23
NGHỆ THUẬT ĐỐI THOẠI TRONG TIỂU THUYẾT
ANNA KARENINA CỦA LÉP TÔNXTÔI
Phạm Xuân Hoàng
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế

Đối thoại là một phạm trù rất rộng của đời sống và nghệ thuật. Theo nghĩa
thông thường, đối thoại là lời phát ngôn của con người trong khi giao tiếp với
nhau. Trong tác phẩm văn học, đối thoại là hình thức ngôn từ xuất hiện từ lâu
như một thủ pháp nghệ thuật hàng đầu để tái hiện con người và cuộc sống. Thành
công của nghệ thuật đối thoại tùy thuộc vào tài năng và phong cách sáng tạo của
mỗi nhà văn.
Với Tônxtôi, "giao tiếp và đối thoại giữ vai trò quan trọng trong việc thể
hiện tính cách nhân vật" [4,123]. Ngoài ra, Tônxtôi còn sử dụng đối thoại để
miêu tả, phân tích đời sống nội tâm phong phú, phức tạp của con người. Nguyên
tắc nghệ thuật này được triển khai mạnh mẽ trong tiểu thuyết Anna Karênina với
đặc điểm nổi bật mà Bakhtin đã khái quát là "lời văn ở Tônxtôi mang tính đối
thoại nội tại rất rõ nét"[1,99]. Tài năng nghệ thuật đối thoại của Tônxtôi góp phần
tái hiện nhân vật một cách chân thực sống động trên từng trang cuốn tiểu thuyết.
1. Tần số và hiệu quả của đối thoại
Tiểu thuyết Anna Karênina mang đậm chất văn xuôi tâm lý nhưng các nhân
vật tiêu biểu có tần số đối thoại rất cao phản chiếu rõ nét tâm trạng con người đầy
xáo động bất an trong thời kỳ chuyển biến dữ dội của đời sống Nga những năm

24
70. Khảo sát tác phẩm, chúng ta thấy tần số đối thoại phụ thuộc vào mối quan hệ
xã hội và tính cách của mỗi nhân vật. Những nhân vật cởi mở, lão luyện trong
giới xã giao như Vrônxki (471 lần), Xtêpan (480 lần), có số lần đối thoại cao gấp
đôi kiểu người ít nói, nặng tính quan chức như Karênin (202 lần). Hai nhân vật
trung tâm là Anna (521 lần) và Lêvin (711 lần), chiếm số lượng đối thoại cao

quanh chuyện cờ bạc, đưa ngựa, chuyện thăng tiến, chuyện phụ nữ Cái thế giới
âm thanh hỗn độn trên sân ga rộn lên tiếng cười nói ầm ĩ, lời bình phẩm, câu đùa
kệch cỡm diễn tả sâu sắc cái thực tại ti tiện mà Anna sắp rời bỏ. Đặc biệt, có lúc
Tônxtôi ghi âm lại tiếng la hét ồn ào, hỗn loạn diễn ra ở cuộc bầu cử: "Bỏ phiếu,
bỏ phiếu! chúng ta đổ máu lòng tin cậy của đức vua . Đừng nghe ông đại biểu.
Đó không phải là vấn đề. Bỏ phiếu kín. Thật đê tiện!" [5,II,283]. Những lời thoại
chen lấn nhau trong "trạng thái điên cuồng, phấn khích" của đám người đáng
kính nói lên thực chất cuộc bầu cử là hoàn toàn vô nghĩa. Ngôn từ đối thoại trong
tác phẩm là "lời sống động khác xa với lời sách vở"[2,227], phản chiếu nhận thức
của nhân vật về thế giới xung quanh.
Tônxtôi tạo dựng cho các nhân vật trường ngôn ngữ và nội dung đối thoại
rộng lớn, bao quát nhiều mặt cuộc sống. Dõi theo môi trường hoạt động của nhân
vật, nhà văn đưa vào nhiều hình thức đối thoại khác nhau, trò chuyện tâm tình,
tranh luận các vấn đề xã hội, trao đổi chuyện gia đình, công việc Thông qua đối
thoại, các nhân vật bày tỏ trực tiếp thái độ, cảm xúc chính kiến, các mối quan tâm
thường nhật của mình. Cuộc trò chuyện tâm tình với Đôly hé mở mâu thuẫn
giằng xé giữa tình yêu và tình mẫu tử trong Anna. Những cuộc tranh luận của
Lêvin đề cập đến nhiều đề tài rộng lớn như vấn đề phụ nữ, quyền tư hữu, mối
quan hệ giữa địa chủ và nông dân, sự xuất hiện của giai cấp tư sản, cuộc chiến
tranh Xerbi. Các cuộc đối thoại sôi nổi giữa các nhân vật còn bàn tới triết học,
khoa học nghệ thuật, giáo dục

