Đồng quê, dân quê, tình quê
trong sáng tác của Phi Vân
Phần 2
2.3. Tình quê lại là một truyện dài năm chương, khắc họa một tình cảm
thủy chung của một đôi trai gái không “môn đăng hộ đối”. Đó là mối tình của cô
Nhạn, con gái ông Hương kiểm với Giác, anh chàng nông dân nghèo, tình
nguyện đi ở rể theo sự “cam kết hai năm” với cha cô Nhạn. Tuy nhiên, với bản
chất coi trọng tiền của hơn người, ông Hương kiểm chỉ nghĩ tới chuyện lợi dụng
công sức của Giác hơn là quan tâm đến hạnh phúc cho đôi trẻ. Nên khi thấy có
quyền lợi nào hơn thì ông sẵn sàng phá bỏ sự cam kết, bất chấp lẽ phải và đạo
lí, mà ngay cả vợ con ông cũng không thể nào chịu nổi: “Ông ác quá, tôi làm
sao chịu nổi tiếng đời?”.

Vì muốn gả con cho một “thầy giáo” tư, được ông thuê đến dạy chữ cho
trẻ con trong xóm, trong đó có thằng Báo con trai ông, để hi vọng có được
“danh tiếng” hơn, mà ông đang tâm gợi ý cho thầy giáo Trung cưỡng hiếp
Nhạn, con gái ông để hi vọng chuyện đã rồi thì con ông sẽ lấy Trung mà bỏ
Giác, bất chấp sự khóc lóc van nài của vợ ông về âm mưu thâm độc ấy: “Trời
ơi! Tôi xin ông, tôi lạy ông, ông muốn gì là muốn cho bằng được, không kể danh
giá, không kể tiếng đời! Tội nghiệp con tôi, ông ơi! ”. Bị đặt trước chuyện đã
rồi, nhưng Nhạn vẫn giữ một lòng chung thủy với Giác, mà nhất quyết không lấy
Trung, nhưng không thể đến được với Giác, nên cô đành trốn đi tu ở một ngôi

Mai ở làng Khánh Lâm (Cà Mau), bắt đầu từ kinh Biện Nhị, phía dưới công sở
trổ ra Tiểu Dừa. Kêu là kinh cho nó oai một chút chớ nó quanh co như “cửu
khúc trường xà!”. Nó có không biết bao nhiêu ngách và không biết bao nhiêu
trấp cản đường” (Muốn ăn trứng nhạn - Đồng quê).

Từ điều kiện địa hình sông nước, dĩ nhiên, việc đi lại không thể là xe cộ
bất cứ lúc nào theo ý muốn người thích, mà phải là ghe xuồng, và tất nhiên mọi
hoạt động phải phụ thuộc và con nước. Nếu như ở một vùng quê khác, người ta
nhìn “mặt trời lên xuống” để quyết định sự việc, thì ở vùng quê sông rạch, người
ta phải quyết định công việc “thuận theo con nước”: nước lớn, nước ròng. Bởi
đó mà có những sinh hoạt nghe chừng trái khoáy: “Đàng trai lại rước dâu vào
lúc mười giờ tối. Lễ xong, chúng tôi cùng nhau xuống ghe lườn. Đàng trai đi hai
ghe, đàng gái theo hai ghe, một ghe ông già bà cả, một ghe thanh niên. Ai trông
thấy cũng thì thào khen ngợi, không hổ danh ông Xã chút nào” (Muốn ăn trứng
nhạn - Đồng quê).

Ở một đám rước dâu khác, Phi Vân miêu tả khá tỉ mỉ đoạn hành trình đầy
gian khổ của người dân quê Nam Bộ, và cũng gián tiếp cho thấy một mảnh đất
đồng bằng trời nước bao la mà một thời cha ông họ đã đặt chân đến để khai
phá:

“Chiếc ghe máy có cái mui ngạo nghễ, khoe những dây cờ lon con, giăng
từ cột buồm ra sau lái. Tiếng máy chạy xình xịch. Trời về chiều. Tàu chạy hôm
nay nữa là hai hôm rồi: sông Ông Đốc, kinh xáng Bà Kẹo, Đầm Cùn, kinh xáng
Thọ Mai, nhưng xóm Kiến Vàng vẫn còn xa lơ xa lắc.

Họ đàng trai đã mệt nhọc ngồi trong chiếc tàu chật hẹp. Người ta ăn hết
ba lượt bánh mì với thịt quay mua ở Cà Mau. Chú rể ngày đầu còn khăn đóng
áo dài, hôm sau đã cởi dẹp lại một bên, mặc chiếc áo thun giả ngồi ở trước mũi
tàu ngong ngóng, thỉnh thoảng vươn vai hít không khí rồi cú rũ nhìn lũ trẻ trong

Sáu mày có tài ăn nói, thằng Năm mày có ngón đờn hay, vậy bây vui lòng theo
tao qua bên đàng trai cho xôm, để bên ấy biết rằng làng mình cũng có lắm nhân
tài” (Muốn ăn trứng nhạn - Đồng quê).

