Truyền thuyết dân
gian xứ Bắc về các
thần tự nhiên
Các nhà khoa học trong khi tiến hành phân loại truyền thuyết thường ít đề cập
đến loại truyền thuyết về thần tự nhiên, bởi họ quan niệm các câu chuyện kể về những
vị thần này thuộc thể loại thần thoại. Tuy nhiên, xét dưới tiêu chí của thể loại truyền
thuyết, chúng tôi nhận thấy có một mảng truyền thuyết xứ Bắc về thần tự nhiên khá
phổ biến và được biểu hiện dưới các dạng thái khác nhau. Đó là truyền thuyết về
những nhân vật nguyên dạng là thần tự nhiên và truyền thuyết về các nhân vật thần tự
nhiên đã được lịch sử hoá. Các truyền thuyết này bắt nguồn từ tín ngưỡng thờ thần
linh, mà cơ sở ban đầu là sùng bái tự nhiên, đó là tín ngưỡng thờ thần Nước, thần Đá,
thần Núi, thần Cây, thờ Tứ Pháp: Mây, Mưa, Sấm, Chớp - những hiện tượng tự nhiên
có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của cư dân nông nghiệp lúa nước. Gắn liền với
các tín ngưỡng thờ thần tự nhiên này là các truyền thuyết, di tích, phong tục thờ cúng
và lễ hội được lưu truyền từ xa xưa. Trong bài viết này chúng tôi trình bày truyền
thuyết về thần Nước, thần Núi, thần Đá và tín ngưỡng dân gian có liên quan đến các vị
thần. Còn truyền thuyết về thần Cây và Tứ Pháp với dung lượng khá lớn, xứng đáng
được trình bày trong bài viết khác.
1. Truyền thuyết về thần Nước (Thủy thần)
Trong số các tín ngưỡng thờ thần ở xứ Bắc, nổi bật nhất là tục thờ thần Nước
còn gọi là tục thờ Thuỷ thần. Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Huyên trong chuyên
luận Bản đồ phân bố các vị thành hoàng của tỉnh Bắc Ninh
(1)
đã thống kê được 25 vị
Thuỷ thần và phân bố như sau: huyện Gia Bình 11 vị, huyện Từ Sơn có 3 vị, huyện

thần này được thờ cúng ở nhiều điểm khác nhau, phong phú trong địa bàn xứ Bắc. Các
vị thần hiện lên với sức mạnh điều khiển dòng nước, luôn mang lại một cảm giác sợ
hãi đối với cuộc sống con người.
Các truyền thuyết về thần Rắn với nghi thức thờ cúng và trò diễn dân gian đã
diễn ra ở nhiều địa phương thuộc tỉnh Bắc Ninh. Tại làng Ngọc Lâm, huyện Thuận
Thành có truyền thuyết và tục thờ thần Rắn, người dân nơi đây làm mộc, ngoã cho đến
các đồ thần khí đều sơn then và kiêng không có hình rồng, rắn trong các đồ chạm khắc;
ở làng Liễu Ngạn (tục gọi làng Khe) huyện Thuận Thành cũng lưu truyền truyền
truyền thuyết về thần Rắn và có trò chơi dân gian, tục gọi là trò Kéo rắn được tổ chức
trong ngày hội làng
(5)
.
Bên cạnh các truyền thuyết về thần Rắn, ở xứ Bắc còn có truyền thuyết về rồng
là Lạc Long Quân - vị thần tổ giống nòi.Trong tâm thức người Việt thời phong kiến,
rồng là biểu tượng thiêng liêng tượng trưng cho sức mạnh quyền lực của nhà vua.
Nguyên thuỷ của Rồng là biểu hiện sức nước, sự hung dữ và bình yên. Tương truyền
rằng: Lạc Long Quân lấy Âu Cơ sinh ra trăm trứng nở ra thành trăm người con trai.
Năm mươi người theo cha xuống biển, năm mươi người theo mẹ lên núi. Lập con
trưởng làm vua, gọi là Hùng Vương, còn các con thứ chia nhau mỗi người cai quản
một phương.
