SUY THẬN CẤP SAU NGỘ ĐỘC MẬT CÁ Mở đầu:
Việc áp dụng các phương pháp dân gian để trị bệnh rất phổ biến tại các
nước Châu Á. Tại các miền quê người dân thường nuốt mật của nhiều loại cá khác
nhau để điều trị nhiều loại bệnh khác nhau như nhức mỏi, giảm thị lực, mề đay,
chứng bất lực. Loại cá thường được nuốt mật nhiều nhất là loại cá thuộc họ
Cypridae. Độc tố của nó được biết là Cyprinol sulfate hay cyprinol, một acid mật
C 27 gây độc dưới ba dạng: tại các cơ quan nội tạng (ichthyosarcotoxic), tại các cơ
quan sinh sản( ichthyotoxic) và máu (ichthyohemotoxic). Mật cá của một số loại
cá nước ngọt càng ngày càng được công nhận là một độc tố gây độc tại các cơ
quan nội tạng. Chúng tôi xin trình bày một nhóm bệnh nhân bị ngộ độc mật cá với
biểu hiện ở cơ quan tiêu hóa, thận, gan , tim và thần kinh
BỆNH NHÂN:
Từ Tháng 1/1995 đến Tháng 12/2000 , 17 bệnh nhân đến BVCR sau khi nuốt mật
của 4 loại cá khác nhau. Các bệnh nhân đến từ 8 tỉnh miền Nam. Tất cả bệnh nhân
đều là nông dân trừ một bệnh nhân là sinh viên. Nguyên nhân nuốt mật cá thường
gặp nhất là để trị nhức mỏi. Các nguyên nhân khác là mề đay, chàm, giảm thị lực ,
chứng bất lực.
Lúc nhập viên các dấu hiệu sinh tồn và các xét nghiệm huyết thanh được
thực hiện và theo dõi sát. ( Bảng 1 ). Tuổi trung bình là 40 ± 14,8 tuổi . Các bệnh
nhân nuốt trung bình 3,7 ± 5,4 mật cá. Tất cả các bệnh nhân đều biết loại cá mình
bị ngộ độc. Đa số là Cá trám cỏ ( Ctenopharyngodon idellus ) : 9 bệnh nhân, Cá ét
mọi ( Morulius chrysophekadion ) trên 6 bệnh nhân, Cá mè hôi ( Ostechilus
melanopi) và cá hố (Trichiuris haumelus).
KẾT QUẢ:
1/ Chức năng thận:
- 15 bệnh nhân đến cơ quan y tế 3 ± 1,7 ngày sau nuốt mật cá. Tất cả những bệnh
nhân đến BVCR đều đã bị Suy thận cấp (bệnh nhân tự đến hay được bệnh viện
tỉnh chuyển lên ). Có lẽ những bệnh nhân không bị suy thận cấp được giữ lại điều

1 32 1 (cá lớn) 97 54 200 18
2 27 1 (nt) 93 68 10 14,4
3 31 1 (nt) 90 80 20 17,3
4 42 1 (nt) 77 72 50 9,5
5 43 1 (nt) 83 72 50 14,4
6 53 1 (nt) 88 56 250 9,4
7 17 1 (nt) 73 54 10 11,5
8 48 2 97 56 100 14,5
9 64 2 100 100 600 17,1
10 27 2 103 80 50 24,4
11 68 2 103 76 200 17,8
12 40 2 63 40 250 19
13 53 2 87 76 100 11,3
14 50 3 107 65 200 14,4
15 35 6 (cá nhỏ) 100 80 450 10,6
16 16 15(cá nhỏ 93 90 200 14,9
17 42 20 (cá
nho)
93 60 250 14.5
TB 40 3,7 91 69 175 14,7 Chức năng thận phục hồi sau vài ngày đến vài tuần cho tất cả các bệnh nhân, trừ
bệnh nhân tử vong. Tùy theo mức độ hồi phục, sau khi đạt trị số cao nhất creatinin
huyết thanh giảm dần trong 9,1 ± 3,4 ngày, và trong thời gian đó creatinin huyết
thanh giảm đến 3,2 ± 0,94 mg/dL. Bệnh nhân được xuất viện trong thời gian đang
hồi phục.
Tổng phân tích nước tiểu được thực hiện cho tất cả các bệnh nhân và cho thấy
Nồng độ protein niệu dao động từ 0-1800mg/dL. Không có trụ niệu. 13 bệnh nhân
có HC=25-50 /ul trong nước tiểu, Bạch cầu trong nước tiểu hiện diện trên 3 bệnh

