55

QUAN NIỆM CON NGƯỜI TRONG THƠ THIỀN
CỦA TRẦN NHÂN TÔNG
Hà Ngọc Hòa
Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế

1. Con người - đối tượng chủ yếu của sáng tạo văn học, bao giờ cũng
được người nghệ sĩ nhìn nhận, khai thác bằng quan niệm nghệ thuật. Quan niệm
về con người trong nghệ thuật tuy không đồng nhất với con người trong triết học
nhưng lại có những ảnh hưởng nhất định. Vì thế, tính ổn định về nghệ thuật luôn
chịu sự quy định của các quan điểm chính trị, xã hội và tư tưởng triết học đương
thời.
Nhìn lại tiến trình phát triển của lịch sử văn học trung đại Việt Nam 10 thế
kỷ, chúng ta dễ dàng nhận ra sự khác biệt của văn học Lý - Trần trong dòng chảy
chung đó. Khi chưa phải chịu sự ràng buộc hà khắc của Nho giáo, khi chưa có
những “đường hào ngăn cách” (Đặng Thai Mai) giữa cung điện của nhà vua và
làng mạc của người dân, con người sống vui tươi, hạnh phúc”Khi vua cày ruộng,
quan trồng lúa. Công chúa trồng dâu và dệt tơ” (Vũ Quần Phương) với bổn phận
của mình trong buổi đầu giữ nước. Bàng bạc và ấm áp tình người, tư tưởng Phật
giáo bao trùm lên cuộc sống, và chi phối đến tư tưởng, hành động của con người
trong giai đoạn này, mặc dù văn học Phật giáo “Không hình thành một dòng văn
thơ riêng biệt, dù trong một giai đoạn hay suốt chiều dài lịch sử văn học nước
nhà”
(1)
. Tất nhiên, việc tiếp nhận một lý tưởng không đơn giản chỉ phụ thuộc vào
nội dung lý thuyết của lý tưởng đó, mà chủ yếu phụ thuộc vào tâm lý xã hội và
57

những rung động thơ ca có tính trần thế
(3)
. Dẫu có nhiều quan niệm khác nhau về
thơ Thiền, nhưng tất cả đều giống nhau ở chỗ cho rằng mọi quan niệm nhận thức
thơ Thiền đều xuất phát từ tiêu chí nội dung phản ánh của thơ Thiền “Từ việc
biểu đạt một nội dung xác định, thơ Thiền lựa chọn cho mình những đề tài, chủ
đề phản ánh riêng. Nó không đề cập tới cuộc sống nói chung mà đề cập tới một
phạm vi nhất định của cuộc sống có ảnh hưởng Phật giáo. Nó không bộc lộ thái
độ của tất cả mọi người nói chung trước cuộc sống mà là thái độ của những con
người ảnh hưởng tư tưởng Phật giáo với cuộc sống hiện thực”
(4)
.
Là thể loại phản ánh sâu sắc và tập trung nhất đời sống tâm hồn con
người, thơ Thiền đời Lý đã thể hiện sự hòa hợp giữa người tu hành và cuộc sống
trần thế, sôi động trong tinh thần “hòa quang đồng trần”. Dẫu là nhà vua, là vị
tướng, là nhà sư, thì trong những lời thơ bay bổng đó, người ta vẫn thấy được sự
hiện diện của những con người trí tuệ, nhân hậu, đem hết tài đức của mình để
đánh giặc, giữ nước, và để phụng sự Phật giáo.
Gắn liền với các trạng thái tâm hồn con người, thơ Thiền đời Trần tiếp
tục mở rộng biên độ tới các lĩnh vực khác của cuộc sống, khi vẫn mang trong
mình tư tưởng “hòa quang đồng trần”, “cư trần lạc đạo”. Nó giúp cho các Phật
tử - thi sĩ bước ra khỏi những giáo điều khô khan, cứng nhắc để nhập thế, giúp
đời, tạo nên tinh thần khai phóng, cởi mở, vừa siêu thoát lại vừa gần gũi… mà
vẫn không hề đi ra ngoài giáo lý nhà Phật:
“Trần tục mà nên, phúc ấy càng yêu hết tấc
sơn lâm chẳng cốc, họa kia thực cả uổng công
…Phúc gặp tình cờ tri thức,
hoa ưu đàm mấy kiếp đơm bông”

Cuộc đời và tư tưởng của nhà thơ, được các nhà nghiên cứu tiếp cận trên
nhiều bình diện: nhà thơ, nhà tư tưởng, nhà quân sự. Và ở bình diện nào cũng
phát hiện những điều thú vị, càng đi sâu càng thấy lạ “Nhân Tông là một con
người đa dạng. Trong ông có bản lĩnh quả quyết, vững vàng của một người làm
tướng, có cái sắc bén, bình tĩnh, ung dung của một nhà chính trị, ngoại giao, có
sự sâu sắc thâm trầm của một nhà thiền học và quán xuyến tất cả là lòng nhân ái,
hồn hậu, yêu nước nồng nàn… của con người Việt Nam cùng với một tâm hồn
thơ giàu cảm xúc, tinh tế”
(5)
. Trong giới hạn cho phép của một bài nghiên cứu,
thông qua quan niệm về con người, chúng tôi muốn góp phần bộc lộ tinh thần tự
chủ, tiến thủ, tích cực kiểu Thiền Tông của một nhà vua - một Thiền sư.
Tinh thần khai phóng của tư tưởng “hòa quang đồng trần”, “cư trần lạc
đạo” phổ biến trong thơ Trần Nhân Tông, đã tạo thành một hệ thống quan niệm
thông qua việc đề cao con người với trí tuệ siêu việt, có bản lĩnh và có thể tự
mình “xung thiên chí” để “bùng nổ giác ngộ tâm Phật” một cách độc lập. Ở
đấy, con người - đói thì ăn, buồn ngủ thì nằm ngủ, tùy duyên tùy ngộ, thuận ứng
nhẹ nhàng:
“Ở đời vui đạo hãy tùy duyên
Đói cứ ăn đi mệt ngủ liền
Có báu trong nhà thôi khỏi kiếm
Vô tâm đối cảnh hỏi chi thiền”
(Cư trần lạc đạo phú) 60

