Đặt vấn đề
Bệnh sâu răng là một trong những bệnh răng miệng phổ biến nhất và có
ảnh hưởng trực tiếp đến sức khoẻ con người. Từ những năm 70 của thế kỷ
trước, Tổ chức y tế thế giới (WHO) đã xếp bệnh sâu răng vào hàng thứ ba
trong bảng xếp hạng bệnh tật vì mức độ phổ biến (chiếm 90-99% dân số), thời
gian mắc bệnh sớm, ngay từ khi răng mới mọc (6 tháng tuổi) và chi phí cho
khám, chữa bệnh rất lớn (vượt quá khả năng chi trả của mọi chính phủ, kể cả
các nước phát triển).
Trong hơn 3 thập niên qua, khoa học đã đạt được nhiều tiến bộ trong việc
giải thích bệnh căn của sâu răng và nhiều nước đã triển khai nhiều biện pháp
phòng chống sâu răng thích hợp, nhờ đó mà các nước phát triển như
Australia, Mỹ, Tây Ban Nha và các nước Bắc Âu tỷ lệ bệnh sâu răng có xu
hướng giảm dần, có nước các chỉ số đánh giá sâu răng đã giảm xuống còn
một nửa so với trước [25], [34]. Tuy nhiên người ta cũng nhận thấy ở các
nước đang phát triển nh Ảrập Xêút, Ên độ, Nigeria, Ghana thì tỷ lệ bệnh
sâu răng còn rất cao và có xu hướng gia tăng [20], [21], [32], [39].
Việt Nam là nước đang phát triển, trong hơn 10 năm qua, do điều kiện
kinh tế xã hội phát triển, chế độ dinh dưỡng của người dân có nhiều thay đổi
như việc sử dụng nhiều đường, sữa trong khi đó, người dân chưa nhận thức
đầy đủ về tác hại của bệnh sâu răng. Nhiều công trình nghiên cứu đã cho thấy
tại nhiều địa phương, nhiều vùng khác nhau tỷ lệ bệnh sâu răng và chỉ số sâu
mất trám có xu hướng gia tăng [1], [16], [17]. Năm 1990, theo kết quả điều
tra sức khỏe răng miệng toàn quốc lần thứ nhất, tỷ lệ sâu răng vĩnh viễn ở lứa
tuổi 12 là 57,33%, ở lứa tuổi 15 là 60,0%. Năm 2001, theo kết quả điều tra
sức khoẻ răng miệng toàn quốc lần thứ 2 ở lứa tuổi 6-8 tuổi tỷ lệ sâu răng sữa
1
là 84,9 %, sâu răng vĩnh viễn là 25,5%, ở lứa tuổi 12-14 tỷ lệ sâu răng vĩnh
viễn là 64,1% [16]. Để giải quyết tình trạng này nhiều năm qua, ngành răng
hàm mặt đã thực hiện tích cực nhiệm vụ chăm sóc sức khoẻ răng miệng ban
đầu mà trọng tâm là công tác nha học đường với 4 nội dung: giáo dục nha
khoa, dùng nước súc miệng có fluor 0,2%, trám bít hố rãnh, khám và điều trị

kỹ nhưng hiệu quả phòng sâu răng vẫn hạn chế.
Hình 1.1 Sơ đồ Keyes [5]
3
Đường
Vi khuẩn
Răng
Sâu
răng
- Sau năm 1975: Sâu răng được coi là một bệnh do nhiều nguyên nhân
gây ra, có thể chia làm 2 nhúm: nhúm chớnh và nhóm phụ
Nhúm chính: có 3 yếu tố phải đồng thời cùng xảy ra
* Vi khuẩn: thường xuyên có trong miệng, trong đó Streptococcus
mutans là thủ phạm chính
* Chất bột và đường dính vào răng sau ăn sẽ lên men và biến thành
acide do tác động của vi khuẩn.
* Răng có khả năng bị sâu nằm trong môi trường miệng.
Ở đây người ta thấy men răng giữ một vai trò trọng yếu.
Nhóm yếu tố phụ: vai trò của nước bọt, di truyền, đặc tính sinh hoá cuả
răng…Nhúm này tác động làm tăng hay giảm nguy cơ sâu răng.
Cũng từ sau năm 1975, White đã thay thế vòng tròn chất đường của sơ
đồ Keyes bằng vòng tròn chất nền, nhấn mạnh vai trò của nước bọt, pH của
dòng chảy môi trường quanh răng và vai trò của Fluor.

