Việc thừa nhận kinh tế thị trường không phải là sản phẩ m riêng có của chủ
nghĩa tư bản đặt ra cho chúng ta nhiệm vụ nghiên cứu, vận dụng tốt kho
tàng tri thức về kinh tế thị trường và các quy luật của nó nhằm thực hiện
mục tiêu: "dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ, văn minh".
Kinh tế thị trường là một kiểu tổ chức kinh tế – xã hội, trong đó quá trình sản xuất,
phân phối, trao đổi và tiêu dùng đều được thực hiện thông qua thị trường. Vì thế
kinh tế thị trường không chỉ là "công nghệ", là "phương tiện" để phát triển kinh tế
– xã hội, mà còn là những quan hệ kinh tế – xã hội, nó không chỉ bao gồm các yếu
tố của lực lượng sản xuất, mà còn cả một hệ thống quan hệ sản xuất. Như vậy,
chứng tỏ không có và không thể có một nền kinh tế thị trường chung chung, thuần
túy, trừu tượng tách rời khỏi hình thái kinh tế – xã hội, tách rời khỏi chế độ chính
trị – xã hội của một nước. Do đó, để phân biệt các nền kinh tế thị trường khác
nhau, trước hết phải nói đến mục đích chính trị, mục tiêu kinh tế – xã hội mà nhà
nước và nhân dân lựa chọn làm định hướng, chi phối sự vận động phát triển của
nền kinh tế đó.
Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thực chất là kiểu tổ chức nền kinh
tế – xã hội vừa dựa trên những nguyên tắc và quy luật của kinh tế thị trường, vừa
dựa trên những nguyên tắc và bản chất của chủ nghĩa xã hội. Bởi vậy, kinh tế thị
trường định hướng xã hội chủ nghĩa có hai nhóm nhân tố cơ bản tồn tại trong nhau,
kết hợp với nhau và bổ sung cho nhau. Đó là, nhóm nhân tố của kinh tế thị trường
và nhóm nhân tố của xu hướng mới đang vận động, đang phát triển theo định
hướng xã hội chủ nghĩa. Trong đó, nhóm thứ nhất đóng vai trò "động lực" thúc đẩy
sản xuất xã hội phát triển nhanh, hiệu quả; nhóm thứ hai đóng vai trò "hướng dẫn",
"chế định" sự vận động của nền kinh tế theo những mục tiêu đã xác định, bổ sung
những mặt tích cực, hạn chế những mặt tiêu cực của thị trường, hoàn thiện mô hình
chủ nghĩa xã hội.
Có thể nói rằng: kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở nước ta vừa
mang những đặc trưng chung của kinh tế thị trường, vừa mang tính đặc thù, đó là
định hướng xã hội chủ nghĩa. Tính định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị
trường không phủ nhận các quy luật kinh tế thị trường, mà là cơ sở để xác định sự
khác nhau giữa kinh tế thị trường ở nước ta với các nước khác.

ra sự phát triển năng động, hiệu quả cao của nền kinh tế, trên cơ sở đó, cải thiện
từng bước đời sống của nhân dân, từng bước thực hiện sự công bằng, bình đẳng và
lành mạnh các quan hệ xã hội. Từ đó sẽ khắc phục được tình trạng tự túc tự cấp
của nền kinh tế, thúc đẩy phân công lao động xã hội phát triển, mở rộng ngành
nghề, tạo việc làm cho người lao động. Áp dụng khoa học, công nghệ, kỹ thuật mới
vào sản xuất nhằm tăng năng suất lao động xã hội, tăng số lượng, chủng loại và
chất lượng hàng hóa, dịch vụ. Thúc đẩy tích tụ, tập trung sản xuất, mở rộng giao
lưu kinh tế giữa các địa phương, các vùng lãnh thổ, với các nước trên thế giới.
