Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 1b-2007
Về các âm bật hơi trong tiếng Việt Nguyễn Hoài Nguyên
(a)Tóm tắt. Khoảng từ thế kỷ X, hệ thống phụ âm đầu tiếng Việt đã có đầy đủ dãy các
phụ âm tắc, bật hơi /p', t', k'/. Các âm tắc bật hơi này vẫn đợc bảo tồn nguyên vẹn cho
đến thế kỷ XVII. Điều đó chứng tỏ quá trình xát hoá p' > f, k' > x chắc không xẩy ra sớm
hơn nh một số nhà ngữ học nhận định, vì đến giữa thế kỷ XVII, A. de Rhodes còn miêu
tả chúng nh những âm bật hơi thực sự. Vậy, từ thế kỷ XVII đến nay, dãy các âm tắc
bật hơi /p', t', k'/ diễn biến nh thế nào dẫn đến kết quả chỉ còn lại âm tắc bật hơi / t'/
(th)? Bài viết này cố gắng ở một mức độ nhất định làm sáng tỏ nguồn gốc và diễn biến
của các phụ âm tắc bật hơi tiếng Việt từ thế kỷ XVII đến nay.

1. Hệ thống ngữ âm tiếng Việt hiện
đại là kết quả diễn biến của hệ thống
ngữ âm tiếng Việt các thời kỳ trớc đó.
Do vậy, nhiều hiện tợng ngữ âm tiếng
Việt của các giai đoạn trớc sẽ không

tiếng Việt hiện nay vốn có một quá khứ
nh thế nào.
b) Hoặc có thể xuất phát từ hệ thống
phụ âm đầu tiếng Việt thế kỷ XVII rồi
xuôi dòng lịch sử, xem xét trong khoảng
ba thế kỷ, các âm bật hơi đã thay hình
đổi dạng nh thế nào để đa đến tình
trạng nh hiện nay. Để tiện trong cách
trình bày, chúng tôi chọn giải pháp giải
quyết nhiệm vụ nêu trên theo hớng
thứ hai. Sau đây, bài viết

sẽ tập trung
làm sáng tỏ nguồn gốc và diễn biến của
các âm bật hơi tiếng Việt từ thế kỷ XVII
đến nay. T liệu đợc xác lập từ các
nguồn: chữ quốc ngữ (Từ điển Việt-Bồ-
La của A. de Rhodes, Sách sổ sang chép
các việc của Philiphê Bỉnh, Đại Nam
quấc âm tự vị của Huình Tịnh Paulus
Của), các phơng ngữ Việt, cách đọc
Hán-Việt.

2. Nguồn gốc và diễn biến của các âm
bật hơi tiếng Việt
2.1. Âm /p'/

Nhận bài ngày 25/9/2006. Sửa chữa xong 18/01/2007.
89


cách phát âm địa phơng để đi đến kết
luận trên. Các tác giả Nguyễn Tài Cẩn
(1979.1995), Vơng Lộc (1995) cùng có
quan niệm với K.J Gregerson, cho rằng
khoảng thế kỷ XVII, tiếng Việt có âm
bật hơi /p'/, cách phát âm này tồn tại
một thời gian, sau đó, song song với quá
trình k'>x, nó mới chuyển thành âm xát
môi răng.
Về nguồn gốc của /p'/, dựa vào cách
đọc Hán - Việt, GS. Nguyễn Tài Cẩn
(1979) cho rằng PH Hán - Việt bắt
nguồn từ bốn thanh mẫu Hán bàng (p'),
phi (f), phu (f'), phụng (v). Nhng ở
tiếng Hán cuối thế kỷ IX, thanh mẫu
phu (f') đã nhập vào phi (f). Sang đến
Việt Nam, phụ âm hữu thanh v lại
nhập vào phụ âm vô thanh tơng ứng (f'
và v thành f). Nói một cách khác, trong
khoảng thế kỷ X đến giữa thế kỷ XVII,
các thanh mẫu bàng, phi, phu, phụng
đã dần dần nhập một thành p' theo một
quá trình diễn biến sau:

bàng : p' p' p' p' PH Hán-Việt
phi : f f f
phu : f'
phụng: v v [2, tr.178]
Thống kê trong Tự điển chữ Nôm [9]
chúng tôi thấy có 55 trờng hợp dùng

