Dạy học Vật lý - Khắc phục
những quan niệm sai lệch của
học sinh như thế nào
Có quan điểm cho rằng: “Dạy học là xây dựng cái mới trên
nền cái cũ ”, theo đó trong dạy học vật lý, việc khắc phục các
quan niệm sai lệch của học sinh nhằm hình thành cho học sinh
những kiến thức vật lý vững chắc là rất cần thiết.
Quan niệm của học sinhvề nhữngvấn đề,hiện tượng, khái niệmvà quá trình
vật lí sắp được nghiên cứu tronggiờ học luôn luôn tồntại.Quan niệmcủa họcsinh
được hìnhthành dần theothời gian và bởi nhiều nguyên nhân khác nhau nhưng
đều có nhữngđặc điểm giống nhau: đó là có tính phổ biến, bền vữngvà đa số quan
niệmđều sai lệch với bản chất vật lí của khái niệm, hiện tượng và quá trình vật lí
diễn ra,điều này gây nhiều khókhăn, trở lực trong dạy họcvật lí. Việc khắc phục,
sửa đổi nhữngquan niệm đó là hết sức cần thiết, nhưngkhông thể “phủ nhận quan
niệm”, “khẳngđịnh sự thật” như phần lớn giáo viên hiện nayđang áp dụng.
Theo líluận dạyhọc hiện đại thìmộttrong nhữngnhiệm vụ quan trọngcủa
quá trìnhdạy họclà nhằmchuyển những quanniệm sailệch củahọc sinh thành
những quanniệm khoa học. Chính vì vậy nên hiểu rõ nhữngquanniệm sailệch của
học sinhvà tìmra phương phápphù hợp để khắc phụcnhững quanniệmđó là việc
cần làm của người thầy.
Để khắc phụcquan niệm sai lệchcủa học sinh, người thầy phải lựa chọn
phươngphápthích hợp sao cho phù hợp với phương pháp bộ môn, vừa phải phù
hợp với quĩ thời gian của tiết học.
1.Khái niệm: – Quanniệm là sự hiểu biết của con người về các sự vật, hiên
tượng, kháiniệm và các quá trìnhtự nhiênthông qua đời sống,sinh hoạt và lao
độngsản xuất hàng ngày mà có. Nhữnghiểu biếtnày tiềm ẩntrong bộ não và được
tái hiện khi cónhững kích thích và có nhucầu bộc lộ.
– Quan niệmcủa mỗi cánhân thể hiện tính cá biệt rấtcao. Vì mỗi ngườicó
một tầmhiểu biết khácnhau vàcó cách nhìn nhận dưới mộtgóc độ riêng.
– Thông thường,quan niệmcủa cá nhân đượchình thành tự phát và mang
yếu tố chủ quan củamỗi người, nên thường thiếu khách quanvà không khoa học.

sinh
– Với nhữngquan niệm không sailệch nhưng chưahoàn chỉnh, giáoviên cần
tổ chức thảo luận với họcsinh nhằm bổ sung nhữngphần chưađầy đủ, điều chỉnh
những chỗ chưa chính xác để chỉ racho học sinh những kiếnthức khoahọc cần
lĩnh hội.
– Với nhữngquan niệm sailệch, mộttrong những biện pháp hữu hiệu là sử
dụngthí nghiệm và các phương tiện trực quanđể khắcphục quanniện sailệch của
học sinh.
3. Vai trò của thí nghiệm trong việc khắc phục quan niệm sai lệch của
học sinh
Theo quanđiểm củalý luậnnhận thức, trong dạy họcvật lý ở trường phổ
thông, thí nghiệm có các chứcnăng sau:
– Làphương tiệncủa việcthu nhận tri thức(nguồn trựctiếp củatri thức).
– Làphương tiệnđể kiểmtra tínhđúng đắncủa tri thức đã thu được.
– Làphương tiệncủa việcvận dụngtri thức đã thu được vào thựctiễn.
– Làbộ phậncủa các phương pháp nhận thứcvật lý.
Ta biếtrằng, nguồn gốc hìnhthànhquan niệm của học sinh là kinhnghiệm
sống hàng ngày, do đó nó rất bềnvững và rất khó thay đổi. Khi những hiểu biếtđã
in sâu vào đầu học sinh thì không thể thay đổi nó bằngnhững sự diễn giải, thuyết
trình,lập luận củathầy giáo. Chỉ có thí nghiệmmới giúphọc sinh nhận ra được
quan niệm sai lệch của mìnhvà tự giác sửa chữa nó.
4. Tiến trình khắc phục qian niệm sai lệch của học sinh theo hướng sử
dụng thí nghiệm vật lí
– Phát hiện quan niệm của học sinh
Bằng những kinhnghiệm sư phạm của mình,hoặc qua khảo sát trong
những giờ học trước nhằm chuẩn bị cho giờ học sắp tới, giáo viên cần lườngtrước
những quanniệm sai lệch của học sinh về những vấn đề sắp nghiên cứu trongbài
dạy để chuẩn bị những thí nghiệmcho phù hợp.
– Làm cho học sinh thấy được sự vô lí của các quan niệm sai lệch
Giáo viên cùng với họcsinh tiến hành thí nghiệm đồng thời hướng dẫnsinh

