Tạp chí Nghiên cứu Khoa học 2006: 291-300 Trường Đại học Cần Thơ

291
KHẢO SÁT SỰ TỒN TẠI CỦA CÁ HEO NƯỚC NGỌT
(Orcaella brevirostris) Ở LƯU VỰC SÔNG MÊKÔNG
CỦA VIỆT NAM
Isabel Beasley
1
, Lê Xuân Sinh
2
, Amanda Hodgson
1
ABSTRACT
This study was undertaken by the researchers of James Cook University (Australia) and
Cantho University (Vietnam), in collaboration with the Vietnamese Department of
Fisheries. Surveys were carried out throughout the Vietnamese Mekong River from 5-13
May 2005, covering a total of 486.3 km of boat survey in 42.25 hours. Interviews using
the questionnaires were conducted with 84 elderly people and fishermen alongsides of
Tien and Hau rivers. A total of 3,062 boats were observed, averaging 7 boats/ km. The
most numerous boats were cargo (43%), fishing boats (23.9%), and long-tail (15%).
There are very high levels of boat traffic and fishing activities throughout the upper
Vietnamese River system. River dolphins were reportedly regularly sighted by local
villagers before the 1970s. During the surveys, no dolphins were sighted, one whale
skeleton and one photograph of a dead Irrawaddy dolphin were observed. It appears that
Mekong River Irrawaddy dolphins are now locally extinct from the Vietnamese Mekong.
The main causes of decline of Irrawaddy dolphins in the Vietnamese Mekong River were
recorded as: (1) accidental catch in gillnets, (2) over-fishing, (3) being shot or bombed,
(4) directly caught in seine nets by Muslims, (5) electric fishing, and (6) siltation and
pollution of critical habitats. Local people have a very favorable attitude towards
conserving natural aquatic resources including Irrawaddy dolphins in Vietnamese
Mekong due to their benefits. The frequent reports of Irrawaddy dolphins around Hau

những khu vực sinh sống trước đây của cá heo. Người dân vùng ven sông Mêkông của
Việt Nam có mong muốn bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản bao gồm cả cá heo nước
ngọt vì các lợi ích của chúng đối với cộng đồng. Các thông tin về cá heo ở vùng gần cửa
sông Hậu thể hiện sự xuất hiện thường xuyên của một nhóm cá heo và cần được nghiên
cứu thêm.
Từ khóa: Cá heo nước ngọt, sông Mêkông, Việt Nam.
1 GIỚI THIỆU
Cá heo nước ngọt trên sông Mêkông có tên tiếng Anh là Mekong Irrawaddy
dolphins (Orcaella brevirostris) và còn được người dân vùng ven sông Tiền và
sông Hậu của Việt Nam gọi là “Ông Nược”. Đây là một loài thú nhỏ sống ở nước,
có chiều dài 200-275 cm và trọng lượng 100-250 kg. Chúng có 5 phân nhóm phân
bố theo các vùng địa lý khác nhau, từ phía Tây là vịnh Belgal tới phía Đông là
Palawan (Philippines) và xuống phía Nam tới vùng ven biển miền nam Sulawesi
(Indonesia). Orcaella cũng được biết có xuất hiện ở Australia/Papua New Guinea,
nhưng đã được xác định gần đây chính là một loài mới - Australian Snubfin
dolphin, Orcaella heinsohni (Beasley & ctv. 2002, 2005).
Irrawaddy dolphins ở khu vực Đông Nam Á có thể gồm 3 phân nhóm phân bố ở
các vùng gần cửa sông của 3 hệ thống sông chính: 1- Ayeyarwaddy (Myanmar), 2-
Mekong (Nam Lào, Cambodia và Việt Nam) và 3- Mahakam (Indonesia). Chúng
cũng xuất hiện ở hai hệ thống hồ/vịnh: hồ Chilika (India) và hồ Songkhla
(Thailand). Irrawaddy dolphins được Hội Bảo tồn Quốc tế (World Conservation
Union, IUCN) liệt kê là “Không đủ tư liệu”. Tuy nhiên, quần thể của chúng ở các
sông và hồ/vịnh trên đây đã được liệt vào danh sách những loài có nguy cơ cao
trong Phụ lục I của Quy ước về Thương mại Quốc tế đối với các loài có có nguy
cơ tuyệt chủng (Convention on International Trade in Endangered Species,
CITES). Năm 2004 chỉ còn khoảng 150 con, nhưng tỷ lệ chết khá cao (18 con).
Phân bố mang tính lịch sử của Irrawaddy dolphins trên sông Mêkông trải từ biên
giới Lào/Cambodia tới (kể cả hồ Tonle Sap) giáp biên giới với Việt Nam. Nghiên
cứu về nơi sinh sống của loài cá này trong khu vực được lần đầu tiên thực hiện ở
đoạn sông Mêkông thuộc Cambodian năm 1968 bởi Lloze (1973). Hai bộ xương

