trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 2B-2008 23
Hai phong cách hồi ký Những ngày thơ ấu
của Nguyên Hồng và Cỏ dại của Tô Hoài

Phạm Thị Hiền
(a)Tóm tắt. Qua so sánh hai cuốn hồi ký Những ngày thơ ấu của Nguyên Hồng và
Cỏ dại của Tô Hoài, bài viết hớng tới việc xác định những nét đặc thù trong phong
cách của hai nhà văn nổi tiếng thuộc dòng văn học hiện thực phê phán Việt Nam
1930 - 1945.

1. Nguyên Hồng và Tô Hoài là hai
nhà văn lớn của nền văn học Việt Nam
hiện đại. Họ đều thành danh từ trớc
cách mạng tháng Tám (giai đoạn 1930 -
1945) với nhiều tác phẩm xuất sắc.
Nguyên Hồng và Tô Hoài sáng tác
theo nhiều thể loại khác nhau, trong đó
có một thể văn họ rất sở trờng: thể ký,
nhất là hồi ký. Những ngày thơ ấu và
Cỏ dại hai tác phẩm cùng viết theo
thể hồi ký, cùng thuật lại thời thơ ấu
của mình với những kỷ niệm đau buồn,

ác và cay nghiệt. Tuổi thơ của Hồng
lang thang đầu đờng, xó chợ, phải
nhịn đói, chịu rét luôn luôn. Với cuộc
sống đó, Hồng chỉ mơ ớc có một đồng
xu có hình ảnh và tên tuổi mình để đi
khắp các tỉnh kiếm ăn bằng nghề đáo,
vì nh thế, mới có tiền, mới đỡ cơ cực và
khổ sở, mới có cuộc sống thảnh thơi,
đầy đủ may cả quần áo, sắm đợc giày
mũ, muốn ăn gì thì cũng có tiền mua.
Có thể nói Những ngày thơ ấu là
những lời tâm sự thiết tha, thầm kín,
những hồi ức của một cái tôi đau khổ
tự trình bày cuộc đời riêng t của mình
lên trang giấy một cách chân thành, tin
cậy [1, tr. 35], là trang tự thuật về quãng
Nhận bài ngày 06/5/2008. Sửa chữa xong ngày 27/6/2008.
Phạm Thị Hiền Hai phong cách hồi ký của Tô Hoài, Tr. 23-29 24

đời cơ cực, buồn đau của tuổi thơ Nguyên
Hồng. Những ngày thơ ấu là tập truyện
chân thực cảm động của một cậu bé
trong một gia đình đáng thơng, tập hồi
ký ghi lại rung động cực điểm của một

thật và cảm động khi viết về tuôi thơ
của mình.
3. Tuy nhiên, ở mỗi ngời cầm bút
lại có cách viết khác nhau, không ai
giống ai. Sự khác nhau đó tạo nên sự
khác nhau trong phong cách của hai
nhà văn. Sự khác nhau ở phong cách
mỗi nhà văn bị quy định một phần bởi
t tởng và kiểu sáng tác mà họ đã lựa
chọn. Do đó văn phong của Nguyên
Hồng không thể nhầm lẫn đợc với văn
phong của Tô Hoài.
Bàn về t tởng của Tô Hoài,
Nguyễn Đăng Mạnh khái quát Tô
Hoài quan niệm con ngời là con ngời,
chỉ là con ngời vậy thôi [4, tr. 297].
Tô Hoài nhìn con ngời từ hiện thực
vốn có của nó, ông không thích thi vị
hoá hay tô vẽ thêm một nét nào mới.
Sau cách mạng, Tô Hoài có dịp viết về
nhân vật cách mạng, nhân vật anh
hùng, nhng những nhân vật này cũng
ít đợc lý tởng hoá, lãng mạn hoá,
ông nhìn họ với cái nhìn gần và rất đời
thờng.
Cảm hứng chủ đạo trong hồi ký Cỏ
dại là cảm hứng tả thực. Và cũng có thể
nói cảm hứng tả thực là u thế của
văn Tô Hoài, cái hay của văn ông cũng
bắt đầu từ tả thực, đi tìm cái đời