âm bật hơi thực sự thì có 146 trờng
hợp biến đổi thành phụ âm đầu xát /f/.
Quá trình xát hoá các phụ âm tắc trong
9
0

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 1b-2007
tiếng Việt đã hình thành trớc đó
nhng phải đến sau thế kỷ XVII mới
hoàn thành. Bằng chứng là trong Sách
sổ sang chép các việc của Philiphê Bỉnh
(1822), rồi đến Đại Nam quấc âm tự vị
của Huình Tịnh Paulus Của (1885-
1886), các âm tắc bật hơi ở giữa thế kỷ
XVII và trớc đó hoàn toàn đợc thay
thế bằng âm xát /f/ nh ngày nay. So
sánh:

TV thế kỷ XVII SSSCCV ĐNQÂTV TV hiện đại
p'at
6

và đợc thể hiện ở cả ba vùng phơng
ngữ Bắc Bộ (BB), Bắc Trung Bộ (BTB),
Nam Trung Bộ và Nam Bộ (NTB và
NB).
- Một hớng biến đổi khá phổ biến
của /p'/ là bảo lu nguyên vẹn cách phát
âm này cho đến ngày nay. Tơng ứng
với âm đầu /v/ (và cả /b/) trong tiếng
BB, các thổ ngữ BTB phát âm [p']. Âm
[p'] là phụ âm tắc, vô thanh, bật hơi.
Cách phát âm bật hơi [p'] thể hiện khá
tự nhiên và ổn định ở lớp ngời già và
trung niên ở hầu hết các thổ ngữ Nghệ
Tĩnh. Còn ở Bình Trị Thiên, theo Võ
Xuân Trang, cách phát âm bật hơi [p']
có ở thổ ngữ Quảng Thuỷ (Quảng
Trạch- Quảng Bình) [10, tr.70]. Chúng
tôi thống kê đợc một số lợng từ ngữ
có sự tơng ứng [p'] - [v] mà âm /p'/ đợc
ghi bằng con chữ ph : (ăn) phúng - (ăn)
vụng, phọt (qua) - vọt (qua), phổ (tay) -
vỗ (tay), phở (đất) - vỡ (đất), phắt (áo) -
vắt (áo), phứt (lông) - vặt (lông), phèo
(lợn) - vèo (lợn), phẩy (tay) - vẩy (tay),
phăm (thịt) - vằm (thịt), phẻ (ngô) - vẻ
(ngô), phờn (cây) - vờn (cây), (nói)
phắt - (nói) vặt, phận (mệnh) - vận
(mệnh), (tấm) phản - (tấm) ván, phơng
phức - vuông vức Trong Từ điển Việt-
Bồ- La, tơng ứng /p'/ - /v/ cũng đợc

xát khác là /v/ qua tơng ứng /p'/ - /v/
giữa các thổ ngữ BTB và tiếng BB.
- ở một số trờng hợp khác, cách
phát âm [p'] trong các thổ ngữ BTB lại
tơng ứng với âm /b/ trong tiếng BB. Đó
là các trờng hợp: phẻ (lạc) - bẻ (lạc),
(ngồi) phệt - (ngồi) bệt, phỏng - bỏng,
(lửa) phừng - (lửa) bừng, phửng (cây) -
bứng (cây), phựt (sáng) - bật (sáng),
phật - bụt, pha (đất) - bừa (đất), phít -
bít, phăm - bằm, Tơng ứng /p'/ - /b/
cũng đợc ghi nhận trong Từ điển Việt-
Bồ- La của A. de Rhodes, chứng tỏ
.

9
1
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 1b-2007
hớng biến đổi /p'/ > /b/ từ thế kỷ XVII đến nay. So sánh:

TVTKXVII (Từ điển VBL) Các thổ ngữ BTB

/p'/
/f/
/p'/
/v/
/b/

, hớng chính, có ở ba vùng phơng ngữ
, chỉ ở các thổ ngữ BTB
, ở cả ba vùng phơng ngữ
, ở cả ba vùng phơng ngữ

