Ebook.VCU – www.ebookvcu.com

Phần I
Đề cương bài giảng
Chủ nghĩa xã hội khoa
học
1
Ebook.VCU – www.ebookvcu.com
Chương 1
Vị trí, đối tượng, phương pháp nghiên cứu của
chủ nghĩa xã hội khoa học
A. Mục đích
Giúp người học nắm được đối tượng nghiên cứu của CNXHKH,
phân biệt đối tượng của CNXHKH với Triết học Mác - Lênin, Kinh tế học
chính trị Mác -Lênin, hiểu được chức năng, nhiệm vụ và ý nghĩa của việc
nghiên cứu CNXHKH trong công cuộc xây dựng CNXH ở nước ta hiện
nay. Từ đó, người học thấy rõ được mối quan hệ gắn bó giữa CNXHKH
với Triết học Mác - Lênin và Kinh tế học chính trị Mác - Lênin.
B. Các thuật ngữ cần lưu ý
- Chủ nghĩa xã hội.
- Chủ nghĩa cộng sản.
- Chủ nghĩa xã hội khoa học.
- Chủ nghĩa cộng sản khoa học.
- Quy luật chính trị - xã hội.
- Quan hệ chính trị - xã hội.
- Hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa.
C. Nội dung chi tiết
Chủ nghĩa Mác - Lênin bao gồm 3 bộ phận hợp thành là Triết học Mác
-Lênin, Kinh tế học chính trị Mác - Lênin và CNXHKH. Giữa 3 bộ phận này
có mối quan hệ gắn bó với nhau, vừa có sự thống nhất, vừa có tính độc lập
tương đối.

+ Cả 3 bộ phận đều tạo thành cơ sở lý luận
cho giai cấp công nhân trong cuộc đấu tranh chống lại những hệ tư tưởng
đối lập.
- Mặc dù có sự thống nhất, Triết học Mác - Lênin, Kinh tế học chính
trị Mác - Lênin và CNXHKH đều có tính độc lập tương đối, thể hiện:
+ Mỗi bộ môn khoa học đó có đối tượng và phương pháp nghiên cứu
riêng.
+ Từ đối tượng nghiên cứu mà mỗi bộ môn khoa học đó có nhiệm vụ
khác nhau khi luận giải về hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa.
Chẳng hạn, Triết học Mác - Lênin luận giải tính tất yếu của hình thái kinh tế
- xã hội cộng sản chủ nghĩa dưới góc độ quy luật chung. Kinh tế học chính trị
Mác - Lênin luận giải hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa dưới góc
độ quy luật kinh tế, CNXHKH luận giải hình thái kinh tế - xã hội cộng sản
chủ nghĩa dưới góc độ quy luật chính trị - xã hội.
+ Từ nhiệm vụ khác nhau của Triết học Mác-Lênin, Kinh tế học chính
trị Mác-Lênin, CNXHKH nên chủ nghĩa Mác - Lênin có thể luận giải một
cách toàn diện về hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa. Nếu thiếu
đi một trong ba bộ phận đó, chủ nghĩa Mác không còn là một học thuyết lý
luận thống nhất, toàn vẹn, vừa giải thích thế giới, vừa cải tạo thế giới.
Thứ hai, CNXHKH đồng nhất với toàn bộ chủ nghĩa Mác - Lênin.
Bởi vì:
- Mục đích thực tiễn của chủ nghĩa Mác - Lênin là cải tạo thế giới
(giải phóng xã hội, giải phóng con người khỏi áp bức, bóc lột bất công, tức
là xây dựng thành công hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa). Để
thực hiện mục đích này, điều quan trọng nhất là phải tìm ra con đường và
biện pháp đúng đắn. Bộ môn CNXHKH, trên cơ sở nghiên cứu quy luật
4
Ebook.VCU – www.ebookvcu.com
chính trị - xã hội đã chỉ ra con đường đúng đắn
để giải phóng xã hội, giải phóng con người là đấu tranh cách mạng của

