CHIẾN THẮNG NHƯ NGUYỆT
MÙA XUÂN NĂM 1077

Như vậy, sau khi chủ động tiến công trước, giáng cho kẻ thù
đang chuẩn bị xâm lược một đòn phủ đầu choáng váng hết sức bất
ngờ, Lý Thường Kiệt đã kịp thời rút quân về nước, bày sẵn một thế
trận để chủ động đánh tan các đạo quân xâm lược Tống. Đặc điểm nối
bật của thế trận này là bố trí trên diện rộng, có chiều sâu, có trọng
điểm,phối hợp chặt chẽ giữa quân đội chủ lực của triều đình với lực
lượng vũ trang của nhân dân địa phương nhằm đánh địch cả trước
mặt và sau lưng. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử, ta lập chiến tuyến
để đánh giặc, Lý Thường Kiệt không chủ trương phòng ngự đơn thuần,
bị động. Sau một thời gian phòng ngự làm thất bại chiến lược đánh
nhanh thắng nhanh và khoét sâu những khó khăn, nhược điểm của
địch, quân ta sẽ chủ động tạo ra thời cơ để phản công quét sạch quân
giặc ra khỏi đất nước. Ý định phản công đó được chuẩn bị từ đầu và
thể hiện rõ ở thế trận cùng với sự bố trí lực lượng của Lý Thường Kiệt.
Những đội quân vùng thượng du sau khi đón đánh quân địch tiến công
vẫn ở lại tích cực hoạt động trong vùng địch chiếm đóng, làm cho
quân địch càng ngày càng bị tiêu hao, mệt mỏi. Trong lúc đó, quân
chủ lực, quân bộ và quân thủy vẫn tập trung ở những vị trí cơ động
để có thể nhanh chóng chuyển sang tiến công giáng cho kẻ thù những
đòn quyết định.

Chiến tuyến sông Như Nguyệt vừa là tuyến phòng ngự buổi đầu vừa là

đánh bại, không sao nhích lên được một bước. Tiến không được, rút
lui về nước sợ bị tội, thủy binh địch đành đóng ở cửa sông Đông Kênh
để chờ đợi tin tức của cánh quân bộ. Cho đến lúc có lệnh triều đình
gọi về, bọn này mới biết chiến tranh đã thất bại! Đó là một thắng lợi
có ý nghĩa chiến lược của quân ta nằm trong toàn bộ kế hoạch kháng
chiến của Lý Thường Kiệt.

Chưa thấy thủy binh vào để hiệp đồng vượt sông, Quách Quỳ quyết
định phải đóng quân lại ở bờ bắc sông Như Nguyệt trên một trận
tuyến dài 60 dặm (khoảng hơn 30 ki-lô-mét). Với ý đồ chuẩn bị vượt
sông, tiếp tục cuộc tiến công đánh chiếm kinh thành Thăng Long,
hoàn thành cuộc chiến tranh xâm lược, quân địch không dàn đều lực
lượng trên trận tuyến kéo dài đó, mà đóng thành từng khối ở những vị
trí xung yếu và nhất là ở những bến đò, con đường thuận lợi tiến về
Thăng Long.

Một bộ phận quan trọng quân Tống do phó tướng Triệu Tiết chỉ huy,
đóng ở bờ bắc bến Như Nguyệt, vùng thôn Mai Thượng, xã Mai Đình
(huyện Hiệp Hòa, Bắc Giang) ngày nay. Đại bản doanh của chủ tướng
Quách Quỳ đóng ở phía đông, cách khu vực đóng quân của Triệu Tiết
60 dặm (khoảng hơn 30 ki-lô-mét) (Lý Đào, Tục tư trị thông giám
trường biên, sách đã dẫn). Hiện nay, tài liệu trong thư tịch và kết quả
điều tra khảo sát điền dã chưa cho phép xác định địa điểm đóng quân
này của địch. Nhưng căn cứ vào khoảng cách 60 dặm về phía đông so
với sở chỉ huy của Triệu Tiết thì có thể phỏng đoán đại bản doanh của
Quách Quỳ đặt ở khoảng đối diện với Thị Cầu (thị xã Bắc Ninh), thuộc
huyện Việt Yên (Bắc Giang) ngày nay. Đây cũng là một vị trí trọng
yếu ở gần bến đò Thị Cầu và nằm trên đường thiên lý đi Thăng Long.

Như vậy, quân địch chia làm hai khối lớn do chánh tướng và phó