Phải chăng Bà Huyện Thanh
Quan đã trau chuốt lại bài thơ
"Đèo Ngang" nguyên thủy ?
Nguyễn Vĩnh Tráng
Bà Huyện Thanh Quan và Bà Hồ Xuân Hương là hai nữ sĩ kiệt xuất
trong nữ giới của nền Văn Học Việt Nam vào cuốt thế kỷ thứ 18, đầu thế
kỷ thứ 19. Điều đó khó ai phản bác được. Hai nữ sĩ, mỗi người mỗi vẽ, mỗi
người mỗi cung cách, nhưng cả hai Bà đều độc đáo. Rất nhiều nhà phê
bình văn học đã cho Bà Hồ Xuân Hương có một văn phong "bình dân",
dùng rặt chữ Nôm, còn Bà Huyện Thanh Quan thì có văn phong "bác
học", xen Hán tự nhiều trong tác phẩm của mình.
Thật thế, ta thấy rất nhiều thành ngữ chữ Hán trong tác phẩm của Bà Huyện.
Theo Wikipedia Tiếng Việt , ngày nay ta chỉ còn 6 bài thơ "thất ngôn bát cú"
của Bà, ngoại trừ bài "Cảnh Thu", mà người ta cho rằng có thể là của Bà Hồ
Xuân Hương. Trong 6 bài đó có rất nhiều thành ngữ chữ Hán, trừ bài "Qua Đèo
Ngang".
"Thành ngữ chữ Hán" tôi muốn nói ở đây, có nghĩa là ta có thành ngữ chữ Việt
(Nam, Nôm) tương đương,
như Triêu Mộ 朝朝 , ta có Sớm Tối; Tuế Nguyệt 朝朝 , ta có Năm Tháng; Đoạn
Trường 朝朝 ; ta có Đứt Ruột…
Mặt khác, tôi tìm thấy trong Contes et Légendes du Pays d’Annam của Lê Văn
Phát, viết năm 1913, in lần thứ 2, tại Imprimerie de l’Union Nguyễn Văn Của,
Sàigòn 1925, có bài "Le Râle d’eau " . Trong " Le Râle d'eau " lại có bài "Đèo
Ngang", vô danh, rặt chữ Nôm, văn phong rất mộc mạc, còn nội dung thì giống
hệt nội dung bài "Qua Đèo Ngang" của Bà Huyện Thanh Quan.
Bài " Le Râle d’eau " kể chuyện ngày xưa. Chuyện vua La Hoa (?) nước
Chiêm Thành đem quân đánh Giao Chỉ. Môt cận thần tên Quốc đã hết lời can
gián và xin hoãn lại cuộc viễn chinh, nhưng nhà vua không nghe. Biết rằng trận
chiến này thế nào cũng đem lại thất bại, Quốc xin theo, hầu quyết tâm bảo vệ
an toàn cho chúa.
Cuộc chiến xảy ra ở Đèo Ngang. La Hoa, quá hiếu chiến, quá chủ quan, tiến

Vậy phải chăng Bà Huyện đã lấy bài đó, đã có từ lâu, và trau chuốt lại thành
một bài thơ bất hủ như ta đã biết :

Qua đèo Ngang
Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ (rợ) mấy nhà.
Nhớ nước đau lòng con quốc quốc,
Thương nhà mỏi miệng cái gia gia.
Dừng chân đứng lại, trời, non, nước,
Một mảnh tình riêng, ta với ta.
Bà Huyện Thanh Quan

Ta thử từ từ kiểm xét xem. Sáu bài thơ của Bà Huyện như sau :
1 – Chùa Trấn Bắc
Trấn Bắc hành cung cỏ dãi dầu
Chạnh niềm cố quốc nghĩ mà đau
Mấy tòa sen tỏa hơi hương ngự
Năm thức mây phong nếp áo chầu
Sóng lớp phế hưng coi đã rộn
Chuông hồi kim cổ lắng càng mau
Người xưa cảnh cũ nào đâu tá
Ngơ ngẩn lòng thu khách bạc đầu.
Trong 8 câu của bài nầy, ta thấy có 6 câu dùng 5 thành ngữ chữ Hán và 2 chữ
Hán. Cộng tất cả 12 chữ Hán:
Hành cung 朝 朝 ;
cố quốc 朝朝 ;
hương ngự 朝朝 ;
tỏa 朝

Ngàn mai gió cuốn, chim bay mỏi
Dặm liễu sương sa, khách buớc dồn
Kẻ chốn chương đài nguời lữ thứ
Lấy ai mà kể nỗi hàn ôn
Trong 8 câu của bài nầy, ta thấy có 5 câu dùng 8 thành ngữ chữ Hán. Cộng tất
cả 16 chữ Hán:
Hoàng hôn 朝 朝 ;
ngư ông 朝朝 ; viễn phố 朝朝 ;
mục tử 朝朝 ; cô thôn 朝 朝 ;
chương đài 朝朝 ; lữ thứ 朝朝 ;
hàn ôn 朝朝 .
4 – Thăng Long thành hoài cổ
Tạo hóa gây chi cuộc hí trường
Ðến nay thấm thoắt mấy tinh sương
Lối xưa xe ngựa hồn thu thảo
Nền cũ lâu đài bóng tịch dương
Ðá vẫn trơ gan cùng tuế nguyệt
Nước còn cau mặt với tang thương.
Ngàn năm gương cũ soi kim cổ
Cảnh đấy người đây luốn đoạn trường.
Bài nầy đã phá kỷ lục, trong 8 câu, mỗi câu đều có thành ngữ chữ Hán, với 10
thành ngữ. Cộng tất cả là 20 chữ Hán :
tạo hóa 朝 朝 ; hí trường 朝 朝
tinh sương 朝朝 (năm)
thu thảo 朝 朝
lâu đài 朝 朝 ; tịch dương 朝朝
tuế nguyệt 朝朝
tang thương 朝朝
kim cổ 朝朝
đoạn trường 朝朝

Contes et Légendes du Pays d’Annam.
Mong độc giả cho ý kiến.
Nguyễn Vĩnh-Tráng
Tiết Lập Xuân Canh Dần
525 022 010 nvt*ttl*