cấp công nhân.
+ Qui luật xã hội không thể tự diễn ra mà thông qua hoạt động của con
người. Sự chuyển biến từ CNTB lên CNXH là một tất yếu khách quan,
nhưng nó không tự xảy ra, mà đòi hỏi giai cấp công nhân phải nhận thức
được sứ mệnh lịch sử của mình, tổ chức ra chính đảng lãnh đạo nhân dân
thực hiện việc lật đổ chế độ TBCN, thiết lập nên nhà nước của giai cấp
công nhân, nhân dân lao động, xây dựng hệ thống pháp luật, cơ chế để
từng bước biến những ước mơ của nhân dân lao động thành hiện thực
trong cuộc sống. Ph.Ăngghen đã viết: "chủ nghĩa cộng sản không phải là
một học thuyết mà là một cuộc vận động. Nó xuất phát không phải từ
những nguyên tắc, mà là sự thật Chủ nghĩa cộng sản nảy sinh từ nền đại
công nghiệp và những hậu quả của đại công nghiệp Chủ nghĩa cộng sản
ở mức độ nó là lý luận, là sự biểu hiện lý luận của lập trường của giai cấp
vô sản, trong cuộc đấu tranh nó là sự khái quát lý luận về những điều kiện
giải phóng của giai cấp vô sản"
1
.
- So sánh đối tượng nghiên cứu của CNXHKH với đối tượng nghiên
cứu của Triết học Mác - Lênin.
+ Đối tượng nghiên cứu của Triết học là những qui luật chung nhất
của tự nhiên, xã hội và tư duy con người. Triết học dù theo trường phái nào
thì cũng là thế giới quan và nhân sinh quan của con người. Triết học Mác -
1
C.Mác - Ph.Ăngghen (1995), To n tà ập, tập 4, Nxb Chính trị quốc gia, H Nà ội, tr.399.
6
Ebook.VCU – www.ebookvcu.com
Lênin là thế giới quan và nhân sinh quan của giai
cấp công nhân hiện đại, đại biểu cho lợi ích của người lao động.
+ Triết học nghiên cứu những qui luật chung nhất của sự vận động tự
nhiên, xã hội và tư duy con người trong các xã hội có giai cấp. Nghiên cứu

+ Đảng Cộng sản và vai trò của Đảng Cộng sản đối với sứ mệnh lịch
sử của giai cấp công nhân.
+ Hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa.
+ Cách mạng xã hội chủ nghĩa.
+ Thời đại ngày nay.
+ Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa.
+ Liên minh công nông và các tầng lớp lao động.
+ Vấn đề dân tộc trong quá trình xây dựng CNXH.
+ Vấn đề tôn giáo trong quá trình xây dựng CNXH.
+ Vấn đề gia đình trong quá trình xây dựng CNXH.
+ Vấn đề phát huy nguồn lực trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã
hội.
- Trong hệ thống nội dung lý luận CNXHKH, sứ mệnh lịch sử của giai
cấp công nhân là phạm trù trung tâm.
3.2 Phương pháp nghiên cứu của chủ nghĩa xã hội khoa học
Phương pháp là cách thức người ta tiến hành một công việc nào đó.
Phương pháp nghiên cứu của CNXHKH là cách thức nghiên cứu môn học
này. Có thể nêu mấy phương pháp sau.
- Phương pháp luận chung của chủ nghĩa xã hội khoa học
8
Ebook.VCU – www.ebookvcu.com
Sử dụng phương pháp luận chung nhất
của chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử của triết
học Mác -Lênin. Có nghĩa là nghiên cứu những vấn đề chính trị - xã hội
trong sự vận động và phát triển, trong mối quan hệ với nhiều lĩnh vực
khác.
- Các phương pháp đặc trưng của chủ nghĩa xã hội khoa học
Phương pháp kết hợp lịch sử - logic
+ Phương pháp lịch sử nghiên cứu một sự vật, hiện tượng phải đặt
trong một bối cảnh lịch sử cụ thể, phải thấy được sự vận động và phát triển

thể không đúng .
- Có thể những chính sách, những biện pháp áp dụng ở nước này là
đúng, nhưng ở nước khác có khi không đúng.
Các phương pháp có tính liên ngành
CNXHKH là một môn khoa học chính trị - xã hội, do vậy khi nghiên
cứu phải sử dụng nhiều phương pháp có tính liên ngành, nhiều ngành khoa
học xã hội sử dụng như: phương pháp phân tích, tổng hợp, phương pháp so
sánh đối chiếu, phương pháp thống kê, điều tra xã hội học, sơ đồ hoá, mô
hình hoá, .v.v để nghiên cứu những khía cạnh chính trị - xã hội của các
hoạt động trong quá trình từ CNTB lên CNXH.
10
Ebook.VCU – www.ebookvcu.com
4. Chức năng và ý nghĩa của việc nghiên
cứu chủ nghĩa xã hội khoa học
4.1. Chức năng của chủ nghĩa xã hội khoa học
- Chức năng phương pháp luận
+ CNXHKH là cơ sở phương pháp luận giúp cho giai cấp công nhân
nhận thức được sứ mệnh lịch sử của mình là xoá bỏ CNTB, xây dựng thành
công xã hội mới.
+ CNXHKH là cơ sở phương pháp luận cho công tác xây dựng chính
Đảng của giai cấp công nhân. Đảng phải có sự thống nhất về tư tưởng, dựa
trên chủ nghĩa Mác - Lênin.
+ CNXHKH là cơ sở phương pháp luận cho việc xây dựng đường lối,
chính sách của Đảng Cộng sản, hệ thống pháp luật của các nhà nước
XHCN.
+ CNXHKH là cơ sở phương pháp luận cho các khoa học xã hội và
nhân văn khi nghiên cứu về thời kỳ quá độ từ CNTB lên CNXH và CNCS
trên phạm vi toàn thế giới.
- Chức năng giáo dục
+ CNXHKH giáo dục lập trường tư tưởng chính trị của giai cấp công

