SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ
TRƯỜNG THPT LÊ LỢI
SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
SỬ DỤNG SƠ ĐỒ TƯ DUY GIẢNG DẠY BÀI
LUYỆN TẬP VỀ CLO VÀ HỢP CHẤT CỦA CLO
(CHƯƠNG 5- SGK HÓA 10- NÂNG CAO THPT ) NHẰM
PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC CHỦ ĐỘNG
SÁNG TẠO CỦA HỌC SINH
Người thực hiện: Nguyễn Thị Hằng
Chức vụ: Giáo viên
SKKN thuộc môn: Hoá học
THANH HOÁ NĂM 2013
`PHẦN 1: ĐẶT VẤN ĐỀ
1.1.Lý do chọn đề tài
Chúng ta đang sống trong xã hội tri thức, một xã hội học tập. Trong việc giải
quyết mâu thuẫn giữa lượng tri thức tăng nhanh và thời gian đào tạo có hạn, việc sử
dụng phương pháp dạy học đúng đắn nhằm nâng cao hiệu quả dạy học thông qua các
hình thức tổ chức hoạt động dạy học là vấn đề cấp bách nhằm đào tạo ra những con
người đáp ứng được những đòi hỏi của thị trường lao động, có khả năng hòa nhập và
cạnh tranh quốc tế. Hiện nay, chúng ta đang thực hiện đổi mới nội dung giáo dục phổ
thông song song với việc đổi mới phương pháp dạy học để nâng cao chất lượng dạy
học. Trong quá trình đó, mỗi giáo viên cần sử dụng phương pháp dạy học phù hợp áp
dụng cho các khâu của quá trình dạy học với mục đích đạt kết quả cao nhất cho học
sinh. Trong chương trình hoá học phổ thông, các bài luyện tập có một vai trò hết sức
quan trọng. Với nhiệm vụ chính là củng cố, khắc sâu và mở rộng kiến thức cho học
sinh, các bài luyện tập có cấu trúc chung gồm 2 phần: kiến thức cần nhớ và bài tập.
Dạng bài này đòi hỏi người giáo viên phải lựa chọn phương pháp có tính khái quát
cao nhằm giúp học sinh tìm ra mối liên hệ giữa các khái niệm, các kiến thức riêng lẻ
đã nghiên cứu trong các bài học thành một hệ thống nhất với mục đích củng cố, khắc
sâu, hệ thống hóa kiến thức của một chương hoặc một phần của chương trình. Phương
tiện dạy học bằng sơ đồ tư duy ngày càng trở nên phóng phú và sử dụng đạt hiệu quả

Trong giới hạn của đề tài này tôi chỉ dành nghiên cứu được một tiết của bài luyện tập
trong chương 5 nhưng đề tài này có thể áp dụng được ở tất cả các bài luyện tập, ôn tập
của các lớp, các môn kể cả những bài học nghiên cứu tính chất mới.
3
PHẦN 2: GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
2.1. Cơ sở lí luận của đề tài
2.1.1. Giới thiệu về sơ đồ tư duy
Sơ tư duy do Tony Buzan là người đầu tiên nghiên cứu tìm ra hoạt động của não
bộ và ứng dụng vào cuộc sống. Sơ đồ tư duy ( còn gọi là bản đồ tư duy hay lược đồ tư
duy ) là hình thức ghi chép nhằm tìm tòi, đào sâu, mở rộng ý tưởng, hệ thống hóa một
chủ đề hay một mạch kiến thức, bằng cách kết hợp việc sử dụng đồng thời hình ảnh,
đường nét, màu sắc, chữ viết với sự tư duy tích cực.
Theo các nhà nghiên cứu, thông thường ở trường phổ thông, học sinh mới chỉ sử
dụng bán cầu não trái ( thông qua chữ viết, kí tự, chữ số, ) để tiếp thu và ghi nhớ kiến
thức mà chưa sử dụng bán cầu não phải ( nơi ghi nhớ thông tin kiến thức thông qua
hình ảnh, màu sắc ) tức là mới chỉ sử dụng 50% khả năng của não bộ. Kiểu ghi chép
của sơ đồ tư duy thể hiện bằng hình ảnh, đường nét, màu sắc được trải theo các hướng
không có tính tuần tự và có độ thoáng nên dễ bổ sung và phát triển ý tưởng. Vì vậy,
việc sử dụng sơ đồ tư duy là một công cụ hữu ích cả trong giảng dạy của giáo viên và
trong học tập của học sinh. Sơ đồ tư duy có những ưu điểm sau :
- Lôgic, mạch lạc.
- Trực quan, dễ nhìn, dễ hiểu, dễ nhớ.
- Nhìn thấy “bức tranh tổng thể mà lại chi tiết”.
- Dễ dạy, dễ học.
- Kích thích hứng thú học tập và sáng tạo của học sinh.
- Giúp mở rộng ý tưởng, đào sâu kiến thức.
- Giúp hệ thống hóa kiến thức, ôn tập kiến thức.
- Giúp ghi nhớ nhanh , nhớ sâu, nhớ lâu kiến thức.
- Giúp phân tích, so sánh, tổng hợp năm được tính chất hoá học của từng loại hợp
chất. So sánh được tính chất hoá học khác nhau của các chất trong cùng loại họp chất.

