Cánh đồng bất tận, nhìn từ
mô hình tự sự và ngôn ngữ
trần thuật
Trong số những cây bút trẻ mới xuất hiện gần đây, Nguyễn Ngọc Tư
sớm gây được ấn tượng bởi giọng văn đậm chất Nam Bộ với lối viết hồn
nhiên chân chất. Từ tập truyện đầu tay Ngọn đèn không tắt đến các
tập Biển người mênh mông, Giao thừa và Nước chảy mây trôi, điểm dễ thấy
là Ngọc Tư thường viết về những câu chuyện nhỏ nhẹ, man mác buồn.
Những chuyện ấy đều kể thật giản dị, chân thành cuộc đời, thân phận, nhỏ
hơn nữa là niềm vui, nỗi buồn, ước mong của những con người nhỏ bé,
thân thuộc đang vất vả mưu sinh giữa cuộc đời thường. Nhưng đến truyện
ngắn Cánh đồng bất tận trong tập truyện cùng tên, người đọc thực sự ngỡ
ngàng trước sự bứt phá của tác giả. Tác phẩm kết thúc một bước quá độ
dài để khẳng định sự trưởng thành của ngòi bút Nguyễn Ngọc Tư, đồng
thời cũng là một tín hiệu đáng mừng cho đời sống văn học đương đại. Có lẽ
sẽ là quá sớm để xếp cho truyện ngắn này một “chỗ ngồi” trang trọng, trong
bối cảnh đời sống văn học đang có nhiều chuyển biến mau lẹ và hứa hẹn,
nhưng hiện giờ, việc tìm hiểu những “phẩm chất” thẩm mỹ của nó thực sự
là cần thiết, như một “bài học văn chương”
(1)
.
Cánh đồng bất tận là một câu chuyện mở, một tác phẩm được dệt bởi
sự đan cài giữa xúc cảm và suy tưởng của nhân vật chính trên phông nền
là cuộc sống của những kiếp người nhọc nhằn, tủi cực. Dựa vào sự vận
động của tâm lý nhân vật, hành trình khám phá tác phẩm là sự bóc tách từ
bình diện ngôn ngữ trần thuật đến bình diện những tri nhận, ẩn ức đã lắng
đọng thành các biểu tượng ám ảnh đời sống nội tâm nhân vật.
Song có một điều cần lưu ý là trong quá trình xây dựng biểu tượng,
cũng là dấu hiệu của sự tìm tòi và thể nghiệm cái mới, tác giả tiến hành
khái quát hóa dựa trên sự đan bện của cả quan hệ tương đồng và quan hệ
đối lập trong khát vọng thể hiện một thế giới đa chiều, đa diện. Nghĩa là tác

Đoạn 4: Cuộc sống lang thang sau ngày đó
Đoạn 5: Cuộc sống ở Bàu Sen, cuộc tình của người cha với chị chủ
nhà
Đoạn 6: - Ký ức về những cuộc tình khác của người cha
- Ký ức về sự “bất thường” của Điền
- Cuộc sống của hai chị em từ ngày phát hiện ra tiếng Vịt
Đoạn 7: - Cuộc “trao đổi” của Sương để cứu gia đình
- Cuộc sống sau ngày Sương và Điền bỏ đi
Đoạn 8: Cuộc đối đầu với bọn cướp vịt
Nếu quan niệm hệ thống sự kiện là yếu tố cốt lõi của cốt truyện thì
trục vận động chính của cốt truyện là quan hệ nhân quả, “sau cái này tức là
nguyên nhân của cái này”
(2)
. Từ hệ hình này, tức tính logic của quan hệ
nhân quả và trật tự thời gian trong chuỗi sự kiện, thì cốt truyện của Cánh
đồng bất tận có thể được sắp xếp như sau: đoạn 3 - 4 - 5 - 6 - 1 - 2 - 7 - 8.
Điều này cho thấy, bình diện sự kiện đã bị đẩy xuống vai trò thứ yếu. Nếu
xét ở bình diện dòng chảy tâm lý nhân vật: những ký ức chợt đến khi
Nương kể với Sương câu chuyện gia đình mình, cốt truyện còn: đoạn 1- 2 -
3 - 4 - 5 - 6 - 7 (đoạn 1 được coi là bối cảnh, không có sợi dây lên kết với
đoạn 8). Điều này cho thấy từ đoạn 1 đến đoạn 7 là một hệ thống hoàn
chỉnh, đoạn 8 là sự tiếp nối theo trật tự thời gian tuyến tính (tức là có sự
tham gia của một hệ thống tự sự nữa).
Như vậy, tác giả đã lồng ghép hai hệ thống tự sự với ba mô hình cốt
truyện trong Cánh đồng bất tận. Trực diện với tác phẩm, cốt truyện sự kiện
đã ít nhiều bị phân rã và cốt truyện tâm lý đã có phần lấn lướt. Truyện như
một bức tranh ghép mảnh những mảng ký ức chắp nối, đứt đoạn của nhân
vật, rộng ra là sự lắp ghép những thân phận, mảnh đời của các nhân vật. Ở
đó nhân vật tan chảy thành dòng xúc cảm hỗn độn giữa quá khứ và hiện
tại, tâm cảnh và ngoại cảnh mà một sự phục dựng đầy đủ chỉ có được khi