thuộc dòng văn của những Nguyễn
Công Hoan, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Vũ
Trọng Phụng, ra đời và phát triển đối
lập một cách tự nhiên với lối viết hay
thứ văn sạch sẽ của các nhà tiểu
thuyết Tự Lực Văn Đoàn.
Cỏ dại đợc bắt nguồn từ cảm
hứng tả thực cho nên con ngời và
cảnh vật nơi đây rất gần gũi, bởi bức
tranh đó không phải đâu xa lạ mà là
tuổi thơ tôi, gia đình tôi, cảnh vật
xung quanh tôi, thấp thoáng cả làng
tôi ở trong đó. Tất cả nh đang cựa
quậy, đang mở ra trớc mắt tôi. Đó
cũng chính là đặc sắc của tác phẩm và
đặc sắc đó đợc thể hiện trớc hết là ở
cách xây dựng nhân vật.
Khi xây dựng nhân vật, Tô Hoài
quan tâm nhiều đến hành động và
ngoại hình hơn là tâm trạng và tính
cách. Qua hành động thì tính cách nhân
vật đợc bộc lộ: hai ba chén cay vào,
ông tôi mới nói. Ông tôi chửi bà tôi (),
cứ đợi bà tôi nói thêm một câu. Chỉ một
câu thôi () thế là ông tôi vừa hét, vừa
đập tất cả những thứ gì vô phúc xung
quanh mình. Còn mẹ Nhâm hay cãi
nhau. Có hôm vào cãi tay đôi với bà. Rồi
cãi nhau với khắp cả nhà. Tôi hãi dì
Nhâm nói to lắm (Cỏ dại). Trong số các

hội hơn là tính cách con ngời [3, tr.
104]. Ký không giống nh tiểu thuyết,
truyện ngắn nhằm vào việc miêu tả quá
trình hình thành tính cách cá nhân
trong tơng quan với hoàn cảnh, ký chỉ
quan tâm tới một vẫn đề, một trạng
thái tồn tại của con ngời hoặc những
vẫn đề nóng bỏng trong xã hội. Hình
ảnh gia đình cu Bởi, gia đình dì Nhâm
và cả mẹ Lặc nghèo đói, tù túng cũng
Phạm Thị Hiền Hai phong cách hồi ký của Tô Hoài, Tr. 23-29 26
là hiện thực của ngời dân Việt Nam
trớc cách mạng tháng Tám. Tô Hoài
không chỉ viết về ký ức tuổi thơ của
mình mà qua đó còn cho thấy một vấn
đề nóng bỏng của xã hội Việt Nam lúc
bấy giờ.
Những ngày thơ ấu của Nguyên
Hồng đích thực là hồi ký - thứ hồi ký
tâm trạng, ghi chép những ký ức tâm
trạng. Và cũng có thể nói, tâm trạng và
cảm giác của nhân vật là sự kiện của
cuốn hồi ký. Đó là hình ảnh của ngời
mẹ với tâm trạng: giá buốt vì những

những thời khắc khó quên ấy. Hồi ký
của ông, vì thế, có thể coi là hồi ký tâm
trạng [5, tr. 231]. Với cách viết này
Nguyên Hồng đã thành công. Thành
công đó xuất phát từ cái nhìn thấm
nhuần đạo Cơ Đốc và từ trái tim dạt
dào tình cảm khiến hồi ký của ông
mang màu sắc riêng so với hồi ký của
Tô Hoài.
Thiên nhiên cũng là một trong hình
ảnh đặc trng gắn liền với hồi ức của
hai nhà văn. Thiên nhiên trong Những
ngày thơ ấu là vờn ơm tâm trạng, là
môi trờng nuôi dỡng cái đẹp của tâm
hồn - một vẻ đẹp trữ tình hết sức nhẹ
nhàng và trong sáng, luôn thay đổi linh
động cùng trạng thái con ngời. Để
khắc sâu nỗi lòng giá buốt, buồn nhớ
của ngời mẹ, tác giả lựa chọn thời khắc
của buổi chiều - thời điểm gợi nhớ nhất
- những buổi chiều vàng lặng lẽ, lạnh
lẽo của mùa đông, những buổi chiều mà
ma bụi nh có một thứ tiếng van lơn
thầm thì trong hơi gió vu vu, lửa lò
than rực rỡ vờn lên chân tờng những
ánh hồng lấp láy hay rủ rê tâm trí
ngời ta vào những cõi buồn nhớ, là
những buổi chiều làm tê tái mẹ tôi hơn
bao giờ hết và cũng là tâm trạng của
ngời mẹ ấy nhng khi đợc đón nhận

