Sự thống nhất những đối cực
trong phong cách nghệ thuật
Nguyễn Công Trứ “Hành” hay “tàng”, “vô vi” hay chủ động theo đuổi chí nhàn dật - hành lạc? Hay có thể
lựa chọn song hành cùng lúc nhiều hướng ứng xử? Quyết định hướng nào là do sự lựa chọn của
từng người, bởi điểm tựa tinh thần lớn nhất của nhà nho lúc này chỉ có thể là bản lĩnh, cá tính và
tài năng cá nhân. Có thể thấy tâm sự và cũng là lời thách của Đặng Trần Thường - Ai công hầu,
ai khanh tướng, giữa trần ai, ai dễ biết ai (?), một mặt có thể bộc lộ ý thức cơ hội cá nhân, nhưng
mặt khác - đây mới là điều đáng nói - cho thấy sự phi chuẩn, mất chuẩn của thời đại bấy giờ
trong con mắt nhà nho. Không phải ngẫu nhiên mà Cao Bá Quát tuyên bố:
Nằm khểnh ngâm thơ cho vợ ngủ
Ngồi rù uống rượu với con chơi
Mô phạm dăm ba đứa mũi chưa chùi
Tiêu khiển mấy cô đào mới nỏi
Ngoài tai ấy tha hồ ai gọi
Rằng ngựa trâu, vâng, cũng ngựa trâu
Nào đâu đã hẳn hơn đâu?
(May rủi)
Còn Nguyễn Công Trứ:
Đã chắc rằng ai nhục với ai vinh,
Mấy kẻ biết anh hùng khi vị ngộ ?
(Chí khí anh hùng)
“Giữa trần ai ai dễ biết ai?”, “Nào đâu đã hẳn hơn đâu?”, “Đã chắc rằng ai nhục, ai
vinh?”, “Mấy kẻ biết anh hùng khi vị ngộ?” , cả một lớp nhà nho từ Ngô Thì Nhậm (1746-
1803), Đặng Trần Thường (1759-1816), Hồ Xuân Hương (1772-1822)

một cuộc chơi. Cả hai đều là nơi gửi gắm cái chí của người anh hùng, tạo nên một sự giải toả cần
thiết cho người tài tử trong ông ở thời đại bấy giờ. Chính vì thế mà thơ ngôn chí hay thơ hành
lạc đều cùng một khẩu khí ngang tàng, bất cần, phóng túng. Con người hành đạo hầu như luôn
cùng song hành với con người hành lạc trong nhà nho Nguyễn Công Trứ đã có thể bộc lộ sở
trường đa năng của mình trên tất cả mọi hướng:
Đem quách cả sở tồn làm sở dụng,
Trong lăng miếu ra tài lương đống.
Ngoài biên thuỳ rạch mũi can tương,
Sĩ làm cho bách thế lưu phương
Đồ thích chí chất đầy trong một túi.
Mặc ai hỏi, mặc ai không hỏi,
Gẫm việc đời mà ngắm kẻ trọc, thanh,
Này này sĩ mới hoàn danh.
(Luận kẻ sĩ)
Có thể xem Luận kẻ sĩ như một tuyên ngôn về lẽ sống đồng thời cũng như là tuyên ngôn
về nghệ thuật đầy chân thành, xúc động và cũng rất mực rõ ràng của Nguyễn Công Trứ. Tuy có
hơi ồn ào nhưng nhìn chung ông là người xác định rất đúng về bản thân mình, không hề và
không cần che giấu một điều gì:
Được mất dương dương người thái thượng,
Khen chê phơi phới ngọn đông phong.
Khi ca, khi tửu, khi cắc, khi tùng,
Không Phật, không Tiên, không vướng tục
(Bài ca ngất ngưởng)
Sự hội tụ và thống nhất những đặc điểm chính yếu của hai mẫu hình nhà nho hành
đạo và tài tử, hai loại thơ ngôn chí vàhành lạc ở Nguyễn Công Trứ quả là một hiện tượng độc
đáo nhưng hợp quy luật, mang tính xu thế của thời đại. Dĩ nhiên sự lựa chọn này cũng phải đòi
hỏi rất cao bản lĩnh cá nhân. Phải là con người hành động, dám vượt ra ngoài vòng cương toả,
dám dấn thân và phải có thực tài thì mới có thể làm được. Con đường dẫn đến phong cách
Nguyễn Công Trứ cái chính cũng là bắt nguồn từ đây.
3. Một nhà văn lớn không thể không có tư tưởng nghệ thuật với cái nhìn riêng độc đáo về