Hình 1.2. Sơ đồ White [5]
4
ChÊt nÒn
Vi khuÈn
R¨ng
SR
Chất nền

nghiên cứu thực nghiệm trên động vật.
2. Các chủng vi khuẩn khác như S. sanguis, S. mitis, S. oralis và các
loại Actinomyces và Lactobacillus cũng gây sâu răng trên thực nghiệm.
Actinomyces đặc biệt có vai trò quan trọng trong sâu chân răng, kết hợp cùng
các chủng S. mutans và Lactobacillus. Do S. mutans và Lactobacillus có vai
trò chính gõy sâu răng nên trong điều tra dịch tễ học, người ta dùng test sàng
lọc đơn giản đánh giá mức độ của 2 vi khuẩn này trong nước bọt như là yếu
tố chỉ điểm bệnh sâu răng đang hoạt động.
1.1.2.2. Vai trò của carbohydrate
- Các loại carbohydrate khác nhau có đặc tính gây sâu răng khác nhau.
Sucrose (đường mía) có khả năng gây sâu răng cao hơn các loại đường khác.
Glucose, maltose, fructose galactose và lactose còng có khă năng gây sâu răng
cao trong nghiên cứu thực nghiệm.
- Có thể chia thành 2 loại: đường nội sinh (đường trong hoa quả và rau)
và đường ngoại sinh (đường bổ sung, nước quả, sữa). Đường ngoại sinh có
khả năng gây sâu răng cao hơn do vậy nên giảm đường ngoại sinh trong chế
độ ăn.
- Tỷ lệ sâu răng phụ thuộc vào cách thức và tần suất ăn đường hơn là
tổng lượng đường tiêu thụ của mỗi người. Nguy cơ sâu răng sẽ cao hơn khi ăn
đường giữa các bữa ăn (cung cấp carbohydrate dự trữ cho sự chuyển hoá của
vi khuẩn trên mảng bám) và khi ăn các loại đường dính trên bề mặt răng.
1.1.2.3. Các yếu tố bệnh nguyên khác
6
* Các yếu tố nội sinh của răng
Men răng: Khả năng hoà tan men tỷ lệ nghịch với nồng độ fluor của
men răng do các tinh thể fluorapatite Ýt bị hoà tan bởi acid hơn các tinh thể
hydroxyapatite khi pH trên 4,5 (đây là pH tới hạn của fluorapatite).
Nồng độ ion fluor trong cấu trúc men răng có thể lên tới 2500- 4000
p.p.m (132-210àmol/l), nhưng nồng độ trong nước bọt chỉ ở mức 0,03 p.p.m
(1,6àmol/l). Do vậy sự kết hợp của ion fluor vào cấu trúc răng trong quá trình