( mg/dL)

1

134 1099 4,1 2,7
2

1900 305 43,5 28,5
3 82 653 3,5 1,9

4

121 207 5,7 3,8
5

37 110 2,8 1,2
6

78 692 2,5 1,7
7

461 1681 2,4 1,6
8

41 538 4,3 2,7
9 878 837 2,3 1,4

10

124 1080 2,5 1,3

dân các vùng quê châu Á. Đã có nhiều trường hợp được báo cáo ở Trung
Quốc Hong Kong, Đài Loan, An Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc. Đây là một
báo cáo từ Việt Nam với số liệu bệnh nhân cao nhất. Chúng tôi báo cáo 17
trường hợp ở BVCR với các triệu chứng tương tự . Báo cáo này nêu tình
hình ngộ độc một số loại cá nước ngọt mới (ngoài cá trám cỏ được báo cáo
nhiều nơi trên thế giới) như cá ét mọi, cá mè hôi, và cá hố. Báo cáo của
chúng tôi là báo cáo thứ hai có trường hợp tử vong do ngộ độc này.
Tất cả các bệnh nhân của chúng tôi đều bị suy thận cấp. Dường như có hiện
tượng thiếu dịch ngọai bào rất sớm trong diễn biến của suy thận. Tuy nhiên sự hồi
phục từ từ sau nhiều ngày không cần đến bù dịch, một huyết áp bình thường, bằng
cớ về quá tải tuần hoàn trên 5 bệnh nhân và kết quả sinh thiết thận đều phù hợp
với một họai tử ống thận cấp. Đa số các bệnh nhân của chúng tôi đều có tình trạng
thiểu và vô niệu cần đến chạy thận nhân tạo.
Sau khi bệnh nhân nuốt mật cá gần như tất cả các bệnh nhân đều có các
triệu chứng tiêu hóa như nuồn ói, ói và tiêu chảy. Các triệu chứng bắt đầu
sau vài giờ và dường như do tác dụng trực tiếp của độc tố. Một triệu chứng
quan trọng nữa là co giựt toàn thân nhưng không để lại di chứng nào trên
hai bệnh nhân còn sống. Mặc dù các bệnh nhân có sự gia tăng của
transaminases và bilirubin nhưng suy gan không hồi phục chỉ xảy ra trên
một bệnh nhân đã tử vong. Tác dụng độc trên tim xảy ra trên 5 bệnh nhân (
nhịp châm xoang) nhưng hồi phục hoàn toàn sau đó. Tử vong thường hiếm
và chỉ xảy ra trên một bệnh nhân của chúng tôi. Trong một báo cáo trên 3
bệnh nhân ở Nhật, có một bệnh nhân tử vong sau 2 tuần vì xuất huyết tiêu
hóa nặng nhưng không có suy gan tối cấp. Do đó cũng chưa rõ là bệnh nhân
tử vong do tác dụng trực tiếp của độc tố hay thứ phát sau diễn biến nặng nề
của bệnh. (11)
Cyprinol sulfate, một cồn 27, được xem như là chịu trách nhiệm về những
triệu chứng của ngộ độc mật cá nước ngọ. Mặc dù ngộ độc do mật của
nhiều loại cá khác nhau nhưng bệnh cảnh lâm sàng tương tự của các trường
hợp đó phù hợp với cùng một loại độc tố. Một công trình thử nghiệm nhận

