Truyền thuyết dân gian xứ
Bắc về các thần tự nhiên Truyền thuyết thứ hai là truyền thuyết về Thạch Tướng Quân. Truyền thuyết về
Thạch Tướng Quân có những tình tiết gần gũi với truyền thuyết Thánh Dóng, như
nhiều tuổi vẫn chưa biết nói cười, khi thấy xứ giả tìm người hiền tài cứu nước bỗng
chuyển mình thành một người cao lớn, xin nhà vua cấp cho vũ khí để giết giặc. Sau khi
ra trận giết hết lũ giặc, quay về đến trang Tiên Lát, xuống voi vào lạy chào cha mẹ
nuôi rồi lên núi Phượng Hoàng bay lên trời. Dấu tích thờ tự hiện vẫn còn ở Tiên Lát,
Việt Yên, Bắc Giang. Nhưng bên cạnh đó cũng có những nét khác biệt, nếu như Thánh
Dóng sinh ra do người mẹ ướm phải vết chân lạ, rồi xin nhà vua đúc ngựa sắt, áo giáp
sắt, một cây gậy sắt để ra trận thì trong truyền thuyết về Thạch Tướng Quân, Thạch
Tướng Quân sinh ra từ đá, khi ra trận xin nhà vua đúc cho các vũ khí bằng đá, như: voi
đá, cờ lệnh đá, kiếm đá.
Truyền thuyết thứ ba mang đậm tính chất thần thoại đó là câu chuyện về ông
Đổng ở vùng Bắc sông Đuống thuộc thôn Đổng Viên, xã Phù Đổng ngày nay. Ở thôn
Đổng Viên có một tảng đá, in hằn dấu chân lớn, tương truyền đó là dấu chân ông Đổng
để lại, bà mẹ Gióng ra ướm thử rồi về sinh ra Gióng. Vì thế dân gian gọi ông Gióng là
ông Đổng con.
Bản khác kể rằng ông Đổng là sư, tu ở núi Phả Lại. Ông đúc một chiếc chuông
đồng đen cực lớn, đánh lên tiếng kêu vang lừng Bắc Quốc, trâu vàng Trung Quốc nghe
thấy chạy sang. Lo sợ sẽ có binh đao nên ông Đổng đã đạp đổ cái chuông xuống sông
Lục Đầu, chỗ ấy gọi là Vực Chuông.
Ông Đổng là hình tượng người khổng lồ, đây cũng là một motif quen thuộc

thắng quân giặc, Cao Lỗ khuyên can An Dương Vương không nên để Trọng Thuỷ sang
ở rể, nhưng vua không nghe, ông bèn về quê và mất ở đó trong cuộc chiến đấu chống
quân Triệu Đà.
Gắn liền với các truyền thuyết là các di tích, các lễ hội và tín ngưỡng dân gian
được người dân tiến hành để tưởng nhớ đến các vị thần đã có công cứu dân, cứu nước,
đồng thời cầu mong những điều tốt đẹp sẽ đến với dân làng. Lễ hội và tín ngưỡng về
Cao Lỗ cũng không ngoại lệ. Theo người dân làng Tiểu Than ngày 4 tháng tư Âm lịch
là ngày Cao Lỗ bị An Dương Vương sai võ sĩ đem đi giết, ngày 10 tháng ba Âm lịch là
ngày sinh của Cao Lỗ. Ngày sinh và ngày mất của ông được lấy là ngày tổ chức lễ hội
tưởng niệm Cao Lỗ ở đình và đền.
Trong lễ hội tưởng nhớ Cao Lỗ thường có những tục hèm, làng Tiểu Than có trò
Rồng rắn
(18)
, trò diễn này có nhiều điểm giống với trò Rồng lột trong lễ tục thờ Lạc
Long Quân ở làng Ngọc Xuyên. Đến ngày giã đám làng Tiểu Than còn có trò Đuổi bệt,
tục còn gọi là trò Đuổi hổ
(19)
. Các trò diễn dân gian này nhằm diễn lại sự tích về lúc
sinh ra và lúc mất đi của nhân vật Cao Lỗ, đây chính là hai thời khắc quan trọng nhất
trong cuộc đời của ông.
Truyền thuyết thứ hai là truyền thuyết về Kỳ Nữ Thạch Biểu. Nếu như tục hiệu
chính là chứng cớ để xác định nguồn gốc và tính chất của thần, thì ta có thể xác định
Kỳ Nữ Thạch Biểu là một vị thần Đá, truyền rằng: Nàng là nữ tướng Hai Bà Trưng, là
người tài sắc, múa hay, hát giỏi. Thạch Biểu liên lạc với quân Hai Bà Trưng bàn cách
đánh thành. Gánh hát của nàng vào thành phục vụ, dò la kho quân lương, vũ khí và
cách bố trí của địch. Gánh hát phóng hoả cho đốt kho lương thực, kho đạn. Quân Hai
Bà Trưng tràn vào đánh đuổi Tô Định.
Truyền thuyết Kỳ Nữ Thạch Biểu kể về nhân vật Anh hùng chống giặc ngoại
xâm, với chiến công giúp Hai Bà Trưng đánh thắng giặc ngoại xâm. Truyền thuyết
này được gắn với dấu tích thờ cúng hiện nay là hòn đá hình người được thờ tại làng

triển lên làm cho các vị thần tự nhiên mang dáng dấp các vị nhân thần. Quá trình nhân
hóa các vị thần tự nhiên là dấu tích của sự vận động trong việc hình thành hệ nhân
thần, đó là biểu hiện của sự tự khám phá và ý thức về mình của con người.
Truyền thuyết xứ Bắc về các nhân vật thần tự nhiên phản ánh quá trình truyền
thuyết hóa thần thoại. Các thần thoại ban đầu kể về những hiện tượng tự nhiên nhằm
giải thích nguồn gốc vũ trụ, nguồn gốc loài người và mơ ước sống hòa hợp với tự
nhiên, đó là trí tưởng tượng về vũ trụ quan được gắn với các vị thần linh. Nhưng về sau
này thần thoại trở nên gần gũi với cuộc sống của người dân hơn, thần thoại được
truyền thuyết hóa rất mạnh mẽ, không còn giữ được nguyên dạng ban đầu. Rất nhiều
các vị thần trong thần thoại đã đi vào truyền thuyết với tư cách là những nhân vật lịch
sử, trở thành tổ tiên của dân tộc hoặc cũng có thể là những vị tướng lĩnh chống giặc,
những anh hùng sáng tạo văn hóa… Các truyền thuyết này biểu hiện sự biến chuyển từ
tư duy huyền thoại đến tư duy tôn giáo, từ thần thoại đến truyền thuyết. Điều này do
nhiều nguyên nhân, đặc biệt là việc ghi chép lại thần tích của các triều đại, dẫn đến
việc lịch sử hoá các vị thần tự nhiên thành những nhân vật lịch sử, hoặc gắn với các
nhân vật lịch sử những bản tính của thần. Khi đã được truyền thuyết hóa thì các nhân
vật thần thoại trở nên có một lý lịch rõ ràng hơn, mang đậm dấu ấn của truyền thuyết,
thường có dạng kết cấu: Sinh nở thần kỳ, chiến công phi thường và hóa thân kỳ ảo