kiệm không gian vẽ và thời gian. Mọi người ai cũng có cách viết tắt riêng cho những
từ thông dụng. Bạn hãy phát huy và sáng tạo thêm nhiều cách viết tắt cho riêng bạn.
5
Mỗi từ khóa - hình ảnh nên được vẽ trên một đoạn gấp khúc riêng trên nhánh. Trên
mỗi khúc nên chỉ có tối đa một từ khóa. Việc này giúp cho nhiều từ khóa mới và
những ý khác được nối thêm vào các từ khóa sẵn có một cách dễ dàng (bằng cách vẽ
nối ra từ một khúc). Tất cả các nhánh của một ý nên tỏa ra từ một điểm. Tất cả các
nhánh tỏa ra từ một điểm (thuộc cùng một ý) nên có cùng một màu. Chúng ta thay đổi
màu sắc khi đi từ một ý chính ra đến các ý phụ cụ thể hơn.
- Bước 4 : Ở bước cuối cùng này, hãy để trí tưởng tượng của bạn bay bổng. Bạn có
thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng thêm nổi bật, cũng như giúp lưu
chúng vào trí nhớ của bạn tốt hơn.
b. Quá trình hướng dẫn học sinh xây dựng sơ đồ tư duy.
- Bước 1: Trước hết giáo viên phải cho học sinh làm quen với sơ đồ tư duy. Bởi
vì thực tế cho thấy rằng rất nhiều học sinh cũng chưa biết sơ đồ tư duy là cái gì, cấu
trúc ra sao và vẽ như thế nào, vì thế trước hết giáo viên cần phải cho học sinh làm
quen và giới thiệu về sơ đồ tư duy cho học sinh. Giáo viên nên giới thiệu cho học sinh
về nguồn gốc, ý nghĩa hay tác dụng của việc sử dụng sơ đồ tư duy trong học tập môn
Hoá học
Giáo viên có thể đưa ra một số sơ đồ tư duy sau đó yêu cầu học sinh diễn giải,
thuyết trình về nội dung của sơ đồ tư duy theo cách hiểu riêng của mình. Với việc
thực hiện bước này sẽ giúp học sinh bước đầu làm quen và hiểu về sơ đồ tư duy .
- Bước 2: Sau khi đã làm quen với sơ đồ tư duy giáo viên có thể giao cho học sinh
hoặc cùng học sinh xây dựng lên một sơ đồ tư duy ngay tại lớp với các bài ôn tập, hệ
thống hóa kiến thức
- Bước 3 : Sau khi học sinh vẽ xong sơ đồ tư duy, giáo viên có thể để học sinh tự
trình bày ý tưởng về sơ đồ tư duy mà mình vừa thực hiện được.
c. Những điều cần tránh khi ghi chép trên sơ đồ tư duy
- Ghi lại nguyên cả đoạn văn dài dòng.
- Ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết.

