81

KỸ NĂNG ĐỊA LÍ TRONG CÁC HỌC PHẦN
ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN ĐẠI CƯƠNG CẦN RÈN LUYỆN CHO SINH VIÊN
Ở CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
Trần Thị Tuyết Mai, Trần Thị Cẩm Tú
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế

Kỹ năng được hình thành trên cơ sở kiến thức, kỹ năng giúp người học
khai thác tri thức, làm giàu tri thức. Kiến thức của các học phần Địa lí tự nhiên
đại cương đa dạng, phức tạp, là cơ sở để tiếp thu các kiến thức địa lí tự nhiên
chuyên ngành, địa lí kinh tế - xã hội phục vụ học tập, giảng dạy địa lí của sinh
viên ngành sư phạm. Vấn đề rèn luyện kỹ năng địa lí cần có hệ thống, phương
pháp phù hợp với đặc trưng của từng học phần, do đó việc xác định loại kỹ năng
đặc trưng cụ thể trong từng học phần là bước khởi đầu quan trọng của quá trình
rèn luyện kỹ năng.
I. CÁC HỌC PHẦN ĐỊA LÍ TỰ NHIÊN ĐẠI CƯƠNG TRONG CHƯƠNG
TRÌNH ĐÀO TẠO CỬ NHÂN ĐỊA LÍ ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HIỆN NAY: 82

I.1. Vị trí của các học phần Địa lí tự nhiên đại cương trong chương
trình đào tạo:
Địa lí tự nhiên nghiên cứu về các hiện tượng tự nhiên trong lớp vỏ địa lí
với các khoa học bộ phận (khí hậu, thủy văn, thổ nhưỡng, sinh quyển, địa chất,
địa mạo kiến thức của các ngành này được truyền đạt bởi các học phần Địa lí tự
nhiên đại cương) và địa lí tự nhiên tổng hợp.
Do tính hệ thống trong cấu trúc của khoa học Địa lí, nên các học phần Địa

- Cơ sở khoa học của các hiện tượng, quá trình địa lí trên Trái Đất có liên
quan đến các hiện tượng thiên văn
2. Địa chất đại cương - Địa chất lịch sử (3đvht)
- Đặc điểm cấu tạo, thành phần vật chất, tính chất cơ bản bên trong của
Trái Đất, các phá hủy kiến tạo. 84

- Các tác dụng địa chất ngoại sinh.
- Các vấn đề cơ bản về lịch sử vỏ Trái Đất.
3. Địa mạo (2đvht)
- Nguồn gốc phát sinh, lịch sử phát triển, động lực hiện tại, hướng phát
triển, tuổi của địa hình nói chung và của các dạng địa hình nói riêng.
- Cơ sở để nhận biết các dạng địa hình trên thực địa, đánh giá, vận dụng
chúng vào việc điều tra nghiên cứu tổng hợp lãnh thổ, dạy học địa lí.
4. Khí tượng - khí hậu học (3 đvht)
- Thành phần, cấu trúc của khí quyển
- Các quá trình vật lí xảy ra trong khí quyển tầng thấp
- Các quá trình hình thành khí hậu
- Đặc điểm các đới khí hậu trên bề mặt Trái Đất
5. Thủy văn (2đvht) 85

- Phân bố và tuần hoàn nước trên Trái Đất
- Quá trình phát triển mạng lưới thủy văn
- Các đặc trưng thủy văn sông ngòi, hồ, nước ngầm, thủy văn biển


