NGUYỄN MINH CHÂU VỚI VAI TRÒ “MỞ ĐƯỜNG”
TRONG CÔNG CUỘC ĐỔI MỚI VĂN XUÔI SAU 1975
NGUYEN MINH CHAU WITH THE INITIATING ROLE IN INNOVATIVE
REVOLUTION IN VIETNAMESE LITERATURE AFTER 1975

HOÀNG THỊ HƯỜNG
Trung tâm KHXH & Nhân văn, Đại học Đà Nẵng

TÓM TẮT
Ba mươi năm miệt mài trên chặng đường sáng tạo văn học Nguyễn Minh Châu để lại số
lượng lớn những sáng tác vừa mang giá trị nhân văn cao cả vừa độc đáo về bút pháp thể
hiện. Có lẽ cả cuộc đời người nghệ sĩ cách mạng này là sự kiếm tìm, khám phá mê mải đối
với hiện thực cuộc sống và tâm hồn con người. Và trong lộ trình văn học nhọc nhằn ấy, Ông
đã được công luận trân trọng ghi nhận là “người mở đường đầy tài hoa và tinh anh”.
ABSTRACT
For thirty years, Nguyen Minh Chau devoted himself to literature creativity. He left a numerous
art works, which are not only valuable in human culture, but also show an original penmanship
in expression. Perhaps, during his life, this revolutionary artist always busied himself
discovering the reality of life and human's soul. And during that itinerary of literature, he was
cherished and acknowledged by wide public opinion as "the exquisite talent and a subtle
pioneer".

Nguyễn Minh Châu – ngòi bút tiêu biểu của thời kỳ văn học đổi mới – người mở
đường đầy tài hoa và tinh anh (Nguyên Ngọc). Với một loạt các bài phê bình, tiểu luận…
cùng những tác phẩm không chỉ minh họa xuất sắc cho bước chuyển âm thầm mà quyết liệt
trong quan niệm sáng tác mà còn đạt tới sự hoàn thiện nghệ thuật, Nguyễn Minh Châu đã tạo
cho mình một vị trí không thể thay thế trong giai đoạn quá độ của văn học trước và sau 1975,
trở thành một nhà văn đặt nền móng toàn diện và sâu sắc cho sự đổi mới cả về quan niệm nghệ
thuật lẫn phương thức biểu đạt.
Là nhà văn mặc áo lính, Nguyễn Minh Châu ý thức hết sức sâu sắc về sứ mệnh thiêng
liêng của người cầm bút trong giai đoạn khốc liệt nhất của cuộc chiến. Tâm niệm sáng tác trở

đối tượng khảo sát thay cho hiện thực đời sống. Do đó, sáng tác của ông càng về sau càng có
vẻ như là minh chứng xác thực cho qui luật thuộc về bản chất văn học “trước sau gì con người
cũng trèo lên các sự kiện để đòi quyền sống”. Tự tìm đường đi cho nghệ thuật, khám phá, đào
sâu vào bản chất con người với ông đó cũng là con đường đến với những giá trị vĩnh hằng.
Không phủ nhận việc văn chương phải quan tâm đến cái chung, cái cộng đồng nhưng theo
Nguyễn Minh Châu văn chương còn phải là câu chuyện của mỗi người.
Có thể xem Miền cháy là tác phẩm đánh dấu bước chuyển mình của Nguyễn Minh
Châu từ chủ nghĩa hiện thực đậm đà chất lãng mạn cách mạng và cảm hứng sử thi bước sang
chủ nghĩa hiện thực tỉnh táo. Gương mặt những người anh hùng hiện lên trong những trang
viết này đầy khắc khổ, dằn vặt, và đau đáu hoài niệm. Bỗng chốc người đọc như ngộ ra chân
lý nghiệt ngã: người Việt Nam bước ra khỏi cuộc chiến cũng cần phải có bản lĩnh không kém
khi tham gia cuộc chiến. Mảnh đất miền Trung xác xơ trong lửa đạn là “miền cháy” – sau khói
lửa đạn bom phải bắt đầu từ cái gì để nhanh chóng hồi sinh trước ngổn ngang đổ nát và bộn bề
lo toan! Nhân danh tương lai, nhà văn muốn cầu nguyện cho những con người bị đẩy về bên
kia chiến tuyến được quay về với yên ấm gia đình.
Tiểu thuyết Lửa từ những ngôi nhà càng khắc họa rõ nét hơn bộ mặt khắc khổ của
những người lính là anh hùng nơi chiến tuyến nhưng xa lạ với lo toan đời thường – sống bất an
trong hòa bình. Nguyễn Minh Châu đã tuyên chiến với cách phản ánh hiện thực tô hồng – một
chiều của văn học “phải đạo” trước đây. Cuộc sống hiện lên trong trang viết của ông đa chiều,
đầy những vết nham nhở sần sùi, ở đó có cả niềm vui lẫn nỗi buồn, sự vật vã, bức bối đầy
phức tạp và biến động. Nhà văn đã tìm thấy những miền khuất lấp của chiến tranh, của tâm
hồn con người, điều mà trước đây, do nhiều nguyên nhân buộc ông phải nhìn nhận khác.
Bức tranh không phải là kiệt tác của Nguyễn Minh Châu nhưng đó là truyện ngắn
đánh mốc cho hành trình sáng tạo văn học, dự báo một quan niệm, một mô hình, một bút pháp
hoàn toàn mới. Trong Bức tranh, con người lý tưởng biến mất, thay vào đó là con người đa
nhân cách: có cả tốt đẹp lẫn đớn hèn. Từ những dằn vặt, đối chứng của nhân vật người họa sỹ,
câu hỏi lớn - nhức nhối đặt ra cần được trả lời ngay trong tác phẩm là chúng ta có thể vì vinh