Lớn lên và được giáo dục đầy đủ trong môi trường văn hóa quý tộc với
một tinh thần cởi mở, kết hợp kiến thức khoa học với văn chương, quân sự với
âm nhạc “Khi lớn, ngài học thông tam giáo và hiểu sâu Phật điển. Ngay cả thiên

Người trí thức hành động không hề cách biệt với cuộc đời mà hòa đồng
trong cuộc đời như một con người trần thế. Và chính trong cuộc đời trần tục ấy
mà giác ngộ được thì giá trị càng được nâng lên, Phật không ở bên kia bờ xa lắc
mà ở ngay trong tâm mỗi con người. Sống có đạo đức, có nhân nghĩa và biết yêu
thương người khác như chính bản thân mình thì tất cả đều là Phật:
“Tích nhân nghì, tu đạo đức
Ai hay này chẳng Thích Ca
Cầm giới hạnh, đoạn xan tham
Chỉn thực ấy là Di Lặc”
(Cư trần lạc đạo phú - Hội thứ sáu)
Phá bỏ những đường mòn tư duy, đưa con người phiêu diêu, bay bổng trong
khoảng không bao la của tự do trí tuệ, Thiền trong thơ Trần Nhân Tông không
còn là một tôn giáo mà đã là một cách sống tốt đẹp - vui với cái vui của mọi
người, lo cùng cái lo của mọi người. Điều ấy lý giải được vì sao, nhà Trần tổ
chức được Hội nghị Diên Hồng với những trái tim nóng bỏng, hô vang quyết
chiến; giải thích được vì sao mỗi người ra trận đều xăm vào tay hai chữ “sát
thát” và cũng giải thích được vì sao ba lần xâm lược, quân Nguyên - Mông đều
thất bại thảm hại. Triết lý Thiền Tông được chuyển hóa nhuần nhuyễn trong đời
sống tâm linh của những con người - những Thiền sư tạo thành nhân sinh quan
đẹp đẽ và độc đáo, cốt lõi của một nền văn hóa đầy khí sắc: 62

“Sạch giới lòng, dồi giới tướng
Nội ngoại nên Bồ Tát trang nghiêm
Ngay thờ Chúa, thảo thờ cha
Đi đỗ mới trượng phu trung hiếu”
(Cư trần lạc đạo phú - Hội thứ sáu)
Có thể thấy rằng, Bồ Tát thuộc phạm trù tư tưởng Phật giáo, trượng phu

nhịp nhàng trong thơ Trần Nhân Tông. Ở đấy vừa có vẻ đẹp của con người “sát
thát”, lại vừa man mác vẻ đẹp của con người vô ngôn trước tĩnh lặng của cuộc
đời. Trước bao la của đất trời, trước cái mênh mông vô hạn, con người Thiền
quên hết mọi ưu phiền và quên cả những lời tâm sự, để hòa nhập vào vũ trụ, vào
cõi không thật sự - vào cõi Chân Như:
“Đất vắng đài thêm cổ
Ngày qua xuân chửa nồng.
Gần xa, mây núi cuốn,
Râm nắng, ngõ hoa lồng
Muôn việc nước theo nước, 64

Trăm năm lòng bảo lòng
Tựa hiên nâng sáo ngọc,
Ngực áo, đầy trăng trong”
(Lên núi Bảo Đài)
Con người lặng yên hứng trăng đầy cả ngực đã mang đến cho thơ ca một
luồng sinh khí và mở rộng cảm xúc đến vô hạn. Chỉ có những giây phút ấy, con
người mới thăng hoa, mới giải thoát khỏi những ràng buộc hữu hạn của đời
người ngay chính nơi trần thế. Đấy là điều tích cực mà thơ của Trần Nhân Tông
luôn khao khát đi tìm để tạo ra một lối sống đẹp - Sống cho hiện tại - Sống cho
cuộc đời.
Bằng cuộc đời tài hoa, nhà thơ đã in dấu ấn dung mạo của mình vào lịch sử,
vào văn học. Không như những vì “thiên tử” khác “Trụy lệ tàn bi ai tại dã”
(Tản Đà) trước dâu bể của trời đất, thơ Trần Nhân Tông đã đem lại một niềm lạc
quan, một cái nhìn ấm áp cho cuộc đời. Bằng tinh thần phá chấp, bằng khát vọng
nhập thế, con người thơ Trần Nhân Tông đã tạo nên một vẻ đẹp, một dáng đứng
riêng trong dòng chảy chung của văn học trung đại Việt Nam.

dedicated his life to the reform of the country, was the founder of the first group:
Truc Lam Zen Sect, Vietnam. Researchers have approached the poet’s life and
work through his various men: the poet, the thinker, and the military man. 66

This essay studies and explains the conception about men under the
influence of Zen philosophy. It proves that men in Zen poems made by Tran Nhan
Tong had a good way of living: Living for the present - living for life.