Không nặng phong tục, tập quán, vì là vùng đất mới, ai cũng mới đến khai
phá, dân tứ chiếng dễ xem như anh em, “tứ hải giai huynh đệ”. Nói chung là
không nặng nghi thức xã giao, quy tắc ứng xử. Cốt lõi là ở sự chân tình, trọng lẽ
phải; còn thì bình đẳng trong ứng xử, trong quan hệ, trên bàn tiệc, mâm rượu: “-
Thằng Phó xã mày lầm rồi, mày há chẳng biết hồi tao còn “đương bị hành
chánh” mà còn không bao giờ “ỷ chúng hiếp cô” hay sao? Huống chi ngày nay
đã “cáo lão hồi gia”, tao càng trọng lẽ phải hơn nữa. Mà hễ vào đám tiệc rồi, ai
cũng có tự do đàm luận, làm người quân tử không câu nệ gì ráo. Mày không
nghe “Quân tử bất oán thiên hề bất vưu nhân” à? (Đạo - Đồng quê).

Nhưng ở một số người già vốn còn nặng nghi thức lễ giáo, thì cũng có
những bực bội khó chịu không đâu:

“Hương ba càu nhàu: “Cái làng gì mà kì khôi quá! Các ông nghĩ: Làm cha
mẹ, ai cũng muốn cho con nó được nên vợ nên chồng, đàng này họ mảng bo
bo mấy cái hủ tục bắt bẻ từ chút, đòi hỏi từ cái lễ mọn, đã thèm rồi mới chịu gả
con gái ”.

- “Chịu gả” mà có xong cho đâu! Đây để tới lúc mình tới rước dâu rồi chú
coi, chém chết ông Bái hay ông tộc trưởng bên ấy cũng “vặn anh Cai Sót đủ
điều ” (Trao thân con khỉ mốc! - Đồng quê).

Có một thực trạng đau lòng ở vùng quê Nam Bộ, do chính tình trạng thiếu
học gây ra, là nạn mê tín, dị đoan, cả tin vào bọn ông đồng, bà cốt. Bọn này,
một thời cũng là một thế lực chèn ép người dân, ăn bám của dân, bên cạnh bọn
hương hội làng xã. Phi Vân cũng không bỏ qua mảng tối này của bức tranh

Còn tình yêu ở những đôi trai gái Nam Bộ thì toát lên nét chân tình, thủy
chung sâu nặng, như đôi “Tâm - Quyến” (Dân quê), đôi “Giác - Nhạn” (Tình
quê), một đôi thì có chút học vấn, còn một đôi thì thuần nông. Cả hai chàng
thanh niên đều thuộc giới dân nghèo; còn hai nàng thiếu nữ thì xuất thân trong
gia đình khá giả, nhưng vốn có bản chất hiền lương. Cả hai đều coi trọng phép
tắc gia đình, phong tục làng xã, nhưng cách ứng xử của đôi nam nữ có học thì
có nhiều linh hoạt hơn: họ có thể tỏ tình qua thư, mạnh dạn tỏ tình qua cái hôn,
nhận thức được bản chất vấn đề của nhiều sự việc, nên họ cũng có những
hành xử năng động hơn trong cuộc sống, trước khi Cách mạng đến đổi đời cho
họ.

Giác thì bị bỏ tù vì bị hàm oan: “Hai năm qua trong lúc Giác ngồi cú rũ
nơi khám đường để đền tội nghèo nàn, không thế lực, thì cuộc cách mạng dân
tộc đã nổi lên, và khói lửa lan tràn khắp dải đất yên tĩnh lâu đời này” (Tình quê).
Nhưng Tâm thì chủ động đến với nhà tù bằng một việc làm cao cả, là đốt hết
giấy nợ của ông hội đồng để xóa nợ cho dân nghèo, bằng việc chủ động chỉ
huy dân nghèo có một hành động chống trả tự phát, nhưng cũng cực kì có ý
thức: “- Còn vụ khui lẫm lúa của ông hội đồng, thì cho tôi xin. Anh em nên nhớ
rằng: Phó hương quản Thành thế nào cũng đi báo cáo. Và thế nào trưa nay
hoặc chiều nay, chánh hương quản hay cò bót cũng không chừng sẽ vào đây
bắt bớ chúng ta nhất là tôi. Chúng ta chia lúa, tức là chúng ta thất thế. Ông
hội đồng sẽ vu cáo rằng chúng ta đến đây để giở trò cướp bóc. Cần gì, chút
nữa tôi sẽ tặng cho anh em một món quà quý giá hơn mà cũng là để kỉ niệm
ngày tôi từ biệt anh em để đi vào đường tù tội Anh em bằng lòng chớ!” (Phút
sống hùng - Dân quê).

2.5. Ngôn ngữ mà Phi Vân dùng trong ba tác phẩm: Đồng quê, Dân quê,
Tình quê, tuy có đôi từ ngữ làm cho người ở các vùng miền khác khó hiểu, như
“con gỏi, ngách, trấp, rặt mùi, thẳng, cỏn ”; nhưng nhìn chung vốn từ ngữ Nam
Bộ được ông sử dụng thích hợp đã làm cho bức tranh quê của ông đậm màu