con mắt quan sát, đo đếm rất tỉ mỉ và
cả những liên tởng thú vị, khiến cho
bức tranh không chỉ gần gũi, mà còn
đẹp với một vẻ đẹp hoang sơ. Bút pháp
này phần nào tạo nên sự khác biệt về
mặt ngôn ngữ, giọng điệu, chất thơ
trong văn của hai ông.
Ngời ta thờng nói: chất thơ
trong hồi ký của Nguyên Hồng bay
bỗng, nhẹ nhàng và cũng nổi bật hơn
so với chất thơ trong hồi ký của Tô
Hoài. Có lẽ do cuốn hồi ký Những
ngày thơ ấu không phải đợc sáng tạo
từ sự gia công nghệ thuật mà nó
đợc kết dệt từ những rung động cực
điểm của một linh hồn trẻ dại (Thạch
Lam), là một thiên truyện thẫm đẫm
tâm trạng. Bởi thế, chất thơ cũng
chính là thứ trữ tình tâm trạng đợc
thể hiện bằng văn xuôi, hay đợc toát
lên bởi lợng từ láy mang màu sắc
tâm trạng. Từ láy chỉ cảm giác của
cậu bé 14 tuổi nh: lạnh lẽo, mê muội,
lạnh lùng, mong manh, cồn cào, nao
nao, đau đớn, uất ức, ấm áp, tê tái, êm
đềm, quyến luyến, run run, nghẹn
ngào, mơn man, man mác, hay là
lợng từ láy chỉ tâm trạng ngời mẹ:
rách rới, sớt mớt, ngùn ngụt, lặng
lẽ, lặn lội, thấm thía, ngẹn ngào, thao

Phạm Thị Hiền Hai phong cách hồi ký của Tô Hoài, Tr. 23-29 28
nhau lúc lỉu nh những nắm bồ hóng
trên xà ngang, có những so sánh dân
giã và gần gũi Tôi hiền nh một cục
đất, xa u mà không khóc (), ngời tôi
gầy, chân tay quắt nh ống nứa (Cỏ
dại)
Phải có lợng tri thức đời thờng
phong phú, tài quan sát cả ngời lẫn
cảnh và sự kiên trì lợm lặt ngôn ngữ
đời thờng - thứ ngôn ngữ có sức mạnh
diễn tả, gọi tên nôm na, mộc mạc nhất
của sự vật và con ngời đời thờng, Tô
Hoài mới thành công đến nh vậy!
Thành công của Tô Hoài xuất phát từ
sự chịu khó quan sát và óc liên tởng
hết sức tinh tế.
Câu văn trong Cỏ dại cũng rất mộc
mạc, đơn sơ không trau chuốt và giọng
điệu đều đều, dàn trải, không lên gân,
không nhấn giọng. Khác với giọng văn
Nguyên Hồng rất linh hoạt: có khi nhẹ
nhàng, đằm thắm, nhng cũng có khi
dữ dằn, sôi nổi không có cái gọi là

nhớ đến văn của Thạch Lam. Có lẽ bởi
Nguyên Hồng có sự gần gũi với Thạch
Lam ở lối văn phân tích tâm lý tinh tế,
nắm bắt tâm hồn sâu sắc và là lối văn
đi sâu vào cảm giác, đợc cảm nhận
bằng chính cảm giác của tâm hồn con
ngời. Còn Tô Hoài, không phải ngẫu
nhiên mà nhà phê bình Vũ Ngọc Phan
(trong cuốn Nhà văn hiện đại) lại xếp
ông số vào các nhà văn tả chân. Trong
những ngày đầu thử bút, mày mò xác
định sở trờng của mình, văn của Tô
Hoài cũng có những điểm yếu, vẫn còn
sót lại một vài chi tiết nhợt nhạt là điều
không thể tránh khỏi. Điều này cũng
không tránh khỏi ở bất cứ một nhà văn
nào khi mới tập vào nghề và với Tô
Hoài, cái thế mạnh của ông cũng bắt
đầu từ những trang tởng chừng nh
nhợt nhạt đó. Tô Hoài khẳng định đợc
ngòi bút ở những trang văn miêu tả
tinh tế hiện thực vốn có của cuộc sống
xung quanh, gần gũi với nhà văn.
Đó là sự thể nghiệm của hai nhà
văn, xuất phát từ tài năng và tấm lòng,
trờng Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 2B-2008



(a)
Cao học 14 - Văn học Việt Nam, trờng Đại học Vinh.