1
Nguyễn Văn Hạnh - Nguyễn Minh Châu những năm 80 và sự đổi mới cách nhìn về con người, trích trong

Ở Cỏ lau, chiến tranh không chỉ ám ảnh bằng hình ảnh núi Đợi với những người đàn
bà ôm con chờ chồng đến mỏi mòn hóa đá, là bờ cỏ lau hoang dại có sức sống man rợ mà chua
chát, đau đáu hơn vẫn là cảm giác cô đơn nơi Lực – một người lính quay lại quê hương sau
cuộc chiến. Mọi thứ đối với anh đã được sắp xếp lại theo trật tự mới mà dẫu hoàn toàn ngoài ý
muốn chủ quan của mình thì con người cũng trở nên bất lực. Bi kịch cuộc đời Lực cũng chính
là bi kịch của chiến tranh. Anh “đã bị chặt lìa ra khỏi cuộc đời mình” và cuối cùng trở thành
người khách lạ ở ngay chính gia đình.
Đặc biệt với lão Khúng (trong Phiên Chợ Giát), “anh nông dân suốt đời đi sau con bò
vạch những luống cày trong đêm tối” – hình ảnh điển hình của nông dân Việt Nam làm ăn cá
thể lạc hậu thì bản lĩnh nghệ thuật cũng như quá trình cách tân văn học của Nguyễn Minh
Châu đã được khẳng định chắc chắn. “Truyện không khép kín ở một ý nghĩa nào, nó mở cho
mỗi nhóm người đọc một chân trời … Sự hóa thân người / bò của ông lão Khúng/ Khoang
đen, sự phân đôi nhân cách ấy, sự kết hợp hai ý thức con người/ con vật ấy, là bi kịch của
nhân vật, của thời đại. Sự quan sát xã hội di chuyển vào sự quan sát nội tâm, tạo nên một tâm
lý vận động, đó là nghệ thuật của truyện ngắn Phiên chợ Giát. Văn bản di động trên nhiều
bình diện: ngôn ngữ, hình tượng, xã hội, tâm lý, quá vãng và hiện tại, lịch sử và tưởng
tượng”[3]. Suốt cuộc đời lão Khúng vắt kiệt sức lực của mình, của vợ con cho đất nhưng đến
đời con lão chúng còn phải đi xa hơn nữa, đến với miền đất còn nhọc nhằn hơn. Lão và con bò
Khoang – công cụ lao động hiệu quả nhất - luôn gắn bó với nhau. Khi lão quyết định thả nó về
rừng cũng chính là khi nó đã quá quen với cái ách nô lệ trên cổ, vĩnh viễn quên mất tự do. Sự
trở về của con bò Khoang ở cuối truyện là sự trở về của bi kịch con người… Dường như mỗi
lúc Nguyễn Minh Châu lại về gần hơn với nông dân, với làng quê miền Trung đói nghèo, lam
lũ của mình; mỗi lúc càng như hiểu rằng chiến tranh đi qua, thời gian đi qua mà sao nỗi cay
cực của những kiếp người vẫn cứ chất chồng thêm…
Chính từ cách nhìn nhận hiện thực và quan niệm nghệ thuật về con người thay đổi như
trên nên tất yếu giọng điệu trong những trang viết sau này của Nguyễn Minh Châu không thể
dạt dào cảm xúc lãng mạn, hào sảng, say mê, bay bổng. Giọng văn ông giờ đây từng trải, trầm
tĩnh hơn và xen lẫn chút chiêm nghiệm và suy ngẫm. Điều này thể hiện khá rõ qua phát ngôn
và tính cách của các nhân vật trong một số tác phẩm như Quỳ, Lực, Phi Phi, Thai, Lão Khúng
v v… Họ đầy suy tư, ngâm ngợi, đằm và chín hơn khi nói về mình và mọi người, kể cả cách