tập để hình thành và rèn luyện các kĩ năng hóa học cơ bản cho học sinh
2.2. Thực trang của vấn đề.
7
Bài luyện tập là dạng bài học rất cần thiết đối với mỗi học sinh. Với nhiệm vụ
chính là củng cố, khắc sâu và mở rộng kiến thức cho học sinh, trong mỗi chương
thường chỉ có từ một đến hai tiết luyện tập trong một chương là chưa nhiều.Vì vậy để
phát huy tốt tác dụng của bài luyện tập, các thầy cô giáo đều đầu tư nhằm nâng cao
chất lượng dạy học qua việc sử dụng bài tập đã được biên soạn, chọn lọc. Có nhiều
giờ luyện tập thầy cô làm rất tốt, chất lượng bài dạy được nâng cao, được thể hiện
thông qua chất lượng các kì thi tốt nghiệp, đại học Tuy nhiên, nhiều giáo viên còn
quan niệm bài ôn tập, luyện tập là dạng bài khó có thể dạy hay, có tư tưởng ngại
nghiên cứu, đầu tư khi dạy loại bài này, việc sử dụng phiếu học tập tổ chức hoạt động
nhóm cho học sinh, hay sử dụng grap, sơ đồ tư duy trong dạy học còn xa lạ và ít được
sử dụng. Tiết luyện tập, ôn tập giáo viên thường sử dụng để kiểm tra bài học sinh, gọi
học sinh lên làm các bài tập hay hướng dẫn đề cương ôn tập cho bài kiểm tra nên kiến
thức thường bị lệch và không hệ thống … Học sinh ít được hoạt động trong giờ học, ít
được động não, không chủ động tích cực lĩnh hội kiến thức do đó kiến thức không
sâu, không chắc chắn, có thể trả lời đúng các câu hỏi chỉ yêu cầu học bài, lúng túng
nếu phải trả lời những câu hỏi so sánh, tổng hợp hay liên quan đến vấn đề thực tiễn.
Tiết luyện tập, ôn tập chưa thể hiện hết nhiệm vụ là củng cố, khắc sâu và mở rộng
kiến thức; chưa tạo điều kiện cho học sinh hoạt động tích cực, tìm tòi sáng tạo, chưa
chú ý rèn luyện tư duy logic - biện chứng, tính tự lực và trách nhiệm, năng lực làm
việc cộng tác … do vậy chưa phát triển năng hoạt động cho học sinh. Những phương
pháp dạy học hiện đại như phương pháp grap, sơ đồ tư duy là một công cụ hữu ích
trong giảng dạy và học tập ở bậc trung học, đại học cũng như các bậc học cao hơn vì
chúng giúp người dạy lẫn người học có thể hệ thống lại kiến thức, trình bày ý tưởng rõ
ràng, kích thích sự sáng tạo, tăng cường khả năng ghi nhớ, tìm ra nhiều ý tưởng mới
… Do vậy, khi được tiếp xúc với sơ đồ tư duy thì hầu hết giáo viên và học sinh đều
ủng hộ. Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy học, tạo nên trào lưu sử dụng sơ đồ tư duy
làm công cụ học tập.

