lời giới thiệu
Từ khi bắt đầu có sự nhận thức, con ngời đã có xu hớng tìm hiểu chính
mình và thé giới xung quanh. Một trong những vấn đề đặt ra nhiều nhất đó là
xã hội, tại sao lại phải có xã hội ? xã hội hình thành từ đâu, có mang tính giai
cấp hay không ?...
Để trả lời những câu hỏi này trong các lĩnh vực có rất nhiều giả thiết
khác nhau, đặc biệt là trong triết học khoa học về những cái chung nhất.
Các nhà duy tâm cho rằng xã hội nbắt ngồn từ ý thức rằng xã hội là do những
ngời trong nó đối lập với nhau để duy trì những điều kiện chung nhằm tồn tại
và phát triển. Ngợc lại các nhà duy vật lại cho rằng xã hội có nguồn gốc vật
chất. Tiêu biểu trong số này là học thuyết về hình thái kinh tế xã hội của
Mác. Đây là học thuyết dựa trên tính khách quan và duy vật lịch sử xây dựng
nên. Việc nghiên cứu đóng vai trò rất quan trọng trong công việc xây dựng
đất nớc vì muốn thực hiện tốt một điều gì phải hiểu đợc bản chát của nó, hơn
nữa con đờng mà chúng ta theo là co đờng đi lên CNXH chính vì vậy mà việc
nghiên cứu hình thái kinh tế- xã hội lại quan trọng đến nh vậy. Đây chính là
lý do em chọn đề tài này.
Với trình độ và khả năng nhận thức của Em còn nhiều hạn chế nên bài
viết này không tránh khỏi nhiều thiếu sót. Vì vậy em rấ mong đợc sự giúp
đỡ, góp ý chỉ bảo của Thầy.
1
lời nói đầu
..........................
Sau khi chế độ Xã Hội Của Nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu sụp đổ, học
thuyết Mác về hình thái kinh tế xã hội đã trở thành đối tợng của sự phê
phán và bác bỏ của nhiều thếlực, từ những nhà ttởng t sản và cả những ngời
trớc đây một thời đã từng đợc ca là Mácxít. từ việc bác bỏ học thuyết Mác,
họ đi đến bác bỏ vai trò lãnh đạo của đảng cộng sản, cũng nh bác bỏ con đ-
ờng đi lên chủ nghĩa xã hội của nứoc ta.
Những ngời bác bỏ học thuyết Mác về hình thái kinh tế xã hội thờng
dẫn ran yếu tố thời đại và vấn đề văn minh. họ cho rằng học thuyết hình thái

Trong mọi vấn đề nói chung chính trị nói riêng, việc tìm hiểu mọt cách
đúng đắn bản chất của vấn đề là bớc khởi đầu quan trọngquyết định sự thành
công hay thất bại của của thực tiễn. Một trong những vấnđề đợc nghiên cứu
nhiều nhất đó là là thế nào để giải thích một cách khoa học sự vận động theo
quy luật khách quan vấn đề phân dòng của lịch sử xã hội...Trớc Mác nhiều
nhà triết học và xã hội học đã tìm cách giải quyết vấn đề này nhng không
đem lại một cách nhìn khoa học về mặt xã hội cụ thể mang nhiều khiếm
khuyết mà đến học thuyết hình thái kinh tế xã hội của Mác mới khắc phục đ-
ợc.
ở đây em trình bầy một số vấn đề đợc coi là t tởng cơ bản và là trọng
tâm của vấn đề.
- Những vấn đề lý luận chung về hình thái kinh tế xã hội của chủ nghĩa Mác.
- Sự nhận thức va vận dụng của học thuyết Mác về hình thái kinh tế xã
hội vào điều kiện cụ thể ở Việt Nam trong thời đại mới.
3
Phần I: những vấn đề
lý luận triết học chung
Trên quan điểm duy vật lịch sử Mác cho rằng trong tất cả mọi qan hệ xã
hội mà rớ hết là các quan hệ sản xuất là cơ sở hình thành xã hội và các quy
luật của xã hội, là những quan hệ cơ bản ban đầu và quyết định mọi quan hệ.
Bằng cách này chủ nghiã duy vật cung cấp cho khoa học xã hội một tiêu
chuẩn hoàn toàn khách quan để thấy đợc các quy luật xã hội. Do đó có thể
đem hữngchế độ của các nớc khác nhau khái quát thành một khái niệm cơ
bản duy nhất là: Hình thái kinh tế Xã hội.
