng đầu đã được mọi người công nhận.
Giai đoạn đầu kéo dài hai tháng với isoniazid, rifampin, pyrazinamide
và ethambutol.
Gian đoạn kế tiếp được ưa thích là bốn tháng với hai thuốc isoniazid
và rifampicin. Có thể thay thế bằng isoniazid và ethambutol trong sáu tháng
nếu người bệnh không tuân thủ điều trị, nhưng e rằng bệnh sẽ khó lành và
nhiều nguy cơ tái phát có thể xảy ra, đặc biệt đối với người bị nhiễm HIV.
-Mọi bệnh nhân cần được theo dõi kết quả với thử đàm vào lúc kết
thúc kết thúc điều trị hai tháng của giai đoạn dầu, sau năm tháng và khi hoàn
tất trị liệu. Bệnh nhân dương tính với thử đàm vào tháng thứ 5 đều bị coi
như thất bại và cần được xem xét lại phương thức điều trị.
-Bệnh nhân MDR-TB cần được điều trị với bốn thuốc hàng hai trong
thời gian ít nhất là 18 tháng.
Nói chung, người mắc bệnh lao phải uống thuốc trong thời gian lâu, ít
nhất là sáu tháng. Sau hai tuần lễ uống thuốc, nguy cơ lan truyền bệnh đã

ứng được với phí tổn trị bệnh.
Theo tổ chức Y tế Thế giới, bệnh lao đang có khuynh hướng tái xuất
hiện tại các quốc gia đang phát triển, đặc biệt là khi lao kết hợp với nhiễm
HIV và với các trường hợp vi khuẩn lao kháng thuốc. Tổ chức này đã đề ra
kế hoạch giảm bệnh lao và số tử vong trên thế giới xuống 50%, so với năm
1990, bằng cách kêu gọi sự hợp tác của các chính phủ, cung cấp miễn phí
thuốc trị lao cho mọi bệnh nhân, đặc biệt là tại các quốc gia đang phát triển,
dân chùng nghèo túng, không có tiền mua thuốc. Ðồng thời, tổ chức cũng cố
gắng giúp các quốc gia cải tiến hệ thống điều trị với trực tiếp theo dõi trị liệu
(DOT-directtly observe therapy), bảo đảm sự tuân thủ của bệnh nhân dùng
thuốc.
Cao vọng của tổ chức là vào thập niên 2050, bệnh lao sẽ không còn là
vấn nạn y tế của mọi quốc gia và tỷ lệ bệnh sẽ là 1/1 triệu người dân.
Và cũng không còn các trường hợp lao kháng thuốc, di chuyền tiếp
cận với người lành trên máy bay, xe chuyên chở công cộng cũng như nơi có
nhiều dân chúng tụ họp, để lây truyền căn bệnh nan trị.
Mong vậy thay!
Bác sĩ Nguyễn Ý-Ðức