Phương thức huyền thoại
trong sáng tác văn học
Tác giả cũng lý giải sự nghiệp sáng tác độc đáo, có phần nào khó hiểu của
Kafka bằng huyền thoại. Ông cho rằng “kể từ Lời phán xét, năm 1912, trở đi,
Kafka thôi không chỉ thể hiện những gì diễn ra trong bản thân ông để xây dựng
những tác phẩm thực sự, nghĩa là những huyền thoại ”; cái vĩ đại của Kafka là
“đã biết sáng tạo một thế giới huyền thoại đồng nhất với thế giới hiện thực. Cái
hiện thực trong nghệ thuật chỉ là một sáng tạo làm thay hình đổi dạng thực tế
hàng ngày bằng sự hiện diện của con người”, thế giới ấy có thể xem như kiểu
“mô hình mà các nhà bác học xây dựng để trình bày các hiện tượng”
Thơ của Saint-John Perse trong đó “giai thoại được kéo lên ngang tầm
huyền thoại” (Philippe Faucher), những tác phẩm thơ “không phải là sự phản
ánh thế giới hiện thực, mà là sự sáng tạo một thế giới huyền thoại” (G.E.
Clancier) cũng được Garaudy phân tích trong mối liên quan giữa huyền thoại
và thực tế.
Rút ra mẫu số chung cho ba tác gia kể trên, để khép lại Về một chủ nghĩa
hiện thực không bờ bến, Garaudy viết “Chủ nghĩa hiện thực của thời đại chúng
ta là chủ nghĩa hiện thực sáng tạo huyền thoại, chủ nghĩa hiện thực có tính
chất anh hùng ca, chủ nghĩa hiện thực mang tầm vóc Prométhée”
(10)
.
Trong Về một chủ nghĩa hiện thực không bờ bến, Garaudy chủ yếu vận
dụng huyền thoại vào những tác gia tác phẩm cụ thể. Đến Chủ nghĩa Marx của
thế kỷ XX, vấn đề huyền thoại được bàn sâu hơn, đậm chất lý luận, trong cả
một chương sách, chương V có tiêu đề Chủ nghĩa Marx và nghệ thuật.
Garaudy xuất phát từ cơ sở lý luận bản chất của chủ nghĩa Marx cũng
như của văn học nghệ thuật là hành động sáng tạo. Ông viết: “Điểm xuất phát
của chủ nghĩa Marx [ ] đó là hành động sáng tạo của con người. Đó cũng là
cái đích đi tới của chủ nghĩa Marx: làm cho mỗi con người thành một con
người, nghĩa là một người sáng tạo ”. Văn học nghệ thuật xây dựng những
huyền thoại, vì theo ông, “huyền thoại ở ngang tầm hành động sáng tạo của

huyền thoại như một ngôn ngữ và thường sử dụng cụm từ “ngôn ngữ của
huyền thoại”. Ông không dùng các khái niệm “cái biểu đạt”, “cái được biểu đạt”,
nhưng đã chỉ ra mối liên quan vừa tách biệt vừa đồng nhất giữa huyền thoại và
hiện thực: “Mỗi tác phẩm nghệ thuật lớn đều là một trong những huyền thoại
ấy. Cái mà từ Cervantes đến Cézanne, hoặc từ Paul Klee đến Brecht, người ta
gọi là sự biến dạng của hiện thực, thật ra là hình ảnh có tính chất huyền thoại
của hiện thực”
(11)
.
Mối quan hệ giữa cái biểu đạt và cái được biểu đạt diễn ra thông qua sự
khơi gợi. Barthes nhiều lần nhắc đến tính chất khơi gợi khi bàn về “Huyền thoại,
ngày nay ”. Chẳng hạn, ông viết: “Vậy tất cả đều có thể trở thành huyền thoại
ư? Đúng thế, tôi tin như vậy, bởi vũ trụ có tính chất khơi gợi vô cùng. [ ] Một
cái cây là một cái cây. Đúng thế tất nhiên rồi. Nhưng một cái cây mà Minou
Drouet nói đến, thì đã lại không hoàn toàn là một cái cây, mà là một cái cây
dược trang trí ”
(12)
. Garaudy cũng nói lên ý ấy và khái quát theo cách của ông.
