Sự thống nhất những đối cực
trong phong cách nghệ thuật
Nguyễn Công Trứ

1. Nguyễn Công Trứ (1778-1859) quan chức, nhà thơ, một hiện tượng độc đáo và phức
tạp trong lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn nửa sau thế kỷ XVIII - nửa đầu thế kỷ XIX, thế
nhưng lịch trình nghiên cứu cũng như số công trình nghiên cứu về ông còn quá mỏng. Phải bắt
đầu từ những năm hai mươi của thế kỷ XX, giới nghiên cứu mới quan tâm đến ông. Người đầu
tiên phải kể đến là Lê Thước với cuốn Sự nghiệp văn chương của Uy Viễn tướng công Nguyễn
Công Trứ (Lê Văn Tân xuất bản, 1928). Sau Lê Thước khoảng chục năm xuất hiện bài viết ngắn
của Lưu Trọng Lư nhưng đã khái quát được cái thần của Nguyễn Công Trứ: “Thật là sự điều hoà
kỳ diệu của những cái tương phản nhau: sự điều hoà của mộng với thực, cái ngông cuồng của
một kẻ lãng tử với cái nề nếp của một nho sinh, và cuối cùng là sự điều hoà của thơ văn với
Khổng giáo. Nguyễn Du muốn là người bạn hoàn toàn của thơ văn, đã phải lảng Nho mà theo
Phật Nguyễn Công Trứ vẫn ở trong cái phong khí khắc khổ của Nho mà vẫn khoáng dật thích
thảng như một đồ đệ của Lão - Trang. Tiên sinh vừa hành binh trị nước, vừa ngâm hoa vịnh
nguyệt, mà cái này không hại đến cái kia”
(1)
. Mười lăm năm sau, Nguyễn Bách Khoa cho công
bố một công trình khá dày dặn với tên gọi Tâm lý và tư tưởng Nguyễn Công Trứ. Tâm lý, tư
tưởng cũng như cá tính của Nguyễn Công Trứ được Nguyễn Bách Khoa chú ý đi sâu tìm hiểu,
phân tích một cách sắc sảo, có sức thuyết phục ở khá nhiều điểm Đáng tiếc là cái nhìn xã hội
học và quan điểm giai cấp đã hạn chế không ít phương pháp và suy luận, khiến ông không tránh
khỏi những cực đoan trong luận giải về tâm lý, tư tưởng và cá tính nhà thơ độc đáo này. Chẳng
hạn, về quan niệm hành lạc, và chí nam nhi của Nguyễn Công Trứ, theo Nguyễn Bách Khoa:
“Quan niệm hành lạc của Nguyễn Công Trứ… là một quan niệm của đẳng cấp sĩ phiệt quý tộc
dùng để phân biệt mình với giai cấp phú hộ và toàn thể dân gian: nghệ thuật hành lạc chỉ là một
khía của nghệ thuật thống trị”…; “Thời loạn, tâm lý quý tộc di truyền và xu thế trung hưng của sĩ

cuộc hội thảo này đã được in thành sách, “chủ yếu muốn giới thiệu với bạn đọc những cách nhìn
hôm nay về Nguyễn Công Trứ”, với các vấn đề đáng chú ý như Nguyễn Công Trứ với chúng ta
hôm nay - Cách đánh giá Nguyễn Công Trứ - Những ý chí, khát vọng của kiểu người anh hùng
thời loạn - Tính hiện đại của Nguyễn Công Trứ - Phong cách Nguyễn Công Trứ
(6)
, v.v Nhìn
chung các ý kiến còn sơ giản, nhưng điều quan trọng là đã mở ra cái nhìn mới về Nguyễn Công
Trứ.
Năm 2003, trên cơ sở những bài viết đã có, Trần Nho Thìn tập hợp, tuyển chọn và giới
thiệu thêm, cho ra đời cuốnNguyễn Công Trứ - về tác gia và tác phẩm
(7)
. Cuốn sách, đặc biệt bài
tổng quan giới thiệu của Trần Nho Thìn, đã đưa đến cho người đọc một cái nhìn đầy đủ, hệ thống
hơn về Nguyễn Công Trứ. Tuy nhiên vẫn còn biết bao nhiêu điều về hiện tượng văn học độc đáo
này, đáng nói nhất là phong cách tác giả, cho đến nay vẫn còn chưa được tìm hiểu, nghiên cứu
một cách thoả đáng. Phong cách Nguyễn Công Trứ là gì? thực sự đây vẫn đang còn là một dấu
hỏi lớn. Hiếm thấy có một hiện tượng văn học nào thống hợp trong bản thân mình nhiều mâu
thuẫn, nhiều đối cực như Nguyễn Công Trứ. Trương Chính mặc dầu lấy tên bài viết là Phong
cách Nguyễn Công Trứ nhưng thực ra, phong cách Nguyễn Công Trứ không chỉ có vài nét “bình
dân”, “có tinh thần lạc quan, phóng khoáng”, “dùng ca trù phóng túng”
(8)
như thế! Phong cách
với nghĩa “chỉnh thể nhà văn” thể hiện qua toàn bộ sáng tác của “ông Hy Văn” Uy Viễn là vấn
đề còn phức tạp hơn nhiều
2. Nếu chú ý quan sát và dõi theo “bước đi” của loại hình tác giả Nho gia trong văn học
Việt Nam, có thể thấy, Nguyễn Công Trứ là người tiên phong đột phá tạo nên sự “kết nối”, thống
nhất trong bản thân mình hai mẫu hình nhà nho hành đạo vàtài tử (theo cách phân loại chấp nhận
được bởi có cơ sở, từ đề xuất của Trần Đình Hượu)
(9)
, hai loại thơ ngôn chí và hành lạc. Có vẻ

theo đuổi chí nhàn dật - hành lạc?