sát, đo đạc trên sông cũng như phỏng vấn người dân ven sông. Chòi trên nóc ghe
cào để ngồi quan sát cao khoảng 3m so với mặt nước. Ghe cào được điều khiển với
tốc độ bình quân 11 km/h. Mực nước sông thường xuyên sâu hơn 5 m. Bề rộng
sông dao động từ 450 m nơi gần biên giới Cambodia tới khoảng 2 km phía hạ lưu
gần cửa sông.
(a) Mỗi 30 phút, ghe cào được dừng lại một lần để đo các chỉ tiêu như: tọa độ
của ghe, tình trạng mặt sông và khả năng quan sát, độ sâu, nhiệt độ, pH, độ
mặn của nước sông, Các thông số được ghi chép vào bảng được định dạng
sẵn. Hai máy GPS, một máy đo các chỉ tiêu môi trường nước, một máy đo
độ sâu và dụng cụ đo độ trong của nước được sử dụng.
(b) Việc đếm tàu ghe để đánh giá mật độ và loại phương tiện di chuyển có thể
gây ảnh hưởng tới cá heo được thực hiện đối với những phương tiện đang di
chuyển trên mặt sông đúng vào thời điểm chúng đi ngang qua đường vuông
góc với hai bên chiếc ghe của nhóm nghiên cứu (ngoại trừ hàng đáy và tàu
khai thác cát là cố định). Các loại phương tiện được phân nhóm thành:
xuồng đuôi tôm, xuồng chèo, xuồng câu, xuồng chài, xuồng giang lưới bén,
ghe cào, lưới kéo, hàng đáy, tàu khai thác cát, tàu ghe cao tốc và vận tải.
(c) Bảng câu hỏi soạn sẵn được sử dụng để phỏng vấn được 84 người dân
(người lớn tuổi ở ven sông và những người làm nghề khai thác thủy sản)
sống dọc hai bên bờ sông Tiền và sông Hậu là công việc được thực hiện
bằng cách dừng ghe cào cứ sau mỗi 2 lần đo các chỉ tiêu môi trường (sau
mỗi giờ di chuyển hay 10-12 km).
Tạp chí Nghiên cứu Khoa học 2006: 291-300 Trường Đại học Cần Thơ

294
3 KẾT QUẢ VÀ THẢO LUẬN
3.1 Quan sát
Chuyến khảo sát được thực hiện trong suốt 9 ngày từ 5 – 13 tháng 5 năm 2005.
Tổng chiều dài các đoạn sông mà nhóm nghiên cứu đi qua là 486,3 km trong
khoảng thời gian 42,25 giờ ghe cào di chuyển. Tuy nhiên, không quan sát thấy sự

13/5 Đại Ngãi-Cần Thơ 180 40,2 13,57 11,69 31,3 30 8,2 0,3
9 ngày 2535 486,3 11,82 14,39 31,80 68,06 8,28 0,52
3.2 Đếm tàu thuyền
Tổng số 3.062 ghe tàu đang di chuyển và hàng đáy được ghi nhận, mật độ bình
quân 7 ghe tàu hay phương tiện/km. Phổ biến nhất là ghe tàu vận tải (chuyên chở
hàng hóa và hành khách) với 42,8%. Các phương tiện khai thác thủy sản tuy không
nhiều nếu tính riêng từng loại, nhưng nếu tính tổng cộng tất cả các loại thì những
phương tiện khai thác thủy sản này chiếm vị trí thứ 2 với 23,9%. Đứng hàng thứ 3
là xuồng đuôi tôm và xuồng chèo dùng cho việc đi lại trong khoảng cách gần của
các gia đình thuộc các cụm dân cư vùng sông nước (cả hai loại chiếm 21,4%).
Bảng 2: Tàu thuyền di chuyển và phương tiện khai thác trên sông trong thời gian khảo sát
Loại tàu thuyền Số lượng % trong tổng số
Xuồng đuôi tôm/gắn máy 473 15.4
Xuồng chèo 185 6
Xuồng câu 60 2
Xuồng chài 37 1.2
Xuồng giang lưới bén 180 5.9
Ghe cào 210 6.9
Ghe kéo lưới rê 52 1.7
Hàng đáy 190 6.2
Tàu ghe khai thác cát 248 8.1
Phà & tàu cao tốc 12 0.4
Ghe tàu vận tải 1311 42.8
Các loại khác 104 3.4
Mật độ tàu ghe và phương tiện hoạt động trên sông được đánh giá là cao, mặc dù
có ít tàu xuồng ở vùng cửa sông hơn ở vùng phía trên giáp biên giới Cambodia.
Tạp chí Nghiên cứu Khoa học 2006: 291-300 Trường Đại học Cần Thơ