2.2. Âm /t'/
Tiếng Việt hiện nay chỉ còn lại duy
nhất một phụ âm đầu bật hơi /t'/. Về
nguồn gốc của /t'/, theo Nguyễn Tài
Cẩn, nguồn gốc của TH Hán-Việt khá
phức tạp nhng xu thế chung là: TH
xuất phát chủ yếu từ những âm đầu
lỡi, bật hơi: thanh (ts'), thấu (t') thuộc
tinh tổ, đoan tổ và từ một số âm đầu
lỡi, xát: thuyền (d'z'), th (s'), thờng
(z') thuộc chơng tổ. Qua việc phân tích
và lý giải diễn biến của các âm đầu tiên
trong tiếng Hán, tác giả đã chỉ ra quá
trình sinh ra TH Hán- Việt qua sơ đồ
sau:


thơ thẩn, sợ (mộc) - thợ (mộc), (áo) sủng
- (áo) thủng, sụt (vào) - thụt (vào), sa
(gây) - tha (gai), (hỏi) săm - (hỏi)
thăm
92

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 1b-2007
/t'/

Nh vậy, nguồn gốc của /t'/ tiếng
Việt hiện nay dù là từ phụ âm tắc bật
hơi t' và phụ âm xát ngạc s' Hán trong
cách đọc Hán- Việt (theo Nguyễn Tài
Cẩn), hoặc là do xu thế tắc hoá phụ âm
xát ngạc s' (theo H. Maspéro và cứ liệu
các thổ ngữ BTB) thì đến thế kỷ XVII,
âm tắc bật hơi /t'/ đã đợc khẳng định
hoàn toàn. Chứng cứ là trong Từ điển
Việt- Bồ- La, chúng tôi thống kê đợc
326 mục từ có phụ âm đầu /t'/
Về diễn biến của âm /t'/ từ thế kỷ

- /t'/ > /t/ (t): thẹp (cam) - tép (cam),
thịch - tịch, thiều (phu) - tiều (phu),
thuyết - tuyết (Từ điển VBL).
- /t'/ > // (l) (cây) thệu - (cây) lựu (Từ
điển Việt - Bồ - La), thè (lại) - lè (lỡi),
thệch (vai) - lệch (vai) (Các thổ ngữ
BTB).
- /t'/ > /x/ (kh): (khách) thứa (khách)
khứa (Từ điển Việt - Bồ - La).
ở
ba trờng hợp sau, /t'/ thế kỷ XVII
biến đổi cho ta phụ âm đầu tắc, vô
thanh /t/, phụ âm xát, hữu thanh // là
hai âm đầu lỡi và phụ âm đầu xát, vô
thanh, cuối lỡi /x/ ngày nay. Các hớng
biến đổi phụ của /t'/ đợc thực hiện triệt
để trong các phơng ngữ BB, phơng
ngữ NTB và NB nhng cha thực sự
hoàn thành ở phơng ngữ BTB. Có thể
hình dung diễn biến của phụ âm đầu /t'/
từ thế kỷ XVII đến nay qua các sơ đồ
sau:

/t/
/s/
/z/
//

/k'/ của tiếng Việt. Từ thế kỷ X đến nay,
nhất là từ sau thế kỷ XVII, trong tiếng
Việt có một xu hớng xát hoá mạnh /p/
> /f/, /d/ > /z/ , Đứng trớc tình hình đó
/k'/ cũng xát hoá thành /x/. Nh vậy,
phụ âm đầu xát /x/ (kh) ngày nay là kết
quả của xu hớng xát hoá âm tắc bật
hơi /k'/ thế kỷ XVII. Tuy nhiên, cũng
nh âm tắc bật hơi /p'/, âm /k'/ cũng cần
phải đợc làm sáng tỏ diễn diễn của nó
từ thế kỷ XVII đến nay.
Thống kê trong Từ điển Việt- Bồ- La,
chúng tôi xác lập đợc 131 mục từ có
phụ âm đầu đợc viết bằng con chữ kh.
Theo miêu tả của A.de Rhodes thì đó là
âm rất hà hơi, [ ] và sau k, thí dụ khá
decet (xứng hợp), thì có giá trị tơng
đơng với x Hy Lạp [8, tr.7]. Dựa vào
cách miêu tả của A. de Rhodes, các nhà
ngữ học nh K. J Gregerson (1969),
Nguyễn Tài Cẩn (1995), Vơng Lộc
(1995) đều khẳng định đó là âm tắc
bật hơi /k'/ mà Gregerson, Nguyễn Tài
Cẩn ghi bằng kí hiệu k
h
. Từ thế kỷ XVII
đến nay, âm tắc, bật hơi /k'/ diễn biến
nh sau:
- Từ giữa thế kỷ XVII, xu hớng xát
hoá các phụ âm tắc vốn đã hình thành ở