những ý nghĩ cứ từ từ dồn đến rồi nghẹt cứng, căng đầy, ứ mọng đến ngộp
thở. Bởi họ cảm thấy, như đang sống cuộc sống của chính họ, rằng Ngọc
Tư đang dẫn mình đi trên sợi dây căng mảnh như dây đàn, bước mạnh sẽ
đứt, bước chậm sẽ mất thăng bằng, sơ ý sẽ ngã, và như thế là tự loại mình
ra khỏi trò ú tim của khát vọng được theo đuổi để khám phá cái mặt khuất
của chính mình. Như vậy, kỹ thuật tự sự đã được đẩy sang bình diện mới,
nghĩa là cốt truyện sự kiện đã bị phân rã và thay thế vào đó là một cốt
truyện khác - cốt truyện tâm lí. Không khí truyện của Ngọc Tư, vì thế, ẩn
chứa bên trong sự dồn nén cái sức mạnh của bộc phá. Người đọc dễ dãi
không đọc được Ngọc Tư, người yếu bóng vía, nhất là người không dám
sống thật với lòng mình không thể đọc văn chị được. Đòi hỏi sự chân thành
từ phía người đọc, đó là bài học nhân sinh đầu tiên của người nghệ sỹ chân
chính nên cũng là giá trị nhân bản trước nhất của một tác phẩm nghệ thuật.
Thực ra vấn đề sẽ khác nếu Ngọc Tư không đặt bút ở đề tài cánh
đồng mà ở thành thị, gia đình, tình yêu cả tình dục đi chăng nữa. Bởi
chính những hạt phù sa màu mỡ của chằng chịt kinh rạch từ bao đời lắng
lại thành “cánh đồng bất tận” miền Nam; và cũng từ bao đời người dân
Nam Bộ đã phải chọn kiếp sống trôi dạt theo sông nước đã tạo nên cái
“chất người Nam Bộ” trong Ngọc Tư. Nên khi vô tình (hay hữu ý), Ngọc Tư
chọn cho mình chủ đề cánh đồng, thì chị đã chạm vào cái vỉa sâu nhất của
trầm tích văn hóa vùng này, và lập tức chất người xa xưa ấy, cái tiềm thức
tưởng như ngủ quên ấy được đánh thức và chảy ra theo ngòi bút, đưa cái
cánh đồng “luận đề” thành cánh đồng đời, chất thời sự thành chất vĩnh cửu
bởi tính người sâu xa của nó. Nhà văn Nguyên Ngọc đã có những ý kiến
thật xác đáng: “Mấy năm nay chúng ta đều rất thích Nguyễn Ngọc Tư. Cô
ấy như một cái cây tự nhiên mọc lên giữa rừng tràm hay rừng đước Nam
Bộ vậy, tươi tắn lạ thường, đem đến cho văn học một luồng gió mát rợi, tinh
tế mà chân chất, chân chất mà tinh tế, đặc biệt "Nam Bộ" một cách như
không, chẳng cần chút cố gắng nào cả như các tác giả Nam Bộ đi trước
Tác phẩm quá đậm chất tiểu thuyết! Nó bày ra đấy một thế giới kỳ lạ, trong

đeo đuổi số phận con người qua sự phát triển của tính cách, những biến cố
và các tác động của hoàn cảnh Đến Mạc Can, với những thể nghiệm đổi
mới lối viết, ở Tấm ván phóng dao, nhờ chú ý đến những dòng ý thức miên
man của nhân vật, cảm thức về thời gian đã được thể hiện khá đậm nhưng
vẫn chưa được khai thác triệt để. Những phân đoạn độc thoại của nhân vật
thường gắn liền với những buổi chiều “ngâm ván” trôi nổi theo dòng thủy
triều là sự gặp gỡ giữa hai chiều không - thời gian của sự lưu lạc làm thức
dậy những ám ảnh về thân phận con người Ngọc Tư đã vừa sống trong
tâm thế thường trực chung của cộng đồng vừa được thừa hưởng cả một
mạch văn đặc biệt như thế để xây dựng thế giới nghệ thuật của mình. Tiếp
thu có sáng tạo, cảm thức lưu lạc trong Cánh đồng bất tận nghiêng về khía
cạnh khai thác những ám ảnh về thời gian.