Giáo viên cần nghiên cứu nội dung bài luyện tập và các bài học có liên quan đến bài
luyện tập có trong SGK, các sách tham khảo để xác định mức độ kiến thức cần hệ
9
thống, kiến thức cần mở rộng, phát triển và các kĩ năng cần rèn luyện, các dạng bài tập
cần được lưu ý.
Bước 2. Xác định mục tiêu bài học
Mục tiêu bài học cần được xác định rõ ràng về kiến thức, kĩ năng ở các mức độ nhận
thức biết, hiểu, vận dụng thành thạo cho từng đối tượng học sinh cụ thể.
Bước 3. Lựa chọn các nội dung kiến thức cần hệ thống và các bài tập vận dụng các
kiến thức
− Hệ thống kiến thức cần nắm vững đã được nêu ra trong SGK nhưng giáo viên có thể
lựa chọn thêm những nội dung kiến thức để kết nối, liên kết, mở rộng hoặc cung cấp
thêm tư liệu mang tính thực tiễn, cập nhật thông tin và sắp xếp theo một logic .
− Hệ thống các bài tập hoá học dùng để luyện tập cũng có thể được thiết kế, lựa chọn
thêm cho phù hợp với từng đối tượng học sinh và yêu cầu rèn luyện kĩ năng ngoài
những bài tập có trong SGK.
Bước 4. Lựa chọn phương pháp dạy học và phương tiện dạy học Tùy theo nội dung,
mục tiêu của bài ôn tập, luyện tập và khả năng nhận thức của học sinh mà giáo viên
lựa chọn phương pháp dạy học và phương tiện dạy học cho phù hợp.
Trong bài luyện tập có sử dụng phương pháp đàm thoại thì giáo viên cần chuẩn bị hệ
thống câu hỏi có các mức độ nhận thức khác nhau để buộc học sinh bộc lộ thực trạng
kiến thức của mình. Với các bài luyện tập cần làm rõ các khái niệm, các kiến thức gần
nhau thì cần dùng phương pháp so sánh lập bảng tổng kết thì giáo viên cần chuẩn bị
nội dung cần so sánh và nội dung của bảng tổng kết. Khi cần khái quát hóa kiến thức,
tìm mối liên hệ giữa các kiến thức có thể sử dụng các grap, sơ đồ tư duy . Khi cần mở
rộng kiến thức, rèn luyện kĩ năng thực hành ta có thể sử dụng thí nghiệm hóa học
hoặc các phương tiện trực quan khác nhau.
Bước 5. Dự kiến tiến trình của bài ôn tập, luyện tập
Dựa vào nội dung các kiến thức của bài luyện tập giáo viên thiết kế các hoạt
động học tập trong giờ học, dự kiến các hoạt động dạy (hoạt động của giáo viên) và

12
b.Giáo án tiết 52– bài 33 (Hoá 10-Nâng cao) : Luyện tập về clo và hợp chất của
clo
I – MỤC TIÊU BÀI HỌC.
1. Củng cố kiến thức :
- Cấu tạo nguyên tử, cấu tạo phân tử, tính chất hoá học, ứng dụng của clo .
- Hợp chất có oxi của clo có tính oxi hoá mạnh
- Axit clo hidric có tính axit mạnh và có tính khử của gốc clorua.
- Các phương pháp điều chế clo
2. Kỹ năng
− Vận dụng lý thuyết giải thích tính chất đơn chất và các hợp chất của clo.
− Vận dụng các kiến thức đã học để giải các loại bài tập nhận biết, hoàn thành chuỗi
phản ứng, điều chế, giải bài tập dựa vào phương trình phản ứng.
3. Thái độ
− Thái độ làm việc khoa học, nghiêm túc.
− Xây dựng tính tích cực, chủ động, hợp tác và tạo cơ sở cho các em yêu thích môn
hoá học.
II .PHƯƠNG PHÁP
− Đàm thoại – nêu vấn đề, trực quan.
− Lập sơ đồ tư duy .
III . CHUẨN BỊ
GV : − Chuẩn bị phiếu học tập gồm hệ thống câu hỏi và bài tập hoá học nhằm hệ
thống và khái quát, phát triến các nội dung kiến thức về clo và hợp chất của clo.
− Xây dựng sơ đồ tư duy đầy đủ và hướng dẫn cho học sinh lập sơ đồ tư duy ở nhà.
Hướng dẫn HS sử dụng sơ đồ tư duy trong việc ôn tập và hệ thống kiến thức.
− Máy tính, máy chiếu projector, máy chiếu hắt cho HS báo cáo kết quả học tập. Nếu
gặp sự cố thì lập sơ đồ tư duy trên bảng, rồi photo sơ đồ tư duy GV đã soạn sẵn để đối
chiếu, so sánh.
HS : Chuẩn bị bài ở nhà trước bao gồm vẽ sơ đồ tư duy theo gợi ý của GV
– Chuẩn bị các bài tập theo nội dung của phiếu học tập

