Truyền thuyết dân
gian xứ Bắc về các
thần tự nhiên Dạng 2: Truyền thuyết về các nhân vật lịch sử có nguồn gốc từ tục thờ thần Đá
Ở dạng này có truyền thuyết về hai nhân vật là Cao Lỗ và Kỳ Nữ Thạch Biểu.
Trong truyền thuyết dân gian xứ Bắc, Cao Lỗ cũng được coi là một vị thần đá: “Cao
Lỗ là ai? Sử ký của Đỗ Thiện đời Lí dẫn Giao châu ký cho biết Cao Lỗ có “tục hiệu”
là Đô Lỗ hoặc rõ hơn là thần Đá (Thạch thần). Tục hiệu là chứng cớ để xác định
nguồn gốc và tính chất của thần. Thần Đá nấp sau danