Xã hội dân sự, tính đặc thù và vấn đề
ở Việt Nam

Cái phổ biến bao giờ cũng tồn tại thông qua cái đặc thù, cái đặc thù nào cũng gắn
liền với cái phổ biến, không có cái nào tồn tại thuần túy tự nó. Nghiên cứu cái đặc
thù bao giờ cũng phức tạp, khó phân định hơn. Điều đó cũng đúng với trường hợp
xã hội dân sự (XHDS).
XHDS ở Việt Nam cả lý thuyết, đường lối và thực tế đang đặt ra nhiều câu hỏi
phải trả lời.
Đúng là ngày nay, XHDS có tính phổ biến, tinh toàn cầu, dù rằng các dân tộc tiến
đế nó một cách nhanh chậm khác nhau và phát huy nó khác nhau. XHDS nói
chung là sự tự tổ chức của nhân dân để thực hiện quyền làm chủ của mình, vì lợi
ích của chính mình, ngoài phương thức nhà nước và thị trường. Trong quan hệ với
nhà nước và thị trường, nó có cả hợp tác, đối tác và đối lập biện chứng hay nói
đúng hơn là đối trọng, dù có thể mặt nào là chính là tùy theo từng chế độ chính trị
và truyền thống văn hóa, tương quan lực lượng. Chủ thể quyền lực không chỉ là
nhà nước mà có cả quyền lực xã hội dân sự và quyền lực thị trường.
Nhưng XHDS là sản phẩm cụ thể của từng dân tộc, nó có tính phổ biến và cả tính
đặc thù.
XHDS là sản phẩm của cái gì?
Phải chăng XHDS chỉ là sản phẩm của nhà nước pháp quyền? Đúng nhưng không
đủ. XHDS ra đời trước hết là do kinh tế thị trường đòi hỏi quyền tự do kinh doanh
và được bảo vệ lợi ích của mình. Nhưng thị trường chỉ lo kinh tế, lo lợi nhuận là
chính, ít quan tâm và không lo được các vấn đề xã hội, lợi ích dân sinh. Đồng thời,
nhà nước cũng chỉ lo được những vấn đề lớn, nguồn lực, năng lực cũng có hạn,
nên các tổ chức xã hội do dân lập ra phải tự lo lấy và giải quyết các vấn đề của
mình. Xã hội tự nó cũng có nhu cầu tự tổ chức, tự thể hiện và tự vệ. Hơn nữa nhờ
có XHDS đó mà tránh được phần nào sự lạm quyền từ cả kinh tế thị trường và nhà
nước. Các tổ chức xã hội ở nước ta trước đây, có khi xuất hiện còn do cảc nhu cầu
vận động nhân dân chống ngoại xâm, hay tự vệ. Hiến pháp năm 1946 cũng cho
phép nhân dân tự lập Hội. Nhưng ngày nay với nền kinh tế mới, nhà nước pháp

Những tiêu chí. Trước hết cần thống nhất tiêu chí của tổ chức XHDS. Theo chúng
tôi, có thể có các tiêu chí như sau:
1) Tính tự nguyện cộng đồng tự tổ chức,
2) Không bị chi phối bởi tổ chức lợi nhuận, hay vì mục tiêu lợi nhuận;
3) không bị chi phối trực tiếp bởi đảng cầm quyền, hay trực tiếp liên quan tới vấn
đề đảng cầm quyền, hoạt động vì sự ràng buộc trực tiếp của đảng cầm quyền là
chính;
4) không mang tính chất quyền lực nhà nước, không mhằm mục đích giành quyền
lực hay vì quyền lực nhà nước.
Đó là 4 tiêu chí cơ bản quan trọng. Nhưng tiêu chí thứ 2 và thứ 4 là quan trọng
hơn tiêu chí (1) dân tự tổ chức và tự nguyện, không bị áp lực nào. Vì theo nghĩa
nào đó nhà nước ở nước ta cũng do nhân dân tổ chức nên. Nhưng ở đây, nhà nước
ấy có sự chi phối của đảng cầm quyền. Còn về sự có mặt của đảng cầm quyền
trong tổ chức thì xem xét xem nó có chi phối tổ chức hay không. Ví dụ các doanh
nghiệp tư nhân có lập chi đảng bộ của đảng cầm quyền nhưng họ vẫn hoạt động
theo nguyên tắc lợi nhuận và vẫn nằm trong phạm trù kinh tế thị trường. Hoặc
công đoàn là tổ chức của công nhân chứ không phải tổ chức đảng phái và không
phải tổ chức nhà nước, thì nói chung nó vẫn thuộc về XHDS, dù trong tổ chức
công đàn ở nước ta cũng có nhân tố đảng cầm quyền. Đó là điều đáng lưu ý nhất.
Vì theo chúng tôi, XHDS là tổ chức phân biệt với nhà nước chứ không phải phân
biệt với tổ chức chính trị.
Về tính độc lập hay không của XHDS cũng liên quan tới các tiêu chí cơ bản nói
trên. Tài chính của tổ chức chỉ là một nhân tố chi phối nhưng không cơ bản, vấn
đề và mục tiêu, cương lĩnh của tổ chức. Tính độc lập của tổ chức không hoàn toàn
phụ thuộc vào ngân sách tài chính ở đâu. Phải chăng không độc lập tài chính thì
không phải XHDS. Nước ngoài, có nhà nghên cứu và hoạt động thực tế cho biết
là, có tổ chức như vậy nhưng vẫn ở trong XHDS. Kinh phí chỉ là một tiêu chí phụ.
Mục đích phục vụ mới là tiêu chí là chính. Có thể được tài trợ hay cấp về tài chính
nhưng tài chính ấy không mang tính chi phối, ràng buộc hay gây áp lực đối với
mục tiêu hoạt động của tổ chức. Cơ bản là ở cương lĩnh tổ chức của nó.

lĩnh vực dân sự. Công đoàn ở các nước nói chung thuộc XHDS. Trừ trường hợp có
lúc công đoàn nào đó được đảng phái hóa, chính trị hóa và nhằm mục tiêu giành
chính quyền, là không còn thuộc về XHDS. Ở nước ta Công đoàn do Đảng lập ra,
và đồng thời cũng do công nhân tự tổ chức, vậy nó có thể có cả hai mặt nhị
nguyên, vừa có tính chất XHDS, vừa không hoàn toàn như vậy? Thực ra thì công
đoàn nằm trong mạng lưới XHDS, vì nó không thuuộc nhà nước.
Phải chăng các đảng phái nằm trong XHDS?
Chế độ nhiều đảng thì đảng chính trị nhằm theo đuổi quyền lực chính trị- nhà nước
thì không ở trong xã hội dân sự. Nhưng nếu đảng phái, khi không nằm trong cơ
cấu quyền lực nhà nước thì có thể tạm thời tham gia vào XHDS, hay thuộc về
XHDS. Tuy nhiên sự phân biệt này rât tương đối vì vấn đề là có trở thành tổ chức
nhà nước hay không, chứ trên thực tế khi trở thành đảng cầm quyền thì đảng ấy
vẫn còn duy trì hình thức tổ chức đảng phái phi chính quyền, tức không mang tính
chất nhà nước, thì sao lại không phải XHDS?
Các cơ quan truyền thông nằm ở đâu? Truyền thông là quyền lực thứ 4. Truyền
thông cũng vậy. Cơ quan ngôn luận của nhà nước thì nằm trong nhà nước. Cơ
quan truyền thông phi nhà nước, chỉ là của các tổ chức XHDS, thì nằm trong
XHDS. Phải chăng Tạp chí Cộng sản ở ta thì không nằm trong XHDS, nhưng tạp
chí Xưa và Nay thì nằm trong XHDS. Có phải như vậy không? Nhưng báo Nhân
Dân, hay báo các đảng bộ trước đây chỉ là cơ quan của Đảng nhưng sau này sửa
lại nó vừa là thể hiện tiếng nói của đảng, nhà nước và vừa là của nhân dân thì quả
là khó phân biệt, nhưng XHDS vẫn có thể đăng đàn. Có lẽ tính “nhị nguyên” một
số tổ chức như thế là có thật. Nhưng một số tổ chức khác thì đứng hẳn về XHDS,
hay về nhà nước, hay về kinh tế thị trường (các doanh nghiệp). Như vậy, có những
tổ chức có Đảng lãnh đạo và có những tổ chức không cần thiết có sự lãnh đạo trực
tiếp của tổ chức Đảng. Nhưng ở nước ta không nên chỉ bó hẹp XHDS chỉ gồm các
tổ chức phi đảng, phi chính trị, theo nghĩa xã hội thuần túy. XHDS thì mục tiêu xã
hội dân sinh, tính nghề nghiệp, tính tôn giáo, tính giai tầng, nhóm xã hội là chính.
Tuy vậy thực tế xã hội không có ranh giới quá rạch ròi như vậy. Có thể có những
tổ chức mang tính trung gian 2 mặt, hai vai trò, vai trò kép, tùy lúc vào trò nào là