tăng lên 60 lần khi có kích thích, ion calci tăng nhẹ, ion phosphate không
tăng. Giảm dòng chảy nước bọt sẽ làm tăng nguy cơ sâu răng
- Chế độ ăn: Chế độ ăn có chứa nhiều phosphate có thể giảm tỷ lệ sâu
răng. Tăng chất béo trong khẩu phần ăn có thể làm giảm tác động của các tác
nhân gây sâu răng. Ăn nhiều đường, nhất là ăn thường xuyên giữa các bữa ăn
chính làm tăng nguy cơ sâu răng. Thói quen ăn uống trước khi đi ngủ, đặc biệt
là ở trẻ nhỏ, bú bình kéo dài với sữa và các chất ngọt trong khi ngủ làm tăng
tỷ lệ sâu răng gây nên hội chứng bú bình.
- Chỉnh nha, sử dụng hàm giả bán phần, hàn răng không đúng cách sẽ
làm tăng sự lưu giữ thức ăn, mảng bám vi khuẩn do đó dễ làm tăng nguycơ
sâu răng .
- Yếu tố di truyền: như hình thể, cấu trúc răng, nước bọt, độ nhạy cảm
với vi khuẩn Tuy nhiờn nú chỉ tác động rất nhỏ so với yếu tố môi trường.
những gia đình có bố mẹ bị sâu răng nhiều thì con cái cũng có nguy cơ sâu
răng nhiều vì bị ảnh hưởng bởi thói quen ăn uống, vệ sinh răng miệng.
* Miễn dịch với bệnh sâu răng
Bệnh sâu răng có liên quan tới sự hình thành các kháng thể kháng S.
mutans trong nước bọt và trong huyết thanh, nhưng miễn dịch tự nhiên này rất
Ýt hiệu quả. Cơ chế miễn dịch trong bệnh sâu răng vẫn chưa được biết cụ thể.
1.1.2.4. Sinh lý bệnh quá trình sâu răng
8
* Sự huỷ khoáng
Hydroxyapatite (Ca
10
(PO
4
)
6
(OH)
2

+ Chế độ ăn đường nhiều lần
+ Nước bọt thiếu, giảm dòng
chảy nước bọt hay acid
+ Acid từ dạ dày trào ngược
+ pH < 5
+ Vệ sinh răng miệng kém
9
Cơ chế sinh bệnh học của sâu răng được thể hiện bởi sự mất cân bằng
giữa quá trình hủy khoáng và tỏi khoỏng. Nếu quá trình hủy khoáng lớn hơn
quá trình tỏi khoỏng thỡ sẽ gây sâu răng.
Sâu răng = Hủy khoỏng > Tỏi khoỏng
1.1.3. Các phân loại bệnh sâu răng [2]
Tuỳ theo tác giả mà có nhiều cách phân loại khác nhau nhưng cơ bản
vẫn dựa trên 5 loại lỗ hàn của Black. Theo diễn biến sâu răng, cú: sõu răng
cấp tính và sâu răng mãn tính. Theo mức độ tổn thương, cú: sâu men, sâu ngà
nụng, sõu ngà sâu. Theo bệnh sinh, có: sâu răng tiờn phỏt, sâu răng thứ phát,
sâu răng tái phát. Phân loại theo mức độ tổn thương được ứng dụng nhiều
nhất
- Sâu men(S1): tổn thương mới ở phần men chưa có dấu hiệu lâm sàng
rõ. Khi chóng ta nhìn thấy chấm trắng trên lâm sàng thì sâu răng đã tới đường
men ngà.
-Sâu ngà: khi bắt đầu xuất hiện lỗ sâu trên lâm sàng thì chắc chắn là sâu
ngà. Sâu ngà được chia làm 2 loại: sâu ngà nông (S2) và sâu ngà sâu (S3), đây
là 2 loại chúng ta thường gặp trên lâm sàng.
* Các phân loại mới về bệnh sâu răng [14], [53]
Ngày nay các tác giả thường sử dụng 2 bảng phân loại mới để chẩn đoán
và điều trị đó là: phân loại theo site và size, phân loại theo Pitts
* Phân loại theo “Site and size”(dựa vào vị trí và mức độ tổn thương)[14]
2 yếu tố đó là vị trí và kích thước (giai đoạn, mức độ) của lỗ sâu
Vị trí