chạy thận nhân tạo.
Dự hậu chung thường tốt nếu nguyên nhân ngộ độc được nghĩ đến, bệnh
nhân được theo dõi sát và xử trí kịp thời. Bệnh nhân sau khi hồi phục thường
không để lại di chứng
TỐM TẮT
Tại các vùng nông thôn Châu Á người dân thường có thói quen nuốt mật cá để
chữa những triệu chứng nhức mỏi, giảm thị lực, suyễn, chứng bất lực, mề đay và
làm trắng da. Việc nuốt các mật cá với số lượng nhiều có thể dẫn đến ngộ độc ,
đặc biệt là gây suy thận cấp.
Chúng tôi nghiên cứu các trường hợp ngộ độc mật cá nhập viên BVCR từ
tháng 1/1995 đến tháng 12 năm 2000. Các triệu chứng và diễn biến lâm sàng
tương tự nhau ở 16 /17 bệnh nhân. Một vài giờ sau khi nuốt mật cá các bệnh nhân
đều bị ói mửa ( n= 16) và tiêu chảy ( n=15). Tất cả đều bị suy thận cấp với
Creatinin huyết thanh trung bình là 14,7 ± 3,9 mg/dL. 4 bệnh nhân được bù dịch
và cả một bệnh nhân không được truyền dịch, có tình trạng dư nước ngoại
bào.Thời gian cho đến khi Creatinin huyết thanh tăng cao nhất là 8,6 ±3,0 ngày
kèm theo việc suy giảm nước tiểu, 174,7± 161,6 cc/24 giờ.
Huyết áp vẫn ở mức bình thường với MAP = 91 ±12 mm Hg 12 bệnh nhân
phải chạy thận nhân tạo, tỷ lệ 1,9 ±1,1 cho một bệnh nhân. 16 bệnh nhân hồi phục
chức năng thận, 1 bệnh nhân chết trong bệnh cảnh suy gan tối cấp. Sinh thiết thận
cho thấy hình ảnh tổn thương ống thận cấp.
Tóm lại, Suy thận cấp sau nuốt mật cá có đặc điểm không đáp ứng với việc bù
dịch, cần một thời gian dài trước khi creatinin huyết thanh lên cao tột đỉnh, cần
phải được điều trị bằng chạy thận nhân tạo và có các hình ảnh hoại tử ống thận
cấp trên sinh thiết thận. Suy thận cấp sau nuốt mật cá thường có dự hậu tốt. Tuy
nhiên suy gan tối cấp gây tử vong có thể xảy đến cho bệnh nhân.
ABSTRACT:
Fish gallbladders are consumed in rural areas of Asia as a traditional
medicine to improve symptoms of arthritis, decreased visual acuity and impotence.
Consumption of large amounts of this traditional medicine can result in systemic

N0 2, 94-95
5/ K.J. Goldstein, R.M. Raja et al. Acute hepatitis and renal failure
following ingestion of raw carp gallbladders. Maeyland and Pennsylvania,
1991 and 1994 (1995) JAMA Vol 274 N
0
8. 804
6/ L.L.Yip. C.L. Chow et al. Toxic material from the gallbladder of the
grass carp ( C.idellus) Taksan (1981) Vol 19 N
0
567-569
7/ Chen CF, Yen TS et al. The renal, cardiovascukar and hemolytic actions
in the rat of a toxic extract from the bile of the grass carp (1994) Toxicon
22(3) 433-9
8/ Bui Minh Trang. Mật cá trám cỏ có làm đẹp da và thay thế Viagra
không? (2000) Báo Sức khỏe và Đời sống. Số 91: 14-15
9/ Sitprija V (1984) ARF in the tropics. In Human editorTropivcal urology
and renal disease. Paris Churchil Livingstone 49-58
10/ Yanamoto Y, Wakisaka),Fujimoto S, et al. Acute renal failurecaused
by ingestion of the carp gallbladder- a reportof 3 cases, with special
reference to the reported cases in Japan.Nippon Naika Gakkai Zasshi
Journal of Japanese Society of Internal Medicine 77(8) 1268-73, 1988