Ông xem huyền thoại là “hệ thống tín hiệu thứ ba”. Như ta biết, hệ thống tín
hiệu thứ nhất tác động đến các giác quan của sinh vật, nó là bộ phận đối với
cái toàn thể như khói đối với lửa. Hệ thống tín hiệu thứ hai là ngôn ngữ, nó gợi
cho chúng ta hình dung những sự vật cụ thể hoặc trừu tượng. Bước chuyển từ
hệ thống tín hiệu thứ nhất sang hệ thống tín hiệu thứ hai là bước chuyển từ cái
tự nghiệm đến cái khái niệm, giúp cho con người hiểu biết vũ trụ sâu sắc hơn.
Hệ thống tín hiệu thứ hai gắn liền với sự phát triển tư duy khoa học. Garaudy
ví huyền thoại với hệ thống tín hiệu, trước hết cũng vì tính chất khơi gợi của
huyền thoại.
*
Vậy phải chăng tất cả những tác phẩm lớn đều liên quan đến huyền thoại?
Xét về một phương diện nào đó, điều đó là đúng đối với các tác phẩm hư cấu

“Cái chúng ta gọi là phương ngữ người Hán dùng phương ngôn, cái chúng ta
gọi là phương ngônngười Hán dùng ngạn ngữ; hoặc giả cái người Hán
gọi công cụ, chúng ta gọi phương tiện, cái người Hán gọi phương tiện chúng ta
dùng thuận tiện ”
(14)
Một chiếc áo dài thêu con công rất đẹp; nhưng nếu ta giới
thiệu bằng tiếng Việt đấy là con “công” cho một khách du lịch người Pháp, thì
khách sẽ đỏ mặt, vì âm “công” trong tiếng Pháp có nghĩa là “đồ ngu”, và còn
dùng để chỉ bộ phận kín của phụ nữ!
Khi nghệ sĩ xây dựng tác phẩm theo phương thức huyền thoại, cái được
biểu đạt có thể hiện hữu trong đầu và chi phối ngòi bút sáng tác. Tuy nhiên
huyền thoại không phải là ám chỉ. Ám chỉ, hiểu theo cả nghĩa tốt và nghĩa xấu,
gắn với những nhân vật cụ thể, những sự kiện cụ thể trong tác phẩm gợi ta
nghĩ đến những con người cụ thể, những sự việc cụ thể ở ngoài đời. Huyền
thoại mang tính bao quát toàn tác phẩm được xây dựng phức tạp với nhiều
nhân vật, nhiều sự kiện, nhiều bình diện khác nhau; cái biểu đạt trở thành một
sinh thể nghệ thuật độc lập thực thụ, mà mỗi người, từ hoàn cảnh của riêng
mình có thể tìm thấy trong đó những ý nghĩa (cái được biểu đạt) khác nhau
cũng mang tầm vóc bao quát không kém. Vì vậy, thể loại tiểu thuyết thích hợp
với phương thức huyền thoại hơn là truyện ngắn; các tác giả lại thường không
xây dựng kiểu nhân vật xác định với khung cảnh không gian thời gian xác
định. Mặt khác, chẳng phải tất cả những tác phẩm lớn xưa nay đều có tính
chất dự báo; các tác phẩm sử dụng phương thức huyền thoại cũng vậy. Ta
không phủ nhận năng lực tiên tri, nhưng lại không tán thành Rimma Kazakova
cho rằng “là thi sĩ ai cũng có khả năng tiên tri”
(15)
. Ta không phủ nhận tác phẩm
này khác của những cây bút lớn có giá trị dự báo tương lai và nhiều khi cái
được biểu đạt không nằm trong ý thức mà trong quầng vô thức của tác giả.