lãnh đạo của Đảng cầm quyền.
Việt Nam ta có xã hội dân sự chưa?
XHDS là dân tự tổ chức. Phải chăng trên một ý nghĩa như vậy thì VN đã có
XHDS rồi. Thời Bác Hồ đã có quy định về lập hội. Nhà nước của dân… là thừa
nhận có XHDS. Nhưng chúng tôi cho rằng nếu hiểu XHDS theo nghĩa đây đủ,
hiện đại thì chúng ta mới có ở mức sơ khai, còn khi nào có nhà nước pháp quyền
thật sự thì XHDS mới phát triển. Không có nhà nước pháp quyền mạnh không có
xã hội dân sự mạnh và ngược lại. Cũng nên hiểu như vậy giữa XHDS và kinh tế
thị trường.
Trong lịch sử thế giới ta cũng thấy: Xã hội La Mã dân tự ti63 chức, tập hợp nói lên
chính kiến của mình như vậy là có XHDS, nhưng cũng có thể là dạng tiền XHDS
hiểu theo nghĩa hiện đại. Đúng là XHDS cùng với sự phát triển xã hội tư bản chủ
nghĩa thì sau này các nhà tư tưởng mới tổng kết lên lý luận về XHDS ở Tây Âu
và nước Mỹ đã áp dụng theo cách của họ.
Ở ta, quá trình xây dựng XHDS còn nhiều bất cập, tự phát. Dúng như phân tích ở
trên, có tổ chức xã hội còn lai giữa XHDS và Nhà nước. Nên mới có nhận xét
rằng, dân sự mà không hoàn toàn dân sự, dân chủ mà không dân chủ, không độc
quyền mà độc quyền. Phải chăng chúng ta vẫn còn trong trạng thái quá độ của sự
chuyển đổi xã hội?
Từ nhà nước, kinh tế thị trường với những nhược điểm của nó mà xuất hiện
XHDS. Nhưng XHDS ở VN đã xuất hiện tự phát. Chúng at chưa có đủ khung
pháp lý và không gian cho xã hội dân sự hình thành tự giác. Cho nên có tổ chức
XHDS ở ta, có mặt, có tổ chức còn làm chui, nghĩa là chưa có cơ sở pháp lý chính
thức nhưng nhờ nó mà ta trụ được, như có người nhận xét.
Tự hình thành hay xây dựng XHDS?
Có quan niệm sợ Đảng đứng ra xây dựng XHDS, chứ không phải dân tự nguyện.
Đúng là Đảng không nên và không thể dứng ra lập nên các tổ chức XHDS. Thật ra
XHDS đã và đang hình thành, vấn đề là Đảng và Nhà nước phải tạo điều kiện, và
rất cần tạo điều kiện, nhất là chủ trương, pháp lý thì nó mới bớt tính tự phát, chứ
không phải áp đặt. Và tất nhiên, không nên và không thể áp đặt cho XHDS. Không

Chúng tôi cho rằng là có vì nó là một bộ phận trong hình thái kinh tế xã hội cụ thể,
nên không thể không mang bản chất của hình thái ấy. Nó cũng như kinh tế thị
trường. Do vậy có thể có XHDS định hướng XHCN, như trường hợp VN hiện nay.
Tuy nhiên, nó vẫn có những nguyên tắc, phương thức tổ chức và đặc trưng chung
mang tính phổ biến, như đã trình bày.
Nói định hướng XHCN là XHDS hình thành hoạt động vì lợi ích hợp pháp của
công dân và cùng với nhà nước xây dựng một xã hội dân giàu nước mạnh, công
bằng, dân chủ, văn minh và hạnh phúc. Nhưng điều đó phải thể hiện và định
hướng bằng công cụ chính sách và pháp luận cùng dư luận xã hội.
TS. Hồ Bá Thâm, Viện nghiên cứu phát triển tp. HCM