Học thuyết hình thái kinhtế xã hội là mọt trong những nội dung quan
trọng của củ nghĩa duy vật lịch sử, có thể nói học thuyết hình thái kinh tế xã
hội là cơ sở phơng pháp luận của sự phân tích khoa học về xã hội, vì vậy nó
là một trong nhữngnền tảng lý luận của chủ nghĩa xã hội khoa học. Không
thể có chủ nghĩa duy vật lịch sử nếu không có học thuyết hìnhthái kinh tế xã
hội. Học thuyết đó có ý nghĩa to lớn và có giá trị bền vững cho đến ngày nay.

cơ sở của sự tồn tại và phát triển xã hội. Xét đên cùng thì quy định và quyết
định toàn bộ đời sống xã hội. Con ngời phải sản xuất của cải vật chất đó là
yêu cầu khách quan của sinh tồn xã hội, để duy trì và ngày càng nâng cao đời
sống con ngời phải tiến hành sản xuất của cải vật chất vì nếu không có sản
xuất con ngời sẽ bị diệt vong. Vì thế sản xuất của cải vật chất là một điều
kiện cơ bản của mọi xã hội là một hành động lịch sử mà hiện nay cũng nh
hàng ngàn năm trớc đây ngời ta vẫn phải tiến hành từng ngày, từng giờ cốt để
duy trì đời sống của con ngời, khôngchỉ có vậy sản xuất vật chất còn là cơ sở
để hình thành nên tất cả các hình thức quan hệ xã hội, là cơ sở cho sự tiến bộ
xã hội, chủ nghĩa Mác lê nin đã khẳng định trong xã hội tồn tại và phát triển
đợc là nhờ sản xuất vật chất, là lịch sử của các phơng thức sản xuất kế tiếp
nhau trong các giai đoạn phát triễn xã hội. Chính vì thế Mác cho rằng Có
thể coi các phơng thứcsản xuất Châu á cổ đại, phong kiến và t sản hiện đại là
những thời đại tiến triển dần dần và hình thái kinh tế xã hội.
Điều đáng lu ý là sự sản xuất và tái sản xuất ra đời sống xã hội, là nhân
tố quyết định đối với lịch sử nghĩa là đối với các lĩnh vực của kinh tế văn
hoá tinh thần nói chung, tuy nhiên vấn đề là ở chỗ mối quan hệ nhân quả đó
phải đợcđặt trong điều kiện xét đến cùng. Chỉ khi xét đến cùng nghĩa là khi
5
giải thích sự vật bằng nguyên nhân cuối cùng sinh ra sự vận động của nó thì
lúc đó nhân tố kinh tế mới đóng vai trò là cái quyết định.
Trong th gửi J.Blonch ngày 21 / 9 / 1890 Ăng ghen viết: Theo quan
điểm duy vật lịch sử, nhân tố quyết định trong lịch sử xét đến cùng là sự sản
xuất và tái sản xuất ra đời sống xã hội hiện thực Cả Mac lẫn tôi cha bao giờ
khẳng định gì hơn thế. Do đó nếu có ai xuyên tạc câu đó khiến cho nó có
nghĩa là nhân tố kinh tế hay bất cứ một nhân tố nào khác là nhân tố quyết
định duy nhất, nh vậy họ đã biến câu đó thành một câu trống rỗng, trìu tợng
vô nghĩa... Mac và tôi một phần nào phải chịu trách nhiệm về việc những anh
em trẻ đôi khi nhấn ạnh quá mức vào mặt kinh tế, và chúng tôi ít khi có thì
giờ, có địa điểm, có cơ hội để mang lại một vị trí xứngđáng cho những nhân

trong khuôn khổ về hình thái kinh tế xã hội thì cs thể nói rằng con ngời
bao giờ cũng đợc chủ nghĩa - mác lê nin nhấn mạnh ở tinýh xã hội ở các
quan hệ xã hội trong sự sản xuất xã hội của nó với tính cách là mọt thành tố
của lực lợng sản xuất con ngời vừa là chủ thể, chủ thể sáng tạo và tiêu dùng
sản phẩm của sản xuất, vừa là nguồn lực, nguồn lực đặc biệt của sản xuất. Lê
nin viết Lực lợn sản xuất là hàng đầu của toàn thể nhân loại, là công nhân
là ngời lao động Lực lợng sản xuất biểu hiện mói quan hệ giữa ngời với
giới tự nhiên. Trình độ của lực lợng sản xuát thể hiện trình độ cinh phục tự
nhiên của loài ngời, đó là kết quả của năng lực thực tiễn của con ngời trong
quá trình tác động vào t nhiên tạo ra của cải vật chất bảo đảm cho sự tồn tại
và phát triển của loài ngời. Lực lợng sản xuất gồm
- T liệu sản xuất do xã hội tạo ra, trớc hết là công cụ lao động.