Song, bên những ý kiến xác đáng, Garaudy đã sa vào cực đoan và sai lầm

sức xây dựng kho thần thoại phong phú và đặc biệt là có hệ thống đến như vậy;
và chắc họ cũng chẳng hoàn toàn tin vào những gì mà trí tưởng tượng của họ
đã “thêu dệt” nên. Đúng là người Việt cổ hình dung ra Sơn Tinh, Thuỷ Tinh để
giải thích hiện tượng lũ lụt hoành hành hàng năm ở vùng châu thổ sông Hồng,
nhưng chắc họ chỉ tin vào câu chuyện đó như ngày nay nhiều độc giả tin là thật
những gì được viết ra trong tiểu thuyết mà thôi.
Mặt khác, như ta biết, mối liên quan giữa cái biểu đạt và cái được biểu
đạt trong các huyền thoại chỉ là do mối liên tưởng nào đó trong số nhiều mối
liên tưởng khác có thể có của người tiếp nhận huyền thoại. Lý giải huyền thoại
theo một nghĩa cố định là làm cho huyền thoại nghèo nàn đi. Không phải ngẫu
nhiên có ý kiến cho rằng huyền thoại đòi hỏi phải giải mã mới hiểu được và
không bao giờ cạn kiệt ý nghĩa. Tính chất “bí ẩn” của huyền thoại một phần
cũng là ở chỗ ấy. Nhưng lại sai lầm và cực đoan khi có ý kiến cho rằng đặc
điểm của huyền thoại là không bao giờ tìm ra được ý nghĩa.
*
Một tác phẩm càng sâu sắc, đạt trình độ nghệ thuật cao càng có nhiều
tầng lớp ý nghĩa khác nhau từ thấp lên cao, từ cụ thể đến trừu tượng và trên
nhiều bình diện xã hội, tâm lý, triết học, chính trị, đạo đức, mỹ học Bóc tách
những lớp ý nghĩa dễ nhận biết và đến với tầng ý nghĩa ẩn giấu bên trong, bên
trên, phải chăng là đi sâu vào ý nghĩa huyền thoại của tác phẩm?
P. Barbéris nghiên cứu “Các huyền thoại Balzac”. Thày thuốc nông
thôn (Le médecin de campagne, 1833) của H. de Balzac là câu chuyện về bác
sĩ Benassis, sau khi về sống ở vùng thôn quê hẻo lánh dưới chân núi Alpes để
cố quên đi nỗi đau thất tình, đã biến đổi vùng quê nghèo nàn, dân cư đần độn,
thành một nơi trù phú ấm no, có thể sống tự túc, không bị lệ thuộc vào các địa
phương xung quanh Tác phẩm có nhiều nét ảo tưởng kiểu Voltaire hoặc
Saint-Simon. Tuy nhiên, bên những ý kiến sai lầm cũng lóe lên nhiều khía cạnh
tiến bộ khiến cho những thế hệ sau phải suy nghĩ Tu sĩ nông thôn (Le curé
de village, 1839) cũng của Balzac xoay quanh nhân vật Tascheron, một người
thợ từng phạm tội và từng bí mật là nhân tình của bà Graslin. Sau khi

tượng Roma mất màu sắc thiêng liêng, liệu lúc ấy Cécile có còn gì hấp dẫn đối
với Delmont nữa không? Tình yêu cũng chỉ có tính chất tương đối, nó cũng bị
thời gian phá hủy, cũng già rồi chết
Chúng tôi thiết nghĩ những tầng ý nghĩa mới được phát hiện trong một
tác phẩm bên ý nghĩa cơ bản của nó là chuyện bình thường, và không nên
xem đó là những huyền thoại. Chẳng hạn độc giả mỗi thời đại sẽ có thể khám
phá thêm những tầng ý nghĩa mới trong Truyện Kiều của Nguyễn Du Những