- Nghiên cứu CNXHKH chúng ta thấy được tính đúng đắn của việc
lựa chọn con đường lên CNXH ở Việt Nam.
- Nghiên cứu CNXHKH để phê phán những quan điểm phản động,
chống phá CNXH. Các thế lực thù địch, chống phá CNXH đang tìm mọi
12
Ebook.VCU – www.ebookvcu.com
cách phủ nhận chủ nghĩa Mác - Lênin nói chung,
CNXH nói riêng. Chúng ta cần nắm vững những nguyên lý CNXHKH mới
có thể đấu tranh thắng lợi với những lý luận đó.
- Nghiên cứu CNXHKH giúp chúng ta thực hiện tốt hơn công tác
chỉnh đốn Đảng, cải cách bộ máy nhà nước.
CNXHKH đã chỉ ra vai trò của Đảng cộng sản trong thực hiện thắng
lợi sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân. Đảng Cộng Sản là đội quân
tiên phong chiến đấu, là lãnh tụ chính trị của giai cấp công nhân và nhân
dân lao động, do vậy để hoàn thành trách nhiệm của mình đòi hỏi đảng
viên phải ra sức học tập, rèn luyện, phấn đấu. Các tổ chức Đảng phải nâng
cao sức chiến đấu, đáp ứng yêu cầu hiện nay.
Nhà nước XHCN là nhà nước của giai cấp công nhân và nhân dân lao
động. Nhà nước lấy lợi ích của giai cấp công nhân và nhân dân lao động
làm mục tiêu phấn đấu. Những gì không thể hiện điều đó là không hợp với
bản chất của CNXH, chúng ta cần sửa đổi.
D. Câu hỏi thảo luận và định hướng thảo luận
Câu 1. Nghiên cứu đối tượng chủ nghĩa xã hội khoa học có ý nghĩa
như thế nào với chúng ta hiện nay?
Định hướng thảo luận:
- ý nghĩa lý luận
- ý nghĩa thực tiễn
Câu 2. Phân biệt đối tượng nghiên cứu của CNXHKH với đối tượng
nghiên cứu của Triết học Mác-Lênin và Kinh tế chính trị Mác- Lênin.
Định hướng thảo luận

và lập trường giai cấp công nhân.
- Ngoài sự khác nhau, Triết học Mác - Lênin và CNXHKH đều là
vũ khí lý luận để giai cấp công nhân đấu tranh chống lại giai cấp tư sản,
giải phóng xã hội, giải phóng con người.
E. Những việc sinh viên phải làm
- Đọc nội dung của bài trong các giáo trình (1, 2, 3, 4 ) theo hướng
dẫn ở tập "Giáo trình và tài liệu tham khảo” môn chủ nghĩa xã hội khoa
học".
- Ghi nhớ những vấn đề hoặc những khái niệm khó hiểu để trao đổi
trên lớp.
- Sau khi nghe giảng đọc lại bài giảng ở giáo trình và các phần tài liệu
tham khảo theo hướng dẫn ở tập "Giáo trình và tài liệu tham khảo".
- Làm những câu hỏi trắc nghiệm của bài trong tập "Câu hỏi trắc
nghiệm" môn chủ nghĩa xã hội khoa học.
- Viết tiểu luận
15
Ebook.VCU – www.ebookvcu.com
Chương 2
Lược khảo lịch sử tư tưởng
xã hội chủ nghĩa trước Mác
A. Mục đích
- Làm rõ giá trị lịch sử cũng như hạn chế và nguyên nhân hạn chế
của chủ nghĩa xã hội không tưởng.
- Làm rõ quá trình phát triển của tư duy lý luận của mỗi thời đại đều
là sản phẩm của lịch sử.
B. Các thuật ngữ cần lưu ý
- Không tưởng
- Tư tưởng xã hội chủ nghĩa
- Tư tưởng cộng sản chủ nghĩa
- Chủ nghĩa xã hội không tưởng