3
Cl
2
CaOCl
2

NaCl NaClO
Câu 2: Nêu ứng dụng thực tế của các phản ứng trên.
Phiếu học tập số 4: Bài tập về clo
Bài tập: Hỗn hợp khí A gồm Clo và oxi. A phản ứng vừa đủ với hỗn hợp gồm 4,80
gam magie và 8,10 gam nhôm tạo ra 37,05 gam hỗn hợp các muối clorua và oxit của 2
kim loại.
Xác định thành phần phần trăm theo khối lượng và theo thể tích của hỗn hợp A
IV. THIẾT KẾ CÁC HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC
GV giới thiệu chủ đề ôn tập, khái quát nội dung bài học và xuất hiện vấn đề trung tâm
của sơ đồ tư duy .
Tổ chức các hoạt động :
14
Hoạt động 1 : Kiểm tra sơ lược sơ đồ tư duy học sinh đã chuẩn bị ở nhà. ( 5 phút)
Hoạt động 2 : Hệ thống kiến thức cần nắm vững bằng sơ đồ tư duy (10’)
Hoạt động của giáo viên Hoạt động của học sinh
Giáo viên viết từ khoá trung tâm vào một
ô trên bảng
Giáo viên yêu cầu học sinh đưa ra các từ
khoá của các nhánh và thể hiện lên bảng
− Yêu cầu mỗi HS trình bày một nhánh
của sơ đồ tư duy, HS khác nhận xét, bổ
sung.
- GV chiếu sơ đồ tư duy đã chuẩn bị
để HS đối chiếu chỉnh sửa vào sơ

5

Cl
2
: Cl-Cl ( liên kết cộng hoá trị)
Các số oxi hoá có thể có: -1; +1; +3; +5;
+7.
Giải thích: do clo có obitan 3d còn trống
Câu 2: Clo phản ứng được với những chất
15
tập.
Giáo viên cho 1 học sinh tóm tắt lại nội
dung cần nắm vững ở mỗi phiếu học tập.
Giáo viên bổ xung nếu học sinh có thiếu
sót.
GV chiếu nội dụng của phiếu học tập số 2
lên bảng.
Yêu cầu học sinh thảo luận nhóm về nội
dung của phiếu học tập và đưa ra kết quả
thống nhất của nhóm
GV gọi các học sinh của các nhóm lên
trình bày các câu hỏi trong các phiếu.
Giáo viên tóm tắt lại nội dung cần nắm
vững trong các phiếu học tập
sau: H
2
, Na, dd FeCl
2
, Fe, dd NaOH, dd
NaBr,H

2
+ 2FeCl
2

→
2FeCl
3

Cl
2
+ 2NaBr
→
2NaCl + Br
2

Clo vừa thể hiện tính oxi hoá vừa thể
hiện tính khử:
Cl
2
+ 2NaOH
→
NaCl + NaClO + H
2
O
3Cl
2
+6NaOH
→
0
t

chung là tính khử .
Hợp chất có số oxi hoá +1; +3; +5; +7 có
tính chất chung là tính oxi hoá.
16
GV chiếu nội dụng của phiếu học tập số 3
lên bảng.
Hướng dẫn cho học sinh hoạt động nhóm
để tìm ra câu trả lời chung
Gọi học sinh lên bảng làm bài
Cho các học sinh khác nhận xét kết quả.
Giáo viên rút ra kiến thức cần nắm vững
Câu 2: viết phương trình phản ứng chứng
minh:
a.HCl là một axit có tính oxi hoá và tính
khử.
Tính oxi hoá: Fe + 2HCl
→
FeCl
2
+ H
2
Do ion H
+
gây ra: 2H
1+
+ 2e
→
H
2
0