295
Mật độ dày của các phương tiện giao thông thủy và các khu sản xuất công nghiệp

Phía trên sông Tiền 20 54.1 33 11 (55%)
Phía dưới sông Tiền 15 46.7 40 15 (100%)
Phần lớn những người được phỏng vấn ở 2 đoạn sông phía trên của sông Tiền và
sông Hậu đều chưa từng thấy cá heo trong khu vực sông mà họ đang sinh sống
(50-69%). Đáng ngạc nhiên là 100% số hộ được phỏng vấn ở đoạn phía dưới sông
Hậu đã từng thấy loài cá này. Đồng thời, sự xuất hiện của cá heo, nếu có, thường là
vào mùa mưa. Rất có thể là do chúng xuôi dòng từ Cambodia xuống theo nước lũ
với các bầy cá con làm thức ăn.
Bảng 4. Thời điểm gần đây nhất người dân ở lưu vực sông Mêkông của Việt Nam nhìn thấy cá heo
Đoạn sông < 5 năm 5-9 năm > 10 năm Lần cuối Mùa khô Mùa mưa
Phía trên sông Hậu 0 0 10 1965-1994 4 (20%) 9 (45%)
Phía dưới sông Hậu 4 1 14 1960s-2005 5 (17%) 17 (59%)
Phía trên sông Tiền 1 1 9 1952-2003 5 (25%) 8 (40%)
Phía dưới sông Tiền 11 3 1 1969-2005 9 (60%) 14 (93%)
Mặc dù có nhiều người dân được phỏng vấn cho biết họ đã từng nhìn thấy cá heo
trên sông, nhưng hầu hết trong số họ trong những năm gần đây không còn nhìn
thấy chúng nữa. Ở 2 đoạn sông phía trên, gần như chỉ thấy chúng xuất hiện từ trên
Tạp chí Nghiên cứu Khoa học 2006: 291-300 Trường Đại học Cần Thơ

296
10 năm về trước. Có 4 người dân đã thấy cá heo ở khu vực gần biên giới
Cambodia vào năm 2002-2003, có thể đây là con sau đó bị bắt như báo cáo của
Chung và Hổ (2002). Ở đoạn phía dưới sông Hậu, người dân nhìn thấy cá heo
thường xuyên hơn, nhưng cần xác định rõ là Ông Nược hay cá heo nước mặn từ
biển vào. Có thể đánh giá chung là cá heo nước ngọt hầu như chỉ xuất hiện nhiều
và được thấy ở lưu vực sông Mêkông của Việt Nam từ 10 năm về trước.
Bảng 5. Nhận thức của người dân về số lượng cá heo nước ngọt ở lưu vực sông Mêkông của Việt Nam
Đoạn sông Tăng Giảm Không đổi Không biết
Phía trên sông Hậu 0 18 (90%) 0 2 (10%)
Phía dưới sông Hậu 0 26 (90%) 0 3 (10%)

nhìn thấy cá
heo chết
Đã từng nhìn
thấy cá heo
chết
Lần cuối cùng
nhìn thấy cá
heo chết
Phía trên sông Hậu 1 (6%) 15 (94%) 14 (70%) 6 (30%) 1950-1995
Phía dưới sông Hậu 13 (52%) 12 (48%) 22 (74%) 7 (24%) 1950-1998
Phía trên sông Tiền 8 (44%) 10 (56%) 16 (80%) 4 (20%) 1969-2004
Phía dưới sông Tiền 7 (47%) 8 (53%) 9 (60%) 6 (40%) 1975-2003
Tạp chí Nghiên cứu Khoa học 2006: 291-300 Trường Đại học Cần Thơ