- CNXH không tưởng: là tổng hợp các học thuyết chính trị - xã hội
biểu hiện dưới dạng chưa chín muồi, thiếu cơ sở thực tế những nguyện
vọng, mong ước thiết lập một xã hội kiểu mới trong đó không có tình trạng
người bóc lột người và tất cả các bất bình đẳng khác về xã hội.
Như vậy, CNXH không tưởng xuất hiện trong thời đại cách mạng tư
sản, nó phản ánh các mâu thuẫn của CNTB. V.I Lênin viết: “Khi chế độ
phong kiến bị lật đổ và khi xã hội tư bản chủ nghĩa “tự do” đã ra đời, thì
người ta thấy ngay sự tự do ấy có nghĩa là chế độ áp bức và bóc lột mới đối
17
Ebook.VCU – www.ebookvcu.com
với người lao động. Ngay sau đó, các loại học
thuyết xã hội chủ nghĩa bắt đầu mọc ra, với tư cách là sự phản ánh và sự
phản đối tình trạng áp bức ấy”
2

CNXH không tưởng là hình thức đầu tiên phủ nhận trật tự TBCN, ủng
hộ chế độ xã hội cao nhất là chế độ xã hội cộng sản chủ nghĩa, nhưng
CNXH không tưởng “không giải thích được bản chất của chế độ nô lệ làm
thuê trong chế độ TBCN, cũng không phát hiện ra được những quy luật
phát triển của chế độ TBCN và cũng không tìm thấy lực lượng xã hội có
khả năng trở thành người sáng tạo xã hội mới”
3

- Trong điều kiện hiện nay chúng ta cần phải nghiên cứu CNXH
không tưởng. Bởi vì:
+ CNXH không tưởng là tiền đề tư tưởng của CNXH khoa học nói
riêng và chủ nghĩa Mác nói chung.
+ Nghiên cứu CNXH không tưởng cho phép chúng ta hiểu được bản
chất không tưởng, sự thiếu cơ sở khoa học trong lý luận CNXH trước đây,
giúp cho ta hiểu một cách sâu sắc sự khác nhau về chất giữa CNXH không

+ Chủ nghĩa xã hội không tưởng (chủ nghĩa xã hội không tưởng phê phán)
+ Chủ nghĩa xã hội khoa học
- Kết hợp lịch đại với trình độ phát triển để phân loại các tư tưởng XHCN
Khi phân loại cần chú ý cả nội dung tư tưởng trong thời gian cụ thể
đồng thời chú ý đến sự phát triển của các tư tưởng ấy theo lịch sử.
- Phân chia tư tưởng XHCN dựa trên quyền lợi của giai cấp và tầng
lớp trong xã hội. Đây cũng là cơ sở để chỉ cho ta biết học thuyết đó khoa
học hay phản động, tiến bộ hay lạc hậu trong lịch sử.
19
Ebook.VCU – www.ebookvcu.com
C.Mác và Ph.Ăngghen cũng đã từng phân
chia và đưa ra:
+ Chủ nghĩa xã hội tiểu tư sản
+ Chủ nghĩa xã hội phong kiến
+ Chủ nghĩa xã hội tư sản (bảo thủ)
+ Chủ nghĩa xã hội khoa học - biểu hiện lý luận của phong trào vô sản.
2. Lược khảo lịch sử tư tưởng xã hội chủ nghĩa trước Mác.
4

CNXH không tưởng có nguồn gốc từ những tư tưởng xã hội trong quá
khứ đó là những tư tưởng XHCN.
V.I.Lênin viết: "Đã lâu rồi, đã hàng bao thế kỷ nay, thậm chí hàng
ngàn năm nay, nhân loại mong ước thủ tiêu “lập tức” mọi sự bóc lột”
5
và
“xoá bỏ sự khác nhau giữa người giàu và người nghèo. Đó là nguyện vọng
có tính chất xã hội chủ nghĩa”
6
.
Vậy là, những tư tưởng mang tính XHCN xuất hiện từ khi xã hội có