trong cơ học.
Cần chú ý sử dụng các câu hỏi như:
– Vật chuyểnđộng so vớivật mốc nào?
– Vị trí của nó sovới vật mốcđó có thay đổi không?
– Cầnxoáy sâu vào suy nghĩ thông thường:Ôtô chuyển động thìbánhxe phải
quay!
– Dẫn dắt họcsinh đếncách hiểucao hơn: Chuyển động và đứng yên có tính
tương đối.
2. Quan niệm về độ dời và đường đi
* Quan niệm sai lầm:Độ dời chính làquãng đường vật đi được và luôn có
một giá trị xác địnhkháckhông.
* Quan niệm vật lí:Độ dờilà vectơ có gốc là vị trí ban đầu,ngọn làvị trí cuối
(điểmđang xét).
* Nguyên nhân:Dohọc sinh quenvới dạng chuyển động thẳng, trongpham
vi hẹp.
* Cách khắc phục:Mô phỏng trựcquan bằng cách cho một vật dịchchuyển
trên đườngcong, dẫn dắthọc sinhđến trường hợpđặc biệt là đường tròn khép kín
(điểmđầu và điểmcuối trùng nhau để độ dời bằng không).
3. Quan niệm về vận tốc trung bình và trung bình cộng các vận tốc
* Quan niệm sai lầm:Vận tốc trungbình bằng trungbình cộngcác vậntốc.
* Quan niệm vật lí:Vậntốc trung bình: v= s/t (s là quãng đường vật chuyển
độngtrong thờigian t).
* Nguyên nhân:Chủ yếu dothuật ngữ “trungbình” được học sinhhiểu theo
nghĩa thông thườnggiống như cách cộngđiểm trung bình trong họctập.
* Cách khắc phục:Dùng bài tập,cho học sinhtính toán để nhậnra sự khác
biệt về kết quả giửa hai cách tính vận tốc trungbình trong vật lí vàtrung bìnhcộng
các vận tốc.
.4.Quan niệm về nguyên nhân rơi nhanh hay chậm của các vật trong
không khí
* Quan niệm sai lầm:Vật nặng rơi nhanhhơn vật nhẹ.

có hại của ma sát, chẳng hạn như dép đi lâu bị mòn, lốp xe ôtô, xe máycũng bị mòn
dần
* Cách khắc phục:Hướngdẫn họcsinh tìm hiểumột số trường hợp masát là
có lợi như trườnghợp máy mài, xeôtô bị salầy (bánh xe quaynhưng xekhôngtiến
lên được).
Giáo viêncó thể làmthí nghiệm:dùngmộtchiếcxe ôtôđồ chơi (loại chạypin,
cho xe chạy trên mặt kính nằm ngangcó nước xà phòng,xe sẽ khôngtiến lênđược
mặc dùbánh xevẫn quay. Nếu đặt xe lên mặt bàn,xe có thể chuyển động bình
thường.
7. Quan niệm về lực quán tính
* Quan niệm sai lầm:Không thể có lực quán tính vì không chỉ ra đượcvật
gây ra lực quántính.
* Quan niệm vật lí:Lựcquán tính xuất hiện trong các hệ quy chiếu chuyển
độngcó gia tốcso với hệ quy chiếu quán tính.
* Nguyên nhân:Dokinh nghiệm thực tế, khiphân tích cáclực tác dụng học
sinh quen chỉ ra các vật cụ thể gây racác lực đó,chẳng hạn“Trọng lực là lực do
Trái đấthút vật”,“Phản lựcdo mặtbàn tác dụng lênvật”
* Cách khắc phục:Phân tích kĩ hơn về tính quán tínhcủa các vật (trongnội
dungbài định luật I Niutơn). Dùng thínghiệm treo vật nặng bằng một sơi dây
mảnh,đầu cố định gắn trên mộtgiá, chân giá gắn vớixe lăn, khicho xe chuyển
độngnhanh dầnđều trên mặt phẳngngang (cóthể cho xe chuyểnđộng tức thời
hoặc hãm đột ngột), cho họcsinh quansát hiện tượng phương dây treobị lệch so
với phươngthẳng đứng để họcsinh thấy được các giải thích về lực quántính là
hợp lí.