- Ngời lao động với những kinh nghiệm sản xuất, biết sử dụng t liệu sản
xuất để tạo ra của cải vật chất.
Quan hệ sản xuất là mối quan hệ giữa ngời và ngời. Trong quá trình sản
xuất, cũng nh lực lợng sản xuất quan hê sản xuất theo lĩnh vực đời sống vật
chất của xã hội, nó tồn tại khách quan độc lập với ý thức của con ngời. Quan
hệ sản xuất là quan hệ kinh tế cơ bản của một hình thái kinh tế xã hội. Mối
quan hệ sản xuất tiêu biểu cho bản chất kinh tế của một hình thái kinh tế xã
hội.
Quan hệ sản xuất bao gồm các mặt cơ bản sau:
- Quan hệ sản xuất giữa ngời với ngời đối với việc sở hữu về lao động sản
xuất.
- Quan hệ sản xuất giữa ngời với ngời đối với việc tổ chức quản lý
7
- Quan hệ sản xuất giữa ngời với ngời đối với việc phân phối sản phẩm lao
động.
các hệ thống quan hệ sản xuất ở mỗi giai đoạn lịch sử đều tồn tại trong
một phơng thức sản xuất nhất định. Hệ thống quan hệ sản xuất thống trị mỗi
hình thái kinhtế - xã hội và quyết định tính chất bộ mặt hìnhthái kinh tế xã

quan hệ xã hội hết sức phức tạp đã phân biệt những quan hệ vật chất của xã
hội với những quan hệ tinh thần t tởng của xã hội, nêu bật vật chất cơ sở hạ
tầng giữ vai trò quyết định kiến trúc thợng tầng.
Toàn bộ những quan hệ sản xuất xã hội, bao gồm những quan hệ sản
xuất thống trị, bị những quan hệ sãn xuất đã đặc ctrng cho mỗi phơng thức
sản xuất và tất cả những quan hệ sản xuất khác tồn tại hiện thực trong mỗi
phơng thữc sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế xã hội. Khái niệm cơ sở hạ
tầng dùng để chỉ toàn bộ những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế
của một hình thái kinh tế xã hội nhất định. Quan hệ sản xuất một mặt
thống nhất với lực lợng sản xuất hợp thành một phơng thức sản xuất mặt
khác còn hợp thành cơ sở kinh tế của xã hội tức là coi cơ sỏ hiện thực trên đó
xây dựng lên một kiến trúc thợng tầng pháp lý và chính trị tơng ứng với cơ
sở thực tại đó có hình thái ý thức xã hội nhất định. Các Mác viết: Toàn bộ
những quan hệ sản xuất hợp thành cơ cấu kinh tế của xã hội tức là các cơ sở
hiện thực trên đó xây dựng lên một kiến trúc thợng từng pháp lý và chính trị
và những hình thái xã hội nhất định tơng ứng với cơ sở hiện thực đó.
Nh vậy kiến trúc thựơng tầng và toàn bộ những t tởng xã hội, những
thiết chế tơng ứng và những quan hệ nội tại của thợng từng hình thái trên
một cơ sở hạ từng nhất định.
Hình thái kinh tế xã hội có cơ sở hsj từng và kiến trúc thợng từng
của nó. Do đó cơ sở hạ từng và kiến trúc thợng từng mang tính lịch sử cụ thể,
giữa chúng có mối quan hệ biện chứng với nhau, trong đó cơ sở hạ từng giữ
vai trò quyết định.
9
III. Quan điểm về mối hệ biện chứng giữa cơ sở hạ tầng
và kiến trúc thợng tầng.
Xã hội dới bất kỳ hình thức nào đều là sản phẩm của quan hệ giữa ngời
với ngời. Quan hệ xã hội của con ngời rất đa dạng phong phú, vận động và
biến đổi không ngừng. Công lao to lớn của Mác và ănggen là từ những quan
hệ xã hội hết sức phức tạp đã phân biệt những quan hệ vật chất của xã hội với