1.1.4 Dịch tễ học sâu răng
* Tình hình sâu răng ở trẻ em trên thế giới
Tại hội nghị Alma Ata (1978), WHO đã công bố có hơn 90% dân số thế
giới mắc bệnh sâu răng và đã phát động chương trình hành động vì sức khỏe
răng miệng cho con người đến năm 2000. Đồng thời có chương trình giúp đỡ
cho tất cả các nước trên thế giới triển khai chương trình này. Qua hai thập kỷ,
chương trình này đã phát huy được hiệu quả to lớn ở nhiều quốc gia trong đó
có Việt Nam. Việc triển khai chương trình phòng bệnh răng miệng phụ thuộc
rất nhiều vào điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng ở mỗi nước, nên kết quả
thực hiện còn ở nhiều mức độ khác nhau. Bệnh răng miệng trên thế giới ngày
nay có hai khuynh hướng rõ rệt.
Ở các nước phát triển: Từ những năm 1940 đến 1960, tình hình sâu răng
rất nghiêm trọng, trung bình mỗi trẻ em 12 tuổi có từ 8-10 răng sâu hoặc đã bị
mất do sâu. Sau một thời gian tích cực sử dụng fluor dưới nhiều hình thức để
phòng sâu răng ở các nước này đang có sự giảm rõ rệt về sâu răng như Mỹ,
các nước Bắc Âu, Anh [5], [51].
Ở các nước đang phát triển: Thập kỷ 1960 tình hình sâu răng ở mức thấp
hơn nhiều so với các nước phát triển. Chỉ số DMFT tuổi 12 ở thời kỳ này từ
1,3-3,0; thậm chí một số nước dưới 1,0 như Thái Lan, Uganda, Zaire. Gần
đây, sâu răng có chiều hướng tăng lên trừ một số nước như Hồng Kông,
Singapore, Malayxia [5], [51].
Rất cao
( >6,6)
Cao
( 4,5-6,5)
Trung bình
(2,7-4,4)
Thấp
13
C¸c níc ph¸t triÓn

Ở Việt Nam theo kết quả điều tra bệnh răng miệng toàn quốc lần thứ 1,
năm 1990 thì tỷ lệ viêm lợi ở lứa tuổi 12 là 95% [18], trong đó:
Hà Nội: 84%
Thành phố Hồ Chí Minh 100%
Hải Hưng 100%
Cao Bằng 88%

Trần Văn Trường và CS công bố tình trạng viêm lợi ở Việt Nam qua
điều tra sức khoẻ răng miệng toàn quốc lần 2, năm 2001 như sau [22]:
Bảng 1.2. Tình trạng viêm lợi ở Việt Nam năm 2001
Lứa tuổi Tỷ lệ chảy máu lợi Tỷ lệ có cao răng
6-8 42,7 25,5
9-11 69,2 56,8
12-14 71,4 78,4
1.3. CÁC YẾU TỐ NGUY CƠ CỦA BỆNH SÂU RĂNG
Các yếu tố nguy cơ được phân chia thành các nhóm sau [22], [27], [39]:
- Nhóm yếu tố nguy cơ về tập quán ăn uống.
- Nhóm yếu tố nguy cơ về chăm sóc, vệ sinh răng miệng.
- Nhóm yếu tố nguy cơ về các đặc trưng cá nhân của trẻ, của cha mẹ học sinh.
15
Các tác giả thường mô tả các yếu tố nguy cơ, không phân tích sâu về các
mối liên quan giữa chúng và bệnh sâu răng ở trẻ em [22], [34], [37], [40].
1.3.1. Nhóm yếu tố nguy cơ về tập quán ăn uống
Nhiều tác giả trong và ngoài nước đã nghiên cứu các tập quán ăn uống
liên quan đến bệnh sâu răng ở trẻ em như tần xuất sử dụng các đồ ăn thức
uống có nhiều đường, ăn thêm bữa phụ buổi tối, đồ ăn thức uống nóng lạnh,
đồ ăn cứng, tiền sử bú bình, khẩu phần ăn:
Al Ghanin đã phân tích đa biến về các mối liên quan giữa chế độ ăn có
nhiều sữa hộp, tần suất sử dụng đồ ăn uống ngọt, trẻ có tiền sử bú bình với
các bệnh sâu răng và sâu-mất-trám răng, kết luận rằng những yếu tố này liên