truyền thống (I) 87

* Kỹ năng khai thác các kiến thức địa lí tàng trữ trong bản đồ
+ Định hướng trên bản đồ (xác định phương hướng, tọa độ địa lý )
+ Đo tính trên bản đồ
+ Đọc và sử dụng bản đồ (phân tích mối liên hệ nhân quả, xác định đặc
điểm một số đối tượng, rút ra các nhận xét cần thiết, điền vào bản đồ khung )
* Kỹ năng làm việc với các số liệu thống kê, tư liệu địa lí, sách giáo khoa,
giáo trình, tài liệu tham khảo và các phương tiện học tập địa lí
+ Đọc và lập biểu đồ
+ Phân tích số liệu, rút ra nhận xét
+ Phân tích các mô hình, lát cắt, phẫu diện
+ Làm việc với giáo trình
+ Làm việc với tài liệu tham khảo
2. Kỹ năng liên hệ thực tế (từ kiến thức bài học liên hệ với thực tế; từ
thực tế để giải thích, phân tích, chứng minh nhằm làm giàu thêm kiến thức)
(II) 88

+ Khảo sát các sự vật hiện tượng địa lí trong thực tế
+ Quan sát, so sánh, giải thích các đối tượng địa lí trong thực tế
+ Khảo sát một vài vấn đề địa lí địa phương
3. Kỹ năng thu thập, tổng hợp, xử lý, trình bày thông tin địa lí (III)
+ Đo đạc, quan trắc về thời tiết, thủy văn, địa hình, thổ nhưỡng , thu thập
số liệu, viết báo cáo

Học kỳ

I - Đọc hiểu các yếu tố bản đồ: tên, tọa độ địa lí,
phương hướng, chú giải
- Nhận xét, phân tích số liệu, sơ đồ, biểu bảng các
hiện tượng thiên văn, tính toán đơn giản về độ cao
Mặt Trời, tọa độ địa lí, giờ địa phương, vị trí Trái
Đất trên quỹ đạo
Nhập
môn địa
cầu I 90

- Đọc, sử dụng bản đồ kiến tạo.
- Phân tích lát cắt địa chất, sơ đồ, hình ảnh cấu tạo
địa chất
- Nhận biết các mẫu khoáng vật, nham thạch trên cơ
sở dấu hiệu đặc trưng
Địa chất

I


khí hậu
Khí hậu II
- Đọc, sử dụng bản đồ phân vùng thủy văn
- Phân tích số liệu thủy văn, sơ đồ thủy văn
Thuỷ
văn
III 92

- Đọc và sử dụng bản đồ các loại đất trên thế giới
- Phân tích bảng số liệu về các đặc trưng của thổ
nhưỡng (thành phần cơ giới, hữu cơ, khoáng vật )
- Đọc và phân tích phẫu diện đất
- Chồng xếp bản đồ khí hậu và bản đồ thổ nhưỡng
để nhận xét qui luật phân bố thổ nhưỡng trên thế
giới
- Quan sát tranh ảnh thể hiện loại đất, nhận xét
Thổ
nhưỡng
III
- Đọc, sử dụng bản đồ các đai đới tự nhiên.
- Chồng xếp bản đồ khí hậu, thổ nhưỡng, địa
hình rút ra nhận xét về sự phân hóa các đới tự
nhiên
- Quan sát, phân tích tranh ảnh, sơ đồ, lược đồ thể
hiện các đai đới, sự phân hóa tự nhiên
Sinh
quyển

địa phương.
- Giải thích các hiện tượng thời tiết, khí hậu đặc
trưng trên thực tế.
Khí hậu II 94

- Tìm hiểu, giải thích các hiện tượng, đặc điểm thủy
văn ngoài thực địa
- Khảo sát đơn giản đặc trưng thủy văn địa phương
Thủy
văn
II
- Đào phẫu diện đất, mô tả phẫu diện, giải thích quá
trình hình thành đất qua phẫu diện
- Khảo sát đất địa phương, xác định độ phì, tính
chất đất
Thổ
nhưỡng
III
- Tìm hiểu đặc trưng địa lí sinh vật địa phương, giải
thích các đặc điểm phân bố địa lí trên thực địa
- Nhận biết, phân loại khái quát các kiểu thực bì
ngoài thực địa
Sinh
quyển
III
- Thu thập tài liệu, tranh ảnh về các hiện tượng
thiên văn, sắp xếp theo chủ đề, viết báo cáo nhỏ