Động viên mọi nguồn lực trong nước và tranh thủ các nguồn lực bên ngoài. Phát
huy tinh thần năng động, sáng tạo của mỗi người lao động, mỗi đơn vị kinh tế, tạo
ra sự phát triển năng động, hiệu quả cao của nền kinh tế, tạo ra tốc độ tăng trưởng
kinh tế cao và bền vững. Đưa nước ta thoát khỏi tình trạng một nước nghèo và kém
phát triển, thực hiện được mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân
chủ, văn minh. Vì vậy, có thể nói, phát triển kinh tế thị trường ở nước ta là "đòn
xeo"để phát triển kinh tế nhanh và bền vững, là phương tiện để thực hiện xã hội
hóa xã hội chủ nghĩa nền sản xuất, tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa nền
kinh tế quốc dân, xây dựng cơ sở vật chất – kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội.
Sự thành công của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là ở chỗ
đem thành quả của tăng trưởng kinh tế cao đến với mọi người bằng cách không
ngừng nâng cao đời sống nhân dân, bảo đảm tốt các vấn đề xã hội và công bằng,
bình đẳng trong xã hội. Chủ trương của Đảng ta là tăng trưởng kinh tế phải gắn
liền với bảo đảm tiến bộ và công bằng xã hội ngay trong từng bước phát triển.
Thực hiện tư tưởng của Chủ tịch Hồ Chí Minh coi sản xuất và đời sống nhân dân
như nước với thuyền, "nước đẩy thuyền lên", tăng trưởng kinh tế đi đôi với tiến bộ
và công bằng xã hội, động viên, khuyến khích làm giàu hợp pháp gắn liền với xóa
đói, giảm nghèo.
Ở nước ta, trong quá trình phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ
nghĩa, Nhà nước chủ động giải quyết ngay từ đầu mối quan hệ giữa tăng trưởng
với bảo đảm an sinh và công bằng xã hội. Bởi vấn đề bảo đảm xã hội, công bằng,
bình đẳng trong xã hội không chỉ là "phương tiện" để phát triển mà còn là mục tiêu

nhà nước phải được củng cố và phát triển ở các vị trí then chốt của nền kinh tế, các
lĩnh vực dịch vụ xã hội cần thiết cũng như an ninh – quốc phòng, mà các thành
phần kinh tế khác không có lợi thế hoặc đầu tư không có hiệu quả. Xác lập, củng
cố và nâng cao địa vị làm chủ của người lao động trong nền sản xuất xã hội, thực
hiện công bằng xã hội ngày càng tốt hơn.
Thứ hai, kết hợp nhiều hình thức phân phối, trong đó phân phối theo kết quả lao
động và hiệu quả kinh tế là chính; thực hiện tốt các chính sách xã hội. Muốn cho
nền kinh tế thị trường không ngừng nâng cao đời sống nhân dân, bảo đảm tốt các
vấn đề xã hội và thực hiện công bằng xã hội, thì Nhà nước phải chủ động thực hiện
và điều tiết các quan hệ phân phối, cụ thể như:
- Kết hợp vấn đề lợi nhuận với vấn đề xã hội. Mục đích của sự kết hợp này là vừa
bảo đảm cho các chủ thể tham gia kinh tế thị trường có điều kiện đua tranh phát
huy tài năng và có lợi nhuận cao, vừa tạo được điều kiện chính trị – xã hội bình
thường cho sự phát triển kinh tế.
- Kết hợp chặt chẽ những nguyên tắc phân phối của chủ nghĩa xã hội và nguyên tắc
của kinh tế thị trường, như: phân phối theo lao động, theo vốn, theo tài năng, phân
phối qua quỹ phúc lợi xã hội… trong đó, phải làm sao để quan hệ phân phối theo
lao động đóng vai trò chủ đạo. Thừa nhận sự tồn tại của các hình thức thuê mướn
lao động, các quan hệ thị trường sức lao động, nhưng không để chúng biến thành
quan hệ thống trị, dẫn đến tình trạng không kiểm soát được sự phân hóa xã hội
thành hai cực đối lập.
- Nhà nước chủ động điều tiết thu nhập giữa các tầng lớp dân cư. Một mặt, Nhà
nước phải có chính sách để giảm bớt khoảng cách chênh lệch giữa lớp người giàu
và lớp người nghèo, không để diễn ra sự chênh lệch quá mức giữa các vùng, miền,
các dân tộc và các tầng lớp dân cư, thực hiện tốt chính sách an sinh xã hội. Mặt
khác, phải có chính sách, biện pháp bảo vệ thu nhập chính đáng, hợp pháp cho
người giàu, khuyến khích người có tài năng.