k
5
x

k
5
x

k
5

khóc
kh

ẻ
xw

4
xw

4
xw

4

khoẻ - Một hớng biến đổi khá phổ biến của

- Căn cứ vào Từ điển Việt- Bồ- La và
các thổ ngữ BTB, âm /k'/ thế kỷ XVII
còn có một hớng biến đổi phụ khác, đó
là /k/. Tơng ứng với âm /k/ tiếng BB là
âm /k'/ trong Từ điển Việt- Bồ- La và
các thổ ngữ BTB. Tơng ứng /k'/ - /k/ có
trong các từ: khiểng (mọt chen) - kiễng
(một chân), khơm (khê) - cơm (khê),
khơi (lả) - cời (lửa), khứa - cứa, khuờ -
quờ, khoét (nhà) - quét (nhà) Đến đây,
có thể hình dung diễn biến của âm /k'/
từ thế kỷ XVII đến nay qua sơ đồ sau: /x/, hớng chính, có ở 3 vùng phơng ngữ
/

/, có ở PNBB, PN NTB và NB
/k'/, có ở PN BTB các hớng phụ
/k/, có ở PNBB, PN NTB và NB

3. Từ những điều trình bày trên,
chúng tôi rút ra những kết luận sau
đây:
3.1. Xuất phát từ những nguồn gốc
khác nhau nhng đến thế kỷ X, hệ
thống phụ âm đầu tiếng Việt đã có dãy

3.2 Qua khảo sát diễn biến dãy các
phụ âm tắc, bật hơi từ thế kỷ XVII đến
nay, chúng tôi nhận thấy mỗi phụ âm
đầu có nhiều hớng biến đổi trong đó có
một hớng biến đổi chính và các hớng
biến đổi phụ. Điều đó nói lên tính chất
đa dạng, phức tạp của các âm trong
diễn trình tiếng Việt. Mặt khác, chúng
ta còn nhận thấy một hiện tợng biến
đổi ngữ âm nào đó không tác động đến
toàn bộ các đơn vị từ ngữ chứa nó mà
chỉ tác động đến một bộ phận từ vựng
nhất định, thậm chí chỉ tác động đến
một vài từ lẻ tẻ. Điều này cho phép ta
nói đến tính chất cục bộ của các hiện
tợng biến đổi ngữ âm trong hệ thống.
3.3. Nh vậy, dãy các phụ âm tắc,
bật hơi đợc hình thành ở thế kỷ X, bảo
tồn nguyên vẹn đến thế kỷ XVII nhng
từ đó đến nay, do tác động của xu
hớng xát hoá nên chỉ còn lại một âm
tắc, bật hơi /t'/ duy nhất. Điều đó chứng
tỏ hệ thống ngữ âm cha bao giờ là hệ
thống khép kín, bất biến mà là một hệ
/k'/
95
Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVI, số 1b-2007

[8] A. de Rhodes, Từ điển Việt- Bồ- La, Thanh Lãng, Hoàng Xuân Việt, Đỗ Quang
Chính phiên dịch, NXB KHXH, Hà Nội, 1991.
[9] Viện nghiên cứu Hán Nôm, Tự điển chữ Nôm, NXB Giáo dục, Hà Nội, 2006.
[10] Võ Xuân Trang, Phơng ngữ Bình Trị Thiên, NXB KHXH, Hà Nội, 1997. summary

About the aspirace in vietnamese

The Vietnamese initial consonant system had the full line of occlusive
consonants, aspirate /p',t',k'/ in about the tenth century. These consonants had been
kept until 17th century. A.de Rhodes also described them as the real occlusive
sounds, thus, how have the lines of consonants/p', t', k'/ been changed to lead to the
existence of /t'/ (th) from the 17th century seventeenth century up to now? This
paper, to some extent, attempted to clarify the origin & changes of Vietnamese
glottalized, plosive consonants from the 17th century seventeenth century to now.

(a
) Khoa Ngữ văn, Trờng Đại học Vinh

96