2
+ Cl
2
+ H
2
O
KClO
3
+ 6HCl
→
KCl + 3Cl
2
+3H
2
O
Do ion Cl
-
gây ra: ( 2Cl
-1

→
Cl
2
0
+ 2e)
Phiếu học tập số 3:
Câu 1:
Nhánh bên trái:
2KMnO
4

2
↑ (3)
Nhánh bên phải:
Cl + H
2

→
2HCl (4)
Cl
2
+ Ca(OH)
2

→
CaOCl
2
+ H
2
O (5)
Cl
2
+ 2NaOH
→
NaCl + NaClO +H
2
O (6)
Câu 2:
Các phản ứng 1,2 dùng để điều chế clo
trong phòng thí nghiệm
17

Học sinh tóm tắt sơ đồ bài toán.
Học sinh tìm ra phương pháp cần dùng là
phương pháp bảo toàn khối lượng và
phương pháp bảo toàn electron
Al
o
= Al
+3
+ 3e O
2
+ 4e= 2O
2-
0,3 0,9 x 4x
Mg
0
= Mg
+2
+ 2e Cl
2
+ 2e= 2Cl
-1
0,2 0,4 y 2y
Hs: tìm được khối lượng của Oxi và clo
phản ứng:
mO
2
+Cl
2
= 37,05- 4,80-8,20 =24,15(g)
32x + 71y = 24,15 (1)

− Ôn tập lại toàn bộ kiến thức để chuẩn bị ôn thi học kì I (có thể sử dụng sơ đồ tư duy
để tổng ôn kiến thức)
Giáo viên thu lại các sơ đồ tư duy để kiểm tra ,đánh giá sự chuẩn bị ở nhà của học
sinh
PHẦN 3: KẾT QUẢ VÀ ĐỀ XUẤT
19
3.1. Kết quả của đề tài
Trong học kì I năm học 2012-2013, tôi đã lấy 2 lớp thực nghiệm sư phạm đó là
lớp 10A1 ( lớp thực nghiệm) và lớp 10A10 ( lớp đối chứng). Hai lớp này có lực học
ngang nhau. Trong nhiều tiết dạy trên lớp có sử dụng sơ đồ tư duy, tôi nhận thấy tính
tích cực, chủ động sáng tạo của các em khi học theo phương pháp này tăng lên rõ rệt,
đa số các em đều rất hứng thú khi tiếp cận phương pháp học này và nhiều em đã áp
dụng rất tốt vào quá trình học tập của mình, kể cả ở các môn học khác, đem lại kết
quả khả quan trong học tập. Trong kì thi cuối học kì I, năm học 2012-2013 vừa qua
kết quả như sau:
Bảng thống kê điểm kiểm tra học kì I môn hoá của 2 lớp thực nghiệm và đối chứng
ĐT
Số
HS
Số HS đạt điểm Xi
X
0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10
TN
46 0 0 0 1 1 2 6 11 14 8 3 7,48
ĐC
45 0 0 1 3 4 7 9 8 7 5 1 6,29
Hình: Đồ thị đường luỹ tích kết quả bài kiểm tra
a. Nhận xét : Dựa trên kết quả thực nghiệm sư phạm và thông qua việc xử lý số liệu
thực nghiệm sư phạm thu được, chúng tôi nhận thấy chất lượng học tập của HS ở lớp
thực nghiệm cao hơn ở lớp đối chứng. Cụ thể:

21
Xác nhận của thủ trưởng đơn vị Lời cam kết
Tôi xin cam đoan sáng
kiến kinh nghiệm này là của tôi. Nếu có
gì không đúng, tôi xin chịu hoàn toàn
trách nhiệm
Thọ Xuân ngày 23/5/2013
Người cam kết
(Ký, ghi rõ họ tên)
Nguyễn Thị Hằng
22