297
Không quá ¼ số người được phỏng vấn có thấy cá heo chết. Hầu hết các trường
hợp này đều thuộc khu vực 2 đoạn sông phía dưới của cả sông Tiền và sông Hậu.
Hầu hết những người thấy cá heo chết đều không biết chúng bị chết do những lý
do gì. Những nguyên nhân được biết là do bom đạn thời chiến tranh trước đây
hoặc sau này là do vướng lưới.
Bảng 7. Lý do gây chết cho cá heo ở lưu vực sông Mêkông của Việt Nam
Đoạn sông Lưới bắt cá Bị bắn/ bom Không biết
Phía trên sông Hậu 4 (66.6%) 1 (16.6%) 1 (16.6%)
Phía dưới sông Hậu 0 3 (43%) 4 (57%)
Phía trên sông Tiền 0 1 (25%) 3 (75%)
Phía dưới sông Tiền 4 (66.6%) 1 (16.6%) 1 (16.6%)
3.4 Nguyên nhân suy giảm về số lượng cá heo ở lưu vực sông Mêkông
Smith & ctv (1997) đã lý giải cho việc ít xuất hiện của cá heo ở lưu vực sông
Mêkông như là hậu quả của chiến tranh nên không phục hồi được bầy đàn. Cũng
nhiều khi do cá heo ham săn mồi gặp phải mật độ phương tiện khai thác thủy sản

bị bom
Phù sa/
Ô nhiễm
Người
Hồi bắt
Đánh bắt
bằng điện
Không
biết
Phía trên sông Hậu 3 (15%) 5 (25%) 1 (5%) 1 (5%) 4 (20%) 5 (25%) 1 (5%)
Tạp chí Nghiên cứu Khoa học 2006: 291-300 Trường Đại học Cần Thơ

298
Phía dưới sông Hậu 1 (7%) 3 (20%) 0 0 0 3 (20%) 8 (53%)
Phía trên sông Tiền 2 (9%) 3 (10%) 2 (9%) 4 (14%) 5 (17%) 7 (21%) 6 (20%)
Phía dưới sông Tiền 1 (5%) 1 (5%) 0 1 (5%) 1 (5%) 2 (10%) 14 (70%)
3.5 Sự cần thiết phải bảo tồn cá heo ở lưu vực sông Mêkông của Việt Nam
Các nghiên cứu trước đây và cũng qua cuộc khảo sát này đều cho thấy cộng đồng
cư dân sống hai bên bờ sông Mêkông phụ thuộc rất nhiều vào nguồn lợi thủy sản
cho cuộc sống hằng ngày của họ, nhất là vào mùa mưa lũ ở những vùng thuộc 2
đoạn sống phía trên của sông Tiền và sông Hậu. Toàn bộ những người được phỏng
vấn đều cho rằng việc bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản là rất quan trọng đối
với cộng đồng dân cư trong vùng ĐBSCL, vì đây là một nguồn quan trọng cả về
cung cấp thực phẩm, giúp tăng thu nhập và tạo công việc làm.
Hầu hết những người được phỏng vấn cho rằng việc bảo tồn cá heo nước ngọt là
cần thiết vì chúng là loài động vật có lợi, người dân thấy chúng thân thiện và muốn
nhìn thấy chúng, đồng thời cũng vì cần để cho các thế hệ sau còn thấy được loài cá
đặc biệt này. Số này chiếm tỷ lệ rất cao ở phía dưới của hai con sông (93-100% số
người được phỏng vấn). Nhiều người trong số này cũng cho rằng vì ông bà xa xưa
đã gọi là ông Nược, nếu bảo tồn được thì mang lại điều may mắn. Mặt khác, không

180 cm, chu vi bề ngang chỗ lớn nhất (sau đầu) là 90 cm.
Tạp chí Nghiên cứu Khoa học 2006: 291-300 Trường Đại học Cần Thơ

