Chương 2:
Mẫu nước thải -
Lấy mẫu- bảo quản và vận chuyển
2.1. Lựa chọn vị trí lấy mẫu
Tuỳ vào mục đích (đánh giá hiện trạng, đánh giá tác động của nguồn
thải) mà người ta lựa chọn các vị trí lấy mẫu khác nhau và sử dụng một
số phương pháp lấy mẫu nước thải khác nhau.
Tuy nhiên dù vị trí lấy mẫu hay phương pháp lấy mẫu khác nhau
nhưng mẫu lấy phải đại diện cho nguồn nước cần được xem xét, đánh
giá.
2.1.1. Sự phân bố các chất ô nhiễm
Sự phân bố các chất ô nhiễm trong các vùng khác nhau:
- Theo diện tích: ở các vị trí khác nhau nồng độ các chất ô nhiễm khác
nhau.
- Theo chiều sâu: Trên bề mặt xảy ra quá trình oxy hóa sinh hóa hiếu
khí → chất lượng nước sạch hơn.
- Vùng giáp ranh.
2.1.2. Các yếu tố liên quan
Cần xem xét ảnh hưởng của một số yếu tố đến sự pha loãng các chất ô
nhiễm trong lưu vực đang xem xét.
- Vận tốc dòng chảy: liên quan đến lượng oxy hòa tan → ảnh hưởng
đến hàm lượng chất hữu cơ trong môi trường nước.
- Thành phần địa chất trong lưu vực: lưu ý đến khi số liệu khảo sát bất
thường.
2.1.3. Các số liệu đặc trưng cơ bản
- Các số liệu về lòng dẫn: chiều dài, diện tích.
- Lưu lượng
- Các nguồn gây ô nhiễm :
* Xác định số điểm lấy mẫu
* Làm cơ sở giải thích kết quả đo
* Xác định các chỉ tiêu cần phân tích

Chú ý:
Khi sử dụng mặt cắt trong quá trình khảo sát, phân tích cần phải thu
gọp các điểm lấy mẫu lại để tiết kiệm chi phí cho quá trình khảo sát, phân
tích.
Cần sử dụng mặt cắt ở các nơi khác biệt.
2.2.2.2. Mẫu tổ hợp theo thời gian
A

A

2

1

Mặt cắt dọc
Mẫu tổ hợp
B


- Điểm lấy mẫu thường là các địa danh dễ nhớ, hoặc thuận tiện cho
việc lấy mẫu.
- Điểm lấy mẫu chọn nơi dòng chảy có sự xáo trộn mạnh nhất (chọn
vị trí giữa dòng đối với dòng chảy nhỏ)
* Đối với dòng chảy hẹp: 01 vị trí
* Đối với dòng chảy rộng: 03 vị trí (trái, phải, giữa dòng: tại
các vị trí này có trường vận tốc khác nhau).
- Nếu dòng chảy không có gì đặc biệt, mẫu được lấy cách mặt nước
20 ÷ 30 cm, là các mẫu đơn hay mẫu tổ hợp.
- Khi lấy mẫu nước sông cần chú ý:
* Nếu Sông đồng nhất → mẫu được lấy cách bề mặt 30 ÷ 40 cm
* Nếu Sông không đồng nhất → cần lấy mẫu theo độ sâu:
H ≤ 1m → chọn 1 điểm lấy mẫu
H = 1 – 2m → chọn 2 điểm lấy mẫu
H ≥ 3m → chọn 3 điểm lấy mẫu
Việc xác định tính đồng nhất hay không đồng nhất dựa và sự biến
thiên nhiệt độ. Đây là thông số điều khiển tất cả các quá trình trong tự nhiên.
Khi nhiệt độ khác nhau thì các quá trình xảy ra cũng khác nhau dẫn đến giá
trị các thông số cũng khác nhau.
- Khi nghiên cứu tác động của dòng nhánh, nguồn thải tới chất lượng
nước trong dòng chính thì xác định 02 điểm : thượng lưu và hạ lưu.
Điểm hạ lưu phải đủ xa để có sự xáo trộn hoàn toàn, L khoảng 1km.
Điểm thượng lưu phải đủ xa để nguồn thải không ảnh hưởng đến địa
điểm đo.


