17
TẠP CHÍ KHOA HỌC, Đại học Huế, Số 23, 2004
VỀ GIÁ TRỊ NGHỆ THUẬT
SỰ GẶP GỠ GIỮA QUAN ĐIỂM VĂN NGHỆ CỦA HẢI TRIỀU
VỚI LÝ THUYẾT TIẾP NHẬN HIỆN ĐẠI
Trần Thái Học
Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế

Đến nay, vấn đề giá trị nghệ thuật không còn là vấn đề thời sự được nhiều
người trong giới phê bình quan tâm bàn cãi. Sự lắng lại trong không khí phê bình
về vấn đề này, vốn đã trải qua một thời kì tranh luận sôi nổi kéo dài hàng chục
năm trên văn đàn gắn liền với những quan điểm triết học và mỹ học khác nhau,
thậm chí đối lập nhau.
Lịch sử văn học Việt Nam còn ghi nhớ cuộc phê bình luận chiến về duy
tâm và duy vật, về nghệ thuật vị nghệ thuật

và nghệ thuật vị nhân sinh
(*)
diễn ra
cách đây 70 năm về trước. Đó là lúc văn học nước ta chuyển qua một bước ngoặt
với sự xuất hiện hàng loạt sáng tác của các nhà văn đã có những cách tân táo bạo
so với những kinh nghiệm nghệ thuật truyền thống, nhất là trong lĩnh vực thơ ca
và tiểu thuyết. Và cùng với sáng tác, là sự xuất hiện của những nhà phê bình

18
đồng quan điểm tư tưởng - xã hội và quan điểm thẩm mỹ đã đóng vai trò tiên
phong phát ngôn cho một hệ thống nguyên tắc sáng tạo mới. Họ bác bỏ những

khai phát huy ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống xã hội và nghệ thuật thì nhìn lại
những quan điểm của Hải Triều trước đó mới chỉ là những nhân tố và không
tránh khỏi đôi chỗ “sơ lược”, nhưng xét trong hoàn cảnh lịch sử - cụ thể của xã
hội nước ta vào những năm 30 cuả thế kỷ XX, khi mà việc dịch thuật và truyền
bá chủ nghĩa Mác trong điều kiện tư liệu còn hết sức hạn chế, việc vận dụng thế
giới quan vô sản và quan điểm của Đảng vào phê bình văn nghệ luôn bị chế độ
cũ kiểm duyệt một cách khắt khe thì những bài viết về triết học và văn học của
Hải Triều lúc đó quả là những đóng góp xuất sắc. Ngày nay đọc lại di sản lí luận
văn nghệ của Hải Triều, bên cạnh những vấn đề còn giữ nguyên giá trị cần được
kế thừa và phát triển, cũng có những vấn đề cần đổi mới về quan điểm và nhận
thức cho phù hợp với sự đổi mới của thời đại và thực tiễn văn học. Sự kế thừa và
đổi mới, đó là lẽ thường và hiển nhiên. Nhưng nhìn chung, những gì mà Hải
Triều đã bàn về nghệ thuật cách đây hơn nửa thế kỷ về trước, từ nguồn gốc, bản
chất, quy luật phát triển của nghệ thuật đến đặc trưng và chức năng xã hội của
nó, từ vấn đề tự do sáng tác của nghệ sĩ đến nội dung và hình thức của tác phẩm,
từ khuynh hướng sáng tác đến lập trường, quan điểm trong phê bình đánh giá
nghệ thuật ”về cơ bản là đúng đắn và là những viên ngọc quý trong kho tàng
văn nghệ của nước ta, đáng được chúng ta trân trọng nghiên cứu”.[1-9]
Nói về giá trị nghệ thuật mà tập trung chủ yếu ở chỉnh thể tác phẩm, mãi
đến nửa sau của thế kỷ XX, do sự tác động mạnh mẽ của đời sống văn học và
ảnh hưởng của lý thuyết tiếp nhận hiện đại mà các nhà phê bình nước ta mới
quan tâm nghiên cứu một cách có hệ thống. Còn trước đó mấy chục năm, xung
quanh vấn đề này, ít nhiều chúng ta đã tìm thấy trong những ý kiến đánh giá và
luận giải của Hải Triều đáng để ghi nhận.

20
Trước hết, giá trị của nghệ thuật được Hải Triều nhìn nhận bắt đầu từ
khâu sáng tác, nhưng không coi mọi sáng tác đều tạo nên giá trị. Sáng tác có giá
trị hay không - theo ông, là ở chỗ nhà văn có xuất phát từ một quan niệm đúng
hay không về nghệ thuật. Vì vậy liên quan đến vấn đề này, các cuộc luận chiến