Việc điều tiết phân phối thu nhập được thực hiện theo hai kênh: Nhà nước xã hội
chủ nghĩa là chủ thể duy nhất tiến hành tổ chức điều tiết phân phối thu nhập trên
phạm vi toàn xã hội, nhằm bảo đảm công bằng xã hội; thị trường có những nguyên

người có công với nước.
Chính sách phòng chống các tệ nạn xã hội phải kết hợp sử dụng nhiều biện pháp
giáo dục, hành chính và pháp luật để giữ vững sự ổn định, an toàn của một xã hội
có kỷ cương; xây dựng lối sống lành mạnh theo quy phạm đạo đức và chuẩn mực
xã hội tiến bộ, văn minh, có tác dụng cảm hóa những người lầm lỗi, tạo điều kiện
cho họ tái hòa nhập cộng đồng.
Thứ ba, Nhà nước xã hội chủ nghĩa là Nhà nước của dân, do dân, vì dân thực hiện
chức năng quản lý nền kinh tế thị trường dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản
Việt Nam. Cơ chế quản lý và vận hành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội
chủ nghĩa là cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước dưới sự lãnh đạo của
Đảng Cộng sản Việt Nam. Thực hiện cơ chế đó sẽ bảo đảm tính định hướng, điều
khiển hướng tới đích xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế theo phương châm: nhà
nước điều tiết vĩ mô, thị trường hướng dẫn doanh nghiệp.
Cơ chế vận hành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thể hiện trên
các mặt, như Nhà nước đóng vai trò là "nhân vật trung tâm" và quản lý kinh tế vĩ
mô, thông qua các chức năng:
- Tạo môi trường pháp lý, kinh tế – xã hội ổn định, thuận lợi cho các chủ thể kinh
tế hoạt động theo cơ chế thị trường;
- Định hướng và hướng dẫn sự phát triển kinh tế – xã hội bằng việc soạn thảo, ban
hành các kế hoạch, quy hoạch, các chương trình phát triển kinh tế – xã hội và các
chính sách (đặc biệt là các chính sách tài chính, tiền tệ, tín dụng) để hướng các chủ
thể kinh tế vào thực hiện các kế hoạch, quy hoạch và các chương trình phát triển
kinh tế – xã hội đã đặt ra;
- Tổ chức là một chức năng quan trọng của quản lý nhà nước về kinh tế, nó bao
gồm: Nhà nước sắp xếp, tổ chức lại các đơn vị kinh tế, đặc biệt là sắp xếp, củng cố
các doanh nghiệp nhà nước; phân phối các khu công nghiệp tập trung, các vùng
kinh tế nhằm tạo ra cơ cấu kinh tế hợp lý, phù hợp với nền kinh tế thị trường; tổ
chức lại hệ thống quản lý, sắp xếp lại các cơ quan quản lý nhà nước về kinh tế. Đổi
mới thể chế và thủ tục hành chính. Đào tạo và đào tạo lại đội ngũ cán bộ, công
chức quản lý nhà nước và quản lý doanh nghiệp; thiết lập mối quan hệ kinh tế với

là vì, với tư cách là công cụ điều tiết kinh tế vĩ mô, là biện pháp, thủ đoạn kinh tế,
cả kế hoạch hóa và thị trường đều có cả ưu thế lẫn khuyết tật. Bởi vậy, chúng cần
bổ sung cho nhau để hạn chế những khuyết tật.
Thực chất của vấn đề kế hoạch hóa trong kinh tế thị trường, xét từ góc độ Nhà
nước, có thể được coi là sự kết hợp giữa điều khiển trực tiếp bằng kế hoạch và điều
khiển gián tiếp thông qua cơ chế thị trường đối với các hoạt động kinh tế trong xã
hội. Trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, quản lý kinh tế theo
nguyên tắc kết hợp kế hoạch với thị trường sẽ tạo điều kiện thuận lợi để giải phóng
lực lượng sản xuất, đẩy nhanh sự phát triển kinh tế – xã hội đúng hướng.