2.3.3. Lấy mẫu nước ngầm (nước giếng)
- Lấy mẫu bằng bơm: lấy sau khi bơm 20 ÷ 30 phút.
- Lấy theo chiều sâu: tương tự như lấy mẫu theo các độ sâu khác.
2.3.4. Lấy mẫu nước thải
Địa điểm phải đại diện cho dòng thải cần khảo sát
Có 02 loại nước thải:
 Nước thải công nghiệp
 Nước thải đô thị.
Với nước thải công nghiệp: cần phải xem xét qui trình công nghệ →
xác định thời gian lấy mẫu, lựa chọn thời điểm lấy mẫu.
Với nước thải đô thị: các khoảng thời gian lấy mẫu khác nhau.
Có 02 vị trí lấy mẫu thường chọn:
 Lấy mẫu tại các cống thải, kênh thải và hố ga
 Lấy mẫu tại đầu vào của trạm xử lý.
Các lưu ýkhi lấy mẫu tại hiện trường
1. Lưu ý khi lấy mẫu đại diện:
T
ầng mặt

T
ầng đáy

Chương trình lấy mẫu, lựa chọn vị trí lấy mẫu thích hợp và lên kế
hoạch chi tiết cho việc lấy mẫu là hết sức quan trọng nhằm lấy được mẫu đại
diện. Các yêu cầu tối thiểu khi lấy mẫu đại diện:
Yếu tố xem xét Yêu cầu
Lấy mẫu hchc bay hơi
hoặc không bay hơi
- Đối với thành phần không bay hơi, lấy ở điểm

(Ống PVC nối giữa bộ
phận hút và thiết bị)
- Vệ sinh đường ống trước khi lấy mẫu nhằm làm
sạch các vật liệu còn lại trong đường ống để loại
trừ sự nhiễm bẩn.
- Thay thế đường ống theo qui định nhằm tránh
sự đóng cặn, sự tồn lưu các chất hóa học hay
hoạt động của vi sinh vật.
- Ống lấy mẫu càng ngắn càng tốt vì dễ dàng vệ
sinh cũng như ngăn cản quá trình biến đổi màu.
Chai lấy mẫu - Làm sạch trước khi lấy mẫu
- Dán nhãn chai lấy mẫu và ghi các lưu ý cũng
như phương pháp lấy mẫu để tránh xảy ra nhầm
lẫn giữa các chai. (Ví dụ như tên chương trình,
ngày lấy mẫu, vị trí lấy mẫu, người thực hiện, )
Bảo trì thiết bị lấy mẫu Cần vệ sinh thường xuyên và kiểm tra thiết bị lấy
mẫu theo qui trình đề ra của nhà cung cấp cũng
như trước khi tiến hành các hoạt động quan trắc.

2. Phân tích tại hiện trường và ý nghĩa của kết quả:
Một vài thông số như: pH, độ dẫn và tổng chất rắn hoà tan (TDS), độ
muối, độ đục và nhiệt độ có thể phân tích trực tiếp tại hiện trường bằng các
thiết bị xách tay. Trong các thông số này chỉ có pH là thông số được quy
định theo TCVN. Các thông số còn lại có thể cho thông tin thêm về thành
phần của nước thải. Độ dẫn và TDS cho phép xác định nhanh các chất ô
nhiễm dưới dạng ion. Độ dẫn của nước sạch tự nhiên vào khoảng 150 -
300S/cm, giá trị cao hơn có thể chỉ thị cho nước bị ô nhiễm bởi các ion.
Giá trị độ đục thường tỉ lệ với hàm lượng chất rắn lơ lững. Độ muối cho biết
hàm lượng clorua là chủ yếu.
Tóm lại những thông số đo nhanh bằng các thiết bị xách tay giúp kỹ

- Điều kiện lưu giữ mẫu tại hiện trường.
- Các thông số cần được phân tích.
Các công việc chuẩn bị trộn mẫu thành mẫu tổ hợp phải tiến hành
càng sớm càng tốt. Sau đó, các mẫu tổ hợp sẽ được phân loại theo các chai
lưu giữ với các biện pháp bảo quản riêng lẻ đối với từng thông số phân tích.
Để kiểm soát chất lượng trong quá trình vận chuyển mẫu, mẫu kiểm
soát chất lượng thường được áp dụng là mẫu trắng vận chuyển.
Ví dụ: Tóm tắt các yêu cầu lấy và bảo quản mẫu nước phân tích các thông
số có trong Nghị định 67/2003/NĐ-CP (Trích TCVN 5993-1995)

Thông số

Loại chai đựng
mẫu
Thể tích
mẫu tối
thiểu ml)

Cách bảo quản
Thời gian
lưu giữ
tối đa
BOD
Nhựa, thủy
tinh
1000
Làm lạnh 2 – 5
0
C, để
nơi tối

bosilicat
500
Axit hóa đến pH < 2
bằng HNO
3
và thêm
K
2
Cr
2
O
7
đến nồng độ
cuối cùng 5% (khối
lượng / khối lượng)
1 tháng