26

Âm vang bước chuyển mình của thời đại làm xáo động tâm tư, chính kiến
mọi tầng lớp xã hội dẫn đến nhu cầu giải bày, đối thoại ở mỗi người. Với dung
lượng thông tin phong phú về mọi mặt của cuộc sống đang diễn ra, đối thoại ở
các nhân vật góp phần làm cho tác phẩm "phảng phất không khí thời đại".
2. Tính năng động của quá trình đối thoại
Trong nghệ thuật đối thoại, Tônxtôi rất quan tâm miêu tả diễn biến cả quá

cốt truyện đi theo chiều hướng khác nhau, Lêvin tìm thấy tình yêu, còn Anna
đang trượt xuống vực thẳm bất hạnh.
Như vậy, mỗi lời phát ngôn hay cả quá trình đối thoại đều được Tônxtôi sử
dụng như một phương tiện nghệ thuật hữu hiệu để thúc đẩy cốt truyện phát triển,
tái tạo sự vận động của tính cách tâm lý nhân vật. Qua nghệ thuật đốithoại, bức
tranh đời sống xã hội Nga buổi giao thời hiện lên sống động sắc nét trong tác
phẩm.

3. Mạch ngầm đối thoại hai lớp
Cấu trúc đối thoại của Tônxtôi rất phức tạp đan xen nhiều yếu tố tạo nên hai
lớp ngoài và trong lời phát ngôn. Hướng đến việc khám phá tâm lý con người,
Tônxtôi chỉ ra những trường hợp thường gặp trong đối thoại là lời nói hình thức
bên ngoài tỏ ra không trùng hợp, thậm chí đối lập với ý nghĩ của nhân vật. Mạch
ngầm đằng sau lời nói gợi lên trạng thái tâm lý đang ẩn dấu trong con người. Vì
khoảng cách giữa lời và ý khá xa nhau nên Grômốp cho rằng: "không thể có đối
thoại ở Tônxtôi nếu thiếu những giải thích tâm lý" [3,132]. Chẳng hạn, những

28
xáo động tình cảm sau cuộc đua ngựa bắt buộc Anna nói lên những lời khác hẳn
với tâm trạng của mình. Những lời Anna trao đổi với chồng có vẻ mơ hồ nhưng
ẩn dấu một bi kịch thầm lặng căng thẳng sẽ bùng nổ ở đoạn kết. Nghe Karênin
trách móc cách xử sự không phải của mình, Anna thốt lên "không phải ở chỗ
nào? nàng lớn tiếng cải không phải với thái độ vui vẻ trí trá mà với một vẻ quả
quyết nhằm che dấu nỗi sợ trong lòng" [5,I,324]. Chuỗi ngày đau khổ đang thay
thế dần hạnh phúc ngắn ngủi. Giờ đây, những lời nói của Vrônxki thể hiện tình
yêu với Anna đang nguội lạnh dần. Khi nghe Anna kể về giấc mơ khủng khiếp và
cái chết đang ám ảnh nàng, Vrônxki thốt lên những lời khác với ý nghĩ của mình:
"Anh không hiểu gì cả, chàng nói, nhưng thực ra chàng hiểu rất rõ" [5,I,523]. Lời
đáp của Vrônxki là dấu hiệu thiếu quan tâm thật sự đến hoàn cảnh của Anna. Gần
cuối cuộc tình, hai người nói với nhau bằng những câu lấp lửng dấu kín ý nghĩ