một xã hội bình đẳng, trong đó không có luật lệ của trần gian.
Ví dụ: Phong trào Taborít ở Tiệp Khắc, tư tưởng đấu tranh là: “Trên
trái đất không được có vua, không được có kẻ thống trị và thần dân; sưu
thuế phải được xoá bỏ, không ai có thể cưỡng bức người khác làm điều gì
vì tất cả đều là anh chị em. ở thành phố Taborơ không có cái của anh, cái
của tôi, mọi cái đều là của chung và không ai được có tài sản, ai có tức là
phạm tội đáng chết”.
Như vậy, phong trào Taborít kiên quyết phủ nhận chính quyền phong
kiến và quyền tư hữu. Về cơ bản phong trào không đi xa hơn CNCS. Theo
V.P.Vônghin: “Có thể nói rằng, đối với lịch sử chủ nghĩa xã hội, đây là
thời kỳ chẳng làm nên gì cả”
7

2.3 Tư tưởng xã hội chủ nghĩa thời Cận đại (CNXH không tưởng thời
Cận đại)
7
Lược khảo tư tưởng XHCN, Nxb CTQG, HN, 1974, tr.143
21
Ebook.VCU – www.ebookvcu.com
2.3.1. Vài nét về lịch sử châu Âu thế kỷ XV
– XVIII
- Chế độ phong kiến châu Âu suy tàn và CNTB bắt đầu nảy sinh.
- Trong lòng xã hội trung cổ xuất hiện mâu thuẫn và xung đột giữa giai
cấp tư sản và giai cấp quý tộc phong kiến, có sự đối lập giữa người lao động
vất vả nhưng lại nghèo khổ với những kẻ ngồi không nhưng lại hưởng giàu
sang, an nhàn.
- Thời kỳ này diễn ra 2 cuộc cách mạng tư sản: cuộc cách mạng tư sản
Hà Lan thế kỷ XVI, cách mạng tư sản Anh giữa thế kỷ XVII
- Phong trào văn hoá phục hưng phát triển mạnh mẽ cuối thế kỷ XVII.
- Phong trào cải cách tôn giáo.

đẻ ra nên cần phải xoá bỏ chế độ tư hữu
- Phác hoạ ra xã hội mới mang tính cộng sản
+ Về kinh tế: “Mọi tài sản đều là của chung”, coi trọng mọi nghề, coi
trọng lao động, coi trọng tài năng, tạo điều kiện mọi người đều có việc làm.
+ Về chính trị: Thành phố mặt trời còn có nhà nước, các nhà chức
trách của nhà nước đều được lựa chọn trên cơ sở tài năng, thông qua việc
bầu cử và bãi miễn của dân.
+ Về xã hội: đó là xã hội hoà bình, không có bạo lực, không có chiến
tranh; xã hội quan tâm đến cuộc sống của con người sao cho thế hệ sau tốt
hơn thế hệ trước.
Đánh giá chung
23
Ebook.VCU – www.ebookvcu.com
+ Hạn chế của Campanenla là chưa thoát
khỏi ảnh hưởng của tôn giáo
+ Thiếu cương lĩnh hành động
Ph.Ăngghen nhận xét: "Chủ nghĩa cộng sản của Campanenla là chủ
nghĩa cộng sản "chưa được đẽo gọt", còn thô kệch".
2.3.4. Tư tưởng của Uynxtenli (1609 - 1652), người Anh
- Vài nét về nước Anh sau cách mạng tư sản 1640 và tiểu sử của
Uynxtenli.
- Tư tưởng của Uynxtenli qua tác phẩm “Luật tự do” - là cương lĩnh
nhằm cải tạo triệt để xã hội bằng cách thủ tiêu chế độ tư hữu về ruộng đất
xây dựng chế độ cộng hoà.
+ Ông phê phán cuộc cách mạng tư sản Anh vì xã hội Anh sau cách
mạng 1640 coi nước Anh là “nhà tù” mà luật gia là những người cai tù còn
người nghèo là tù nhân.
+ Xã hội cần xây dựng là: “mọi thứ đều là của chung”, quan tâm đến
giáo dục quy định học tập kết hợp với lao động, lý thuyết gắn với thực tiễn.
- Hạn chế của Uynxtenli là dựa vào chính phủ tư sản để tiến hành cải

- Phê phán chế độ tư hữu và đấu tranh xoá bỏ chế bỏ chế độ tư hữu
- Đảm bảo quyền bình đẳng, quyền tự nhiên của con người
- Tổ chức của xã hội theo nguyên tắc bầu cử những đại biểu của nhân
dân để quản lý xã hội
25