Xung quanh nhân vật Lạc Long Quân – Âu Cơ cũng đã diễn ra rất nhiều nghi
thức thờ cúng khác nhau. Tại làng Ngọc Xuyên, huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh có
truyện kể và tục thờ thành hoàng là Lạc Long Quân, hàng năm cứ vào ngày mùng 6
tháng 2 thì tổ chức lễ hội, to thì kéo dài đến nửa tháng, nhỏ thì trong vài ngày. Trước
đây trong ngày hội, dân làng tổ chức tế lễ và các trò chơi dân gian, trong đó có trò
Rồng lột diễn ra trong ngày cuối cùng của hội, nhằm để tưởng nhớ Lạc Long Quân.
Trò diễn được tiến hành tại chùa Đại Bi tới đình Bái Thượng của làng Ngọc Xuyên
(6)
.
Ở thôn Á Lữ, xã Đại Đồng Thành, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh cũng lưu truyền

Cùng với truyền thuyết về các vị Thuỷ thần có nguồn gốc là thần tự nhiên, còn
có truyền thuyết về các nhân vật nửa tự nhiên nửa lịch sử hóa được thờ là Thuỷ thần,
tiêu biểu như truyền thuyết về Trương Hống, Trương Hát (Hách), hay còn được gọi là
Thánh Tam Giang. Hiện nay có nhiều truyền thuyết đã được ghi chép thành thần tích
nói về sự tích Trương Hống, Trương Hát.
Truyền thuyết về Trương Hống, Trương Hát đã kể về người anh hùng sinh ra từ
bọc trứng với các tình tiết như: Sinh nở thần kỳ (Bà mẹ nằm mộng ra sông Lục Đầu
tắm gặp thần Long quấn quanh mình rồi có thai sinh ra bọc 5 trứng, nở ra thành 4 trai 1
gái. Đặt tên là Trương Hống, Trương Hát, Trương Lừng, Trương Lẫy và Trương Đạm
Nương); Nhân vật đã lập chiến công phi thường (Trương Hống và Trương Hát đánh
thắng quỷ, giúp Triệu Quang Phục phá giặc Lương); Kết thúc là nhân vật đã hiển linh
phù trợ và được thờ tự (Giúp Lý Thường Kiệt phá quân Tống, được thờ từ thượng ngã
ba Xà đến hạ lục đầu giang dọc sông Cầu, sông Thương)
Riêng truyền thuyết lưu truyền ở làng Gia Thượng và Cầu Lỗi, tổng Gia Thuỵ,
huyện Gia Lâm, tỉnh Bắc Ninh lại kể sự tích thần sông Như Nguyệt Trương Hống,
Trương Hát báo mộng cho nhà vua biết sẽ giúp vua đánh giặc. Nhà vua đánh trận ấy
quả thắng to, vua bèn cho lập đền thờ phụng gọi là Nhất Phương Thần, chiếu phong
cho người anh làm Đại Đương Giang hộ quốc Phúc thần, lập đền thờ ở cửa sông Như
Nguyệt; phong cho người em làm Tiểu Đương Giang hộ quốc Phúc thần, đền thờ ở cửa
Nam Bình, hương hoả bất tuyệt.
Nhận xét về hiện tượng này, Tạ Chí Đại Trường cho rằng: “Đây là hai thần sông
mà qua câu chuyện báo mộng, họ cho biết Thượng Đế đã phong cho cả hai anh em,
không phân biệt, chức Than hà long quân phó sứ, hiệu là Tuần Giang Đô Phó Sứ.
Dùng chữ Thượng Đế có nghĩa là đẩy lùi sự kiện về lúc khởi thuỷ, xét từ bản chất của
Thần: Thần là thác trên sông (than hà), hiện diện dọc theo (tuần giang) sông Thương
(Vũ Bình, Nam Bình), sông Cầu (Lạng Giang). Nhận định như thế, ta có thể giải thích
về nguồn gốc tên của Thần: Hống và Hát, tiếng nước réo trên thác, trên sông, một đe
doạ, một quyến rũ (mà cũng hàm chứa sự lôi cuốn nguy hiểm), đầy đủ quyền uy và hấp
dẫn của siêu nhiên”
(9)