299
Một đền thờ được cho là thờ cá voi, nhưng có một số người dân địa phương gọi là
ông Nược, được biết là ở khu vực con rạch đối diện ngang sông với chùa Long
Thiền Tự của huyện Vũng Liêm thuộc tỉnh Vĩnh Long, giáp ranh với tỉnh Trà
Vinh. Hiện vẫn còn một ngôi đền thờ có bộ xương cá Ông/ cá voi từ gần 100 năm
ở sát bên ngôi chùa này. Đây có thể là Baleen whale hay Brydes whale
(Balanoptera edeni). Smith & ctv (1997) cũng xác nhận việc chôn cất các cá voi
và cá heo. Với người dân vùng ven biển và gần cửa các sông lớn, sau khi chôn cất
cá voi hoặc cá heo bị chết được 3 năm, họ thường lập một lễ cải táng đào lấy
xương và lập đền thờ để người dân trong cụm dân cư đó thờ phụng. Không có
thông tin nào thể hiện người dân Việt Nam (không phải Đạo Hồi) dùng thịt cá heo
như là một vị thuốc.
4 KẾT LUẬN VÀ ĐỀ XUẤT
4.1 Kết luận
Cá heo sông Mêkông là một loài thú đặc biệt hiện chỉ còn số lượng rất ít (khoảng
150 con) và tỷ lệ chết khá cao (18 con trong năm 2004). Từ kết quả của cuộc khảo
sát này và các nghiên cứu gần đây trong khu vực cho thấy cá heo nước ngọt hiện
nay chủ yếu sinh sống trong phạm vi khoảng 190 km trên sông Mêkông từ Kratie
tới biên giới Cambodia/Lào. Có thể kết luận rằng cá heo nước ngọt gần như đã
biến mất khỏi lưu vực sông Mêkông của Việt Nam. Thỉnh thoảng có thể xuất hiện
cá heo lẻ bầy di chuyển từ Cambodia xuống những đoạn sông Tiền và sông Hậu
của Việt Nam, giáp với biên giới Cambodia. Sự xuất hiện của cá heo khá sâu trong
cửa sông Hậu chưa được xác định là cá heo sông Mêkông hay cá heo nước mặn.
Việc bảo vệ và phát triển nguồn lợi thủy sản ở lưu vực sông Mêkông của Việt Nam
là rất quan trọng cho cộng đồng dân cư và cho các thế hệ sau. Điều này mang các
lợi ích cả về thực phẩm, công việc làm và thu nhập cũng như môi trường và du
lịch. Việc bảo tồn cá heo nước ngọt (nếu còn hiện diện) ở vùng này cũng được

Beasley, I.L. K. Robertson & P. Arnold (2002). Description of a new dolphin, the Australian
Snubfin dolphin Orcaella heinsohni sp. N. (Cetacea, Delphinidae). Marine Mammal
Science 21(3): 365-400.
Beasley, I., Somany, P., Kin, S. & Sang, Y.S. 2003. Mekong Dolphin Conservation Project.
Unpublished report submitted to James Cook University, Australia, Department of
Fisheries, Cambodia, and the Wildlife Conservation Society, Cambodia Program.
Chung, B.D. & Ho, D.T. 2002. A review of the results of the studies on marine mammals in
Vietnamese waters. Unpublished report submitted to the Workshop on the Biology and
Conservation of Small Cetaceans and Dugongs of Southeast Asia, Silliman University,
Dumaguete City, Philippines 24-26 July, 2002.
Lloze, R., 1973. Contributions a L'etude Anatomique, Histologique et Biologique de
l'Orcaella brevirostris (Gray -1866) (Cetacea-Delphinidae) du Mekong. Thesis,
l'Universite Paul Sabatier de Toulouse, France.
Sinh, L.X. (2005). Management of natural aquatic resources in the freshwater areas of the
Mekong Delta: can we adjust to a new situation? Paper presented at the national scientific
workshop on “Protection of environment and natural aquatic resources” organised by the
Ministry of Fisheries in Haiphong city, 14-15 January 2005. 17p.
Smith, B., Jefferson, T., Ho, D. T., Leatherwood, S., Thuoc, C. V., Andersen, M. & Chiam, E.
1995. Marine mammals of Vietnam: a preliminary checklist. Collection of Marine
Research Works VI: 147-176.
Smith, B., Jefferson, T., Leatherwood, S., Tan Ho, D., Thuoc, C.V. and Quang, L.E. 1997.
Investigations of marine mammals in Vietnam. Asian Marine Biology, 14: 145-172.
Stacey, P.J. 1996. Natural history and conservation of Irrawaddy dolphins, Orcaella
brevirostris, with special reference to the Mekong River, Laos PDR. M.Sc. Thesis,
University of Victoria.
Tana, T. S. 1995. In Workshop on Biology and Conservation of Small Cetaceans in Southeast
Asia. Dumaguete, Philippines.