- Nghiên cứu, đánh giá vai trò, ý nghĩa, thuận lợi
khó khăn từ đặc điểm thổ nhưỡng
Thổ
nhưỡng
III
- Nghiên cứu, đánh giá vai trò, ý nghĩa, thuận lợi,
khó khăn từ đặc điểm sinh quyển
Sinh
quyển
III
II.3. Cách thức rèn luyện KNĐL trong các học phần CSĐLTN:
Rèn luyện các KNĐL thông qua giảng dạy các học phần CSĐLTN cần
được tiến hành thường xuyên, khoa học. Đây là phương cách hiệu quả để đạt
được mục tiêu của học phần. Ngoài ra, do một số KNĐL đã được hình thành ở
trường phổ thông các cấp, nên việc rèn luyện kỹ năng cần được tiến hành trên cơ
sở kế thừa, do đó việc tiến hành kiểm tra, đánh giá để xác định mức độ nắm kỹ
năng của học sinh là rất cần thiết. Quan điểm mới về phương pháp dạy học cho 96

phép giảng dạy các học phần ĐLTNĐC bằng cách tiến hành rèn luyện, bồi dưỡng
các KNĐL cụ thể đặc trưng một cách hệ thống. Điểm mấu chốt của vấn đề là con
đường thực hiện. Tùy thuộc vào kiến thức học phần, trình độ sinh viên, phương
tiện dạy học mà tiến hành rèn luyện bằng nhiều cách khác nhau:
Cách 1: Giáo viên thuyết trình, làm mẫu hướng dẫn học sinh các thao tác,
qui trình thực hiện các kỹ năng. Học sinh quan sát, nắm được các thao tác trình tự
thực hiện kỹ năng.
Ví dụ: Rèn luyện kỹ năng xác định thế nằm của đá bằng cách xác định
đường phương, đường dốc, góc dốc, góc phương vị, đường hướng dốc của lớp

+ Phân tích hình thái các đường đẳng áp 98

+ Phân tích xu hướng diễn biến khí áp, nhiệt độ, hướng gió trước và trong
khi có gió mùa Đông Bắc
+ So sánh các đặc trưng thời tiết so với mùa kia
+ Đối chiếu đặc điểm thời tiết khi có gió mùa Đông Bắc ở địa điểm X với
qui luật hoạt động của gió mùa Đông Bắc rút ra nhận xét.
Cách 4: Học sinh tự rèn luyện kỹ năng trên cơ sở kiến thức lĩnh hội và
các phương tiện học tập. Bằng cách này học sinh có thể tranh thủ rèn luyện kỹ
năng ở mọi nơi, mọi lúc với mức độ tự lực cao.
Như vậy có nhiều cách thức để rèn luyện KNĐL trong các học phần
ĐLTNĐC, chúng có tác dụng bổ sung, hỗ trợ lẫn nhau trong quá trình rèn luyện
kỹ năng nên cần được tiến hành đồng bộ.
Để quá trình rèn luyện KNĐL trong các học phần ĐLTNĐC có hiệu quả,
trước mắt cần quan tâm đến các vấn đề như: Xác định hệ thống các loại KNĐL
cụ thể phù hợp với đặc trưng của từng học phần, xác định trình độ KNĐL của
sinh viên và xác định hệ thống phương pháp, hình thức tổ chức để rèn luyện
KNĐL. 99

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Như An. Hệ thống kỹ năng giảng dạy trên lớp về môn giáo dục
học và qui trình rèn luyện hệ thống kỹ năng đó cho sinh viên khoa Tâm lý
giáo dục. Luận án phó tiến sĩ khoa học sư phạm tâm lý. Hà Nội (1993).
2. Phạm Thanh Bình. Hệ thống kỹ năng cần thiết phải chuẩn bị cho sinh viên