phẩm Chiến tranh và hoà bình. Qua đối thoại giữa Anna và Karênin có thể thấy
"bề ngoài vẫn như cũ nhưng bên trong quan hệ của họ đã hoàn toàn thay đổi"
[5,I,237]. Ở hình thức đối thoại này, nghĩa ngầm sau lớp vỏ ngôn từ có giá trị
thông tin chính xác về bản chất sự việc và nội tâm con người.
4. Đối thoại không lời
Trong tác phẩm Anna Karênina có nhiều lúc Tônxtôi "tắt dần đối thoại" khi
mà lời nói không đủ sức diễn tả hết tâm tư, tình cảm con người. Cảm thấy ngôn
từ trở nên gò bó, hạn hẹp các nhân vật giao tiếp với nhau bằng ánh mắt, nụ cười,
cử chỉ thay thế cho lời nói.
Lúc bí mật đến thăm con sau bao ngày xa cách, Anna chỉ biết " đắm đuối
nhìn con, nghẹn ngào nước mắt con thân yêu của mẹ, con Nàng không nói
nổi hết câu. Nàng đã nghĩ ra biết bao lời đáng lẽ có thể nói với nó! Nhưng lúc
này nàng không thể thốt ra được tiếng nào"[5,I,136]. Sau tiếng gọi con lặp lại
thảng thốt, xót xa, mọi lời nói đều trở nên cạn kiệt, vô nghĩa trước tình thương

30
con sâu thẳm mênh mông với bao đớn đau, sầu tủi của tấm lòng người mẹ. Với
Tônxtôi, thành phần "phi ngôn ngữ" vẫn có khả năng diễn tả mạch ngầm tâm
trạng tạo nên hình thức đối thoại không lời. Khi cãi nhau với Vrônxki, Anna
"không hiểu vì sao mình có thể nén được cơn bão táp đang dấy lên trong lòng để
nói chuyện bình thản với vị khách mới đến. Vrônxki bắt chuyện và liếc nhìn
Anna. Khi mắt họ gặp nhau, mặt Anna bỗng lạnh lùng kiêu kỳ như muốn nói:
Tôi chưa quên đâu. Chưa có gì thay đổi cả" [5,I,414]. Ở đây, thứ ngôn ngữ không
lời biểu đạt tài tình quan hệ căng thẳng bên trong của Vrônxki và Anna.
Mối tình giữa Lêvin và Kitty được thể hiện không chỉ qua đối thoại trực tiếp
mà bằng cả kiểu đối thoại không lời với những sắc thái yêu thương, giận hờn
khác nhau. Đây là tình huống đối thoại sau khi Kitty từ chối lời cầu hôn của
Lêvin: "Nếu có thể xin anh tha thứ cho em, cái nhìn của cô nói vậy em đang
sung sướng biết bao! Tôi căm thù mọi người, cả cô, cả bản thân tôi nữa! Cái nhìn
của Lêvin trả lời như vậy" [5,I,115]. Sau này, tình yêu lại giúp họ đọc được thứ

nên thế giới nhân vật và bức tranh hiện thực sống động, luôn khắc sâu trong tâm
trí các thế hệ độc giả.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Bakhtin M. Lý luận và thi pháp tiểu thuyết. Trường viết văn Nguyễn
Du, Hà Nội (1992).
2. Ginzơbuôc L. Về văn xuôi tâm lí. Nxb Nhà văn xô viết, Lêningrat
(1978) (bản tiếng Nga).

32
3. Grômôp P. Về thi pháp Lép Tônxtôi. Nxb Văn học nghệ thuật,
Lêningrat (1971) (bản tiếng Nga).
4. Nguyễn Hải Hà. Thi pháp tiểu thuyết L Tônxtôi. Nxb Giáo dục, Hà Nội
(1993)
5. Tônxtôi L. Anna Karênina (2 tập). Nxb Văn học, TP. Hồ Chí Minh
(1978)

TÓM TẮT
Nghệ thuật đối thoại trong tiểu thuyết Anna Karênina thể hiện rõ nét tài
năng của nhà văn Nga vĩ đại Lép Tônxtôi(1828-1910). Nhà văn sử dụng linh
hoạt số lần đối thoại với nhiều hình thức khác nhau nhằm miêu tả sự vận động
tính cách và khám phá tâm lý nhân vật. Thủ pháp đối thoại đã tạo nên thứ văn
xuôi tâm lý đặc sắc, góp phần làm cho tiểu thuyết Anna Karênina trở thành một
kiệt tác của văn chương thế giới. 33

THE ART OF CONVERSATION IN THE NOVEL ANA KARENHINA
BY LEO TOLSTOI