tầng ý nghĩa ấy bổ sung cho ý nghĩa cơ bản. Huyền thoại không phải chỉ là bộ
phận được ghép thêm vào tác phẩm mà nó là toàn bộ tác phẩm. Nó chi phối
mọi mặt như nhân vật, sự kiện, thời gian, không gian, kết cấu Một tác phẩm
có thể được tiếp nhận theo nhiều cách khác nhau; người này có thể chỉ thấy ở
đấy nghĩa đen của “cái biểu đạt”, người khác lại thấy hiện lên “cái được biểu
đạt” qua hệ thống “ký hiệu”. Hai hướng tiếp cận ấy loại trừ nhau - hiểu theo
cách này thì không hiểu theo cách kia - ; chí ít là cùng song song tồn tại bình
đẳng với nhau, không có nghĩa nào là chính, nghĩa nào là phụ. Vì vậy, trong
nhiều tác phẩm được xây dựng theo phương thức huyền thoại, tính chất không
xác định của các sự kiện, nhân vật, thời gian, không gian tạo điều kiện cho độc
giả dễ thoát ra khỏi cách tiếp cận hạn hẹp xoay quanh cái biểu đạt bản thân
nó.
Bài nghiên cứu của H. Mitterand về cuốn Germinal (1885) trong bộ tiểu
thuyết liên hoàn Gia đình Rougon-Macquart của Emile Zola cho ta thấy một
trường hợp hai hướng tiếp cận cùng song song tồn tại và bình đẳng với nhau.
Mitterand chứng minh trong tiểu thuyết ấy có hai ngôn ngữ lồng vào nhau:
ngôn ngữ của tri thức (savoir) và ngôn ngữ của huyền thoại. Một mặt, tiểu
thuyết truyền đến chúng ta một tri thức có tính chất lịch sử. Đó là câu chuyện
kể về những mối quan hệ sản xuất trong xã hội công nghiệp Pháp vào cuối thế
kỷ XIX. Văn bản nói đến phong trào công nhân, kỹ nghệ mỏ, các tầng lớp xã
hội, sự chín muồi của ý thức giai cấp Sự việc được đặt vào một không gian
cụ thể, khu mỏ than ở miền Bắc nước Pháp, nơi tác giả đã đến tìm hiểu tận nơi
vào những năm 1866-1867, tuy cái mỏ than Montsou trong tác phẩm chỉ là hư

.
*
Chưa bao giờ các nhà tiểu thuyết lại có nhiều trăn trở tìm tòi phát triển, đổi mới
hình thức thể loại như ngày nay, nhất là trong tình hình tiểu thuyết phải đối mặt
với nguy cơ mất dần độc giả trước sự phát triển như vũ bão của điện ảnh, vô
tuyến truyền hình và máy tính. Không thiếu những người đọc tiểu thuyết để tiêu
khiển; họ chỉ quan tâm đến cốt truyện bề mặt; số người này dễ rời bỏ tiểu thuyết
để đến với các phương tiện giải trí khác. Nhưng chắc vẫn có không ít người
không thể thiếu tiểu thuyết, họ muốn được đọc nghiền ngẫm, muốn soi trang giấy
lên ánh đèn để tìm ra những điều kỳ diệu như Gorki thời gian khổ ngày xưa. Tiểu
thuyết có thể đáp ứng nhu cầu tinh thần ấy bằng nhiều con đường khác nhau,
trong số đó có xu hướng quan tâm đến phương thức huyền thoại. Khi đã có nhiều
người cùng đi theo xu hướng này thì việc sử dụng phương thức huyền thoại lúc
đó không còn là nghệ thuật tiểu thuyết của nhà văn này hay nhà văn kia, mà trở
thành một trong những kỹ thuật của tiểu thuyết./.