những cái tình cảm giữa xã hội. Nhà nghệ sĩ khi diễn đạt cái tình cảm ấy lên trên
mặt giấy hay trên tấm đá là cố ý để cho mọi người xem tới cũng đồng mối liên
cảm theo (nhấn mạnh T.T.H)”. Như vậy, sáng tác của nhà văn không phải là tùy
hứng, vu vơ mà xuất phát từ ý đồ, mục đích trong mối liên hệ với độc giả qua tác
phẩm. Chính độc giả là nơi tập trung nhu cầu xã hội đối với nhà văn, là đối tượng
luôn đòi hỏi trông chờ nhà văn qua tác phẩm. Về mặt này, ý kiến của Hải Triều
trên Tiểu thuyết thứ 7 số 62 (1935) đã chứng tỏ một sự nhận thức rất rõ: ”Giữa sự
sống vất vả và gian khổ đầy những mâu thuẫn của xã hội ngày nay người ta đang
ước ao về mặt tinh thần, đọc được những tác phẩm có thể diễn dịch được nỗi
lòng của họ. Cái buồn, cái vui, cái giận, cái tiếc, cái thương, cái mơ ước ( ) cũng
cứ tô vẽ ra cho họ bằng những câu văn chân thật, cứng cỏi, mạnh bạo. Họ không
cần những lời văn hoa mỹ điêu toa. Họ ưa những thể văn bình dị mà thiết
thực”[1-27]. Nghĩa là, phải xuất phát từ yêu cầu của độc giả cả về nội dung và
hình thức, cả về tư tưởng và nghệ thuật để nhà văn chọn viết cái gì và viết như
thế nào nhằm phát huy được hiệu quả của sáng tác. Mối liên hệ giữa nhà văn với
độc giả, và ngược lại, giữa độc giả với nhà văn là mối liên hệ hai chiều trong quá
trình giao tế văn học. Không đợi đến khi tác phẩm ra đời mà ngay trong quá trình
sáng tác, độc giả đã trở thành người bạn đồng hành của nhà văn, ám ảnh, thôi
thúc và định hướng nhà văn cầm bút. Chỉ có những nhà văn chân chính mới đồng
hành với độc giả chân chính; sáng tác của họ mới “biểu hiện được cái tình cảm tư
tưởng phổ biến của số đông người trong một thời đại”[1-34] như Hải Triều nói,
và do đó mới có thể tạo ra những giá trị nghệ thuật đích thực.
Dĩ nhiên dù sáng tác có tạo ra được giá trị nghệ thuật, thì đó cũng mới chỉ
là giá trị ổn định, trong thế khả năng. Nó sẽ mãi mãi mất đi ý nghĩa nếu chỉ

22
khuôn lại trong phạm vi sáng tác mà không được độc giả thưởng thức, tiếp nhận.
Mác nói: ”Chỉ có sử dụng mới hoàn tất hành động sản xuất, mang lại cho sản
phẩm một sự trọn vẹn với tư cách là sản phẩm” (chuyển dẫn) [4-331]. Những
người theo phái “nghệ thuật vị nghệ thuật” do không hiểu điều này hoặc cố tình

34]. Ý kiến của Hải Triều tuy chưa được triển khai một cách đầy đủ và cụ thể,
nhưng trong nội dung cốt lõi của nó đã chứng tỏ một cái nhìn đúng đắn và sâu
sắc của ông về một phương diện nữa của tiếp nhận. Đó là sự quy định của xã hội
và văn hóa - lịch sử đối với việc đánh giá giá trị nghệ thuật, mà sau này, các nhà
nghiên cứu tiếp nhận hiện đại ở nước ta đã có dịp phân tích và chứng minh một
cách sáng tỏ, có hệ thống.
Như vậy không đợi đến những năm 70 của thế kỷ trước, ở ta mới có người
đề xuất “xem xét giá trị nghệ thuật liên quan đến phạm vi thưởng thức tác phẩm
của độc giả“ - như một nhà phê bình đã nhận định, mà sớm hơn, cách đó 40 năm
trước, xung quanh về vấn đề này, trong quan điểm văn nghệ của Hải Triều đã có
nhiều ý kiến đặt cơ sở nền tảng. Giá trị di sản tư tưởng văn hóa của Hải Triều
được khẳng định trên nhiều lĩnh vực. Chỉ kể riêng ở lĩnh vực văn nghệ, đóng góp
của ông về một phương diện cụ thể như vậy đã xuất sắc mà trước đó chưa ai có
được.
(**)
Chú thích:
(*) Đại diện cho phái “nghệ thuật vị nghệ thuật” có Thiếu Sơn, Hoài Thanh
còn đại diện cho phái “nghệ thuật vị nhân sinh” có Hải Triều, Hải Thanh, Hải
Vân, Bùi Công Trừng
(**) “ Khi xét công lao lịch sử, người ta không căn cứ và chỗ là các nhà
hoạt động lịch sử đã không cống hiến được gì so với nhu cầu của thời đại của
chúng ta, mà căn cứ vào chỗ họ đã cống hiến được gì mới so với các bậc tiền bối
của họ “ (Lênin về văn hóa văn học, nxb văn học (1977), trang 194.

24
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Hải Triều về văn học nghệ thuật. Nxb văn học, H.(1969).
2. Trường Chinh về văn hóa và nghệ thuật. T1. Nxb văn học, H. (1986).
3. Trường Chinh về văn hóa và nghệ thuật. T2. Nxb văn học, H. (1986).
4. Lý luận văn học, Nhiều tác giả, Nxb Giáo dục, H. (1986).