15-17 68,7 55,1 61,4 45,2 61,5 61,5 57,9
1.3.2. Nhóm yếu tố nguy cơ về chăm sóc vệ sinh răng miệng
Một số tác giả nước ngoài và trong nước đã nghiên cứu về các yếu tố
chăm sóc răng miệng như hiểu biết về chăm sóc răng, khám định kỳ răng, thói
quen chải răng, tuổi sử dụng bàn chải, thuốc, vật liệu chải răng:
Rao và CS cho biết tại Ên Độ có đến 59,2-62% học sinh có chải răng Ýt
nhất 1 lần/ngày nhưng chỉ có 5,7-13,6% sử dụng thuốc đánh răng, 3,1% dùng
tay làm sạch răng và 21,1% dùng tro và than để đánh răng hàng ngày [40].
Okeigbemen và CS thông báo 81,4% học sinh chưa bao giờ được khám
răng tại các cơ sở y tế, 95,8% có sử dụng bàn chải răng [38].
Petersen và CS cũng thông báo tỷ lệ học sinh chải răng 1 lần/ngày là
88% [39].
David và CS cho rằng trẻ không sử dụng bàn chải răng thì có nguy cơ
sâu răng cao gấp 1,9 lần những trẻ khác [35].
Trần Văn Trường và CS cũng thông báo về tỷ lệ học sinh chải răng,
dùng kem chải răng, nước súc miệng, số lần chải răng/ngày và đặc biệt là mô
tả hành vi chăm sóc răng miệng. Kết quả nghiên cứu như sau [22] [24]:
Bảng 1.4. Tỷ lệ học sinh chăm sóc răng miệng ở việt Nam năm 2001
Tuổi Chải răng
hôm trước
Dùng kem
chải răng
Dùng nước
súc miệng
Chải răng
1 lần/ngày
Chưa từng
được khám
17
răng

Chỉ sè dmft ở 6-8 tuổi cao nhất ở vùng núi phía Bắc (6,49) và thấp nhất
ở cao nguyên Trung bé (3,22), ở lứa tuổi 9-11 cao nhất ở vùng núi phía Bắc
(2,46) và thấp nhất ở cao nguyên Trung bé (1,35)
Theo tác giả Trần Ngọc Thành, năm 2005, ở học sinh lứa tuổi 6-12, tại
trường tiểu học Khương Thượng, nghiên cứu mối liên quan giữa yếu tố nguy
cơ và sâu răng vĩnh viễn trên mô hình hồi qui đa biến, cho thấy học sinh lứa
tuổi 9-12 có nguy cơ bị sâu răng cao gấp 2 lần học sinh lứa tuổi 6-8, sự khác
biệt này có ý nghĩa thống kê. Cũn cỏc yếu tố khác như giới, chải răng sáng,
chải răng tối, chải răng sau khi ăn, xúc miệng sau khi ăn đồ ngọt, cách chải
răng và thời gian chải răng chưa có mối liên quan có ý nghĩa thống kê với sâu
răng [14].
1.4. KIẾN THỨC-THÁI ĐỘ- HÀNH ĐỘNG VỀ CHĂM SÓC RĂNG
MIỆNG Ở HỌC SINH
1.4.1 Khái quát về thuật ngữ [10] [11]:
Hành vi sức khỏe, trong đó có hành vi CSRM là một trong nhiều khái
niệm liên quan đến hành vi con người. Hành vi sức khỏe có vai trò rất quan
trọng, tạo lập nên sức khỏe cho mỗi cá nhân, gia đình, cộng đồng. Nghiên cứu
về hành vi sức khỏe là một phần quan trọng trong các nghiên cứu hay hoạt
động can thiệp tại cộng đồng. Người ta cho rằng hành vi con người là một
19
phc hp ca nhiu hnh ng chu nh hng bi nhng yu t di truyn,
mụi trng, kinh t- xó hi v chớnh tr.
Kin thc (Knowledge), Thỏi (Attitude) v Hnh vi (Practice) núi
chung l tp tớnh, thúi quen, cỏch sng, cỏch suy ngh, hnh ng ca con
ngi i vi mụi trng bờn ngoi, i vi bnh tt.
Cỏc yu t quy nh nờn hnh vi con ngi c túm tt nh sau:
Kin thc Thỏi Hnh ng
K T P
(Knowledge) (Attitude) (Practice)
1.4.2. Kin thc[11]:

giáo dục, gia đình có thể tác động tiêu cực đến tư duy, thái độ của các em.
1.4.4. Hành động[11]:
Về hành động, xuất phát từ hiểu biết, có kiến thức và thái độ sẽ dẫn đến
hành động của đối tượng. Kiến thức và thái độ đúng sẽ có hành động đúng và
ngược lại. Ở lứa tuổi 12-15 tuổi, các em cũng sẽ có hành động ở mức độ
tương đương với kiến thức. Nói chung các em vẫn còn chịu ảnh hưởng từ sự
định hướng của nhà trường và gia đình.
Tìm hiểu về kiến thức, thái độ, hành động về VSRM của học sinh
THCS là việc làm cần thiết, đặc biệt là đánh giá mối liên quan với bệnh sâu
răng, nó giúp chúng ta tìm ra được những biện pháp can thiệp đúng đắn, thích
hợp.
1.4.5. Một số công trình nghiên cứu trong và ngoài nước:
Một số nghiên cứu trong và ngoài nước cũng đã đề cập đến vấn đề này.
21
Mahmoud K. Al- Omiri và CS nghiên cứu ở 557 học sinh độ tuổi trung
bình là 13,5 ở một trường học phía Bắc Jordan, báo cáo cho thấy 83,1% học sinh
có sử dụng bàn chải và kem đánh răng để VSRM; 36,4% chải răng buổi sáng;
52,6% chải răng buổi tối trước khi đi ngủ và 17,6% chải răng cả buổi sáng và
buổi tối trước khi đi ngủ. Có 66% học sinh đi khám răng miệng định kỳ, 46,9%
chỉ đến nha sĩ khi đau và 20,1% Ýt khi hoặc không bao giờ đến nha sỹ [37].
Zhu L và cộng sự nghiên cứu ở 4400 học sinh từ 12-18 tuổi ở Trung
Quốc thấy 44% học sinh chải răng Ýt nhất 2 lần/ngày nhưng chỉ có 17% có sử
dụng thuốc đánh răng có fluor; 29% học sinh 12 tuổi chỉ đến khám bác sỹ khi
răng đã bị đau [52].
Ở Việt Nam, một số công trình nghiên cứu của các tác giả như: Lê Đức
Thuận khảo sát ở học sinh lứa tuổi 12 tại mét số trường THCS ở TP Hải
Dương thấy trên 80% học sinh có điểm kiến thức-thái độ-thực hành được
đánh giá là tốt [15].Tác giả Đào Thị Ngọc Lan đã có nghiên cứu đánh giá
KAP ở học sinh tiểu học các dân tộc miền núi tỉnh Yên Bái trước và sau khi
can thiệp giáo dục nha khoa, hướng dẫn VSRM, lấy cao răng định kỳ đã mang

2.2.1 Thiết kế nghiên cứu
Phương pháp nghiên cứu mô tả cắt ngang xác định tỷ lệ hiện mắc sâu
răng vĩnh viễn và phân tích mối liên quan giữa các yếu tố KAP về CSRM và
23
thực trạng sâu răng vĩnh viễn.
2.2.2 Chọn mẫu: Chọn mẫu ngẫu nhiên phân tầng (theo tuổi).
2.2.3. Cỡ mẫu: Sử dụng công thức tính cỡ mẫu cho nghiên cứu mô tả cắt ngang
n=
2
2
)2/1(
d
pq
Z
α
−
Trong đó: n :cỡ mẫu
Ζ : hệ số tin cậy, ở mức xác suất 95% thì Z
(1-α/2)
= 1.96
P : tỷ lệ mắc bệnh răng miệng của quần thể, ước tính p = 60%
q = 1-p : tỷ lệ không mắc
d : khoảng cách sai lệch mong muốn (10%)
Thay số vào công thức ta có n = 93. 4 nhóm tuổi: tối thiểu là 372 học sinh
Thực tế chúng tôi đã điều tra tổng cộng 451 học sinh cho 4 nhóm tuổi
(12, 13, 14, 15).
2.2.4. Các bước tiến hành thu thập thụng tin,lõm sàng
* Trước khi điều tra:
- Liên hệ với chính quyền địa phương và Ban Giám hiệu trường THCS
Tân Mai, Quận Hoàng Mai.