Quá trình hình thành nhà nước-pháp luật. Đặc điểm con
đường hình thành nhà nước ở phương Đông

1. Quá trình hình thành Nhà nước
Có rất nhiều quan điểm khác nhau về nguồn gốc nhà nước.
Theo thuyết Thần học, cho rằng nhà nươc là do thượng đế sinh ra để quản lý xã
hội, quyền lực nhà nước là vĩnh cửu và vô tận nên việc phục tùng quyền lực ấy là
cần thiết và tất yếu.
Theo thuyết khế ước xã hội, nhà nước là một sản phẩm của một bản hợp đồng(khế
ước) giữa những con người sống trong trạng thái tự nhiên không có nhà nước. Khi
đó, nhà nước phải phục tùng xã hội, phục vụ mọi thành viên của xã hội. Khi nhà
nước không thực hiện được chức năng của nó, các thành viên trong xã hội sẽ huỷ
bỏ khế ước cũ lập ra một khế ước mới, một nhà nước tiến bộ hơn sẽ ra đời.
Ngoài ra còn có thuyết gia trưởng, thuyết tâm lý, thuyết bạo lực
Theo học thuyết của chủ nghĩa Mác-Lênin, nhà nước ra đời trên cơ sở của sự tan
rã chế độ công xã nguyên thuỷ. Có hai nguyên nhân dẫn đến sự tan rã của chế độ
công xã nguyên thuỷ, đó là sự xuất hiện chế độ tư hữu về tư liệu sản xuất (nguyên
nhân kinh tế) và sự mâu thuẫn giữa hai giai cấp đối kháng trong xã hôị, mâu thuẫn
này ngày càng trở nên gay gắt đến mức không thể điều hoà được nữa (nguyên
nhân xã hội).
Chế độ công xã nguyên thuỷ, thị tộc, bộ lạc, bào tộc là cách thức tổ chức đầu tiên
của loài người trong buổi bình minh. Trong chế độ công xã nguyên thuỷ, mọi
người đều bình đẳng như nhau trong lao động và hưởng thụ, trong quyền lợi và
nghĩa vụ. Khi lực lượng sản xuất phát triển dẫn đến năng suất lao động ngày càng
tăng lên, đặc biệt khi có công cụ lao động bằng kim loại xuất hiện cùng với những
kinh nghiệm đã tích luỹ được đã tạo nên bước phát triển nhảy vọt trong trồng trọt
và nghề thủ công.
Dẫn đến sự phân công lao động lần thứ nhất, trồng trọt tách khỏi chăn nuôi. Sau
đó, các nghề thủ công cũng phát triển mạnh tạo ra sự phân công lao động lầ thứ
hai : thủ công nghiệp tách khỏi nông nghiệp. Sau hai lần phân công lao động, xã
hội đã có sự phân tầng. Sự chuyên môn hoá của các ngành sản xuất đã làm cho

pháp luật.
Pháp luật được hình thành bằng nhiều cách với những hình thức khác nhau.
 * Con đường thứ nhất là “luật pháp hoá”, “nhà nước hoá”. Nhà nước thừa
nhận và nâng lên những tập quán có lợi cho mình. Đó là “ tập quán pháp”. Có tập
quán được nhà nước chính thức thừa nhận và đưa vào nội dung bột luật, nhưng
cũng cõ những tập quán được nhà nước mặc niên thừa nhận. Như vậy có tập quán
pháp thành văn và tập quán pháp không thành văn. Điển hình là ở các nước
phương Đông như ấn Độ, Trung Quốc, Việt Nam
 * Con đường thứ hai là do nhà nước ban hành mới. Do nhu cầu điều chỉnh
những quan hệ ngày càng phức tạp, phong phú, sâu và rộng mà tập quán pháp
không thể điều chỉnh được hết. Pháp luật được tồn tại dưới dạng thành văn và bất
thành văn. Pháp luật thành văn ra đời ngay từ khi xuất hiện chữ viết.VD như luật
12 bảng của La Mã cổ đại, bột luật Hammurabi của Lưỡng Hà cổ đại
3. Đặc điểm con đường hình thành nhà nước ở phương Đông
Ở phương Đông, các nhà nước thường được hình thành ở lưu vực những con sông
lớn. Điều kiện tự nhiên đã chứa đựng trong đó cả ưu đãi và thử thách. Bất cứ một
cộng đồng nào ở đây cũng phải tiến hành công cuộc trị thuỷ và thuỷ lợi. Mặc dù ở
phương Đông chế độ tư hưu về ruộng đất gần như không có, xã hội bị phân hoá
chậm chạp đồng thời tính giai cấp rất hạn chế và mâu thuẫn giữa các giai cấp đối
kháng phát triển chưa tới mức độ gay gắt, quyết liệt như ở phương Tây nhưng
trong môi trường kinh tế xã hội mới như vậy nhà nước đã phải ra đời.
Chính công cuộc trị thuỷ, thuỷ lợi không chỉ là yếu tố duy trì chế độ tư hữu về
ruộng đất mà còn là yếu tố thúc đẩy nhà nước phải ra đời sớm. Trước đó tổ chức
của công xã thị tộc, với quy mô tổ chức và hiệu lực của nó, không còn đủ khả
năng tổ chức công cộng chống lũ và tưới tiêu. Đồng thời nhu cầu tự vệ cũng là
một yếu tố quan trọng thúc đẩy quá trình hình thành nhà nước. Nhà nước ra đời
sớm, cả về thời gian và không gian, do điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội đặc biệt
của phương Đông.
Trong tất cả phạm vi các cộng đồng, tầng lớp quý tộc lúc ban đầu vốn thực hiện
“chức năng xã hội” đảm bảo lợi ích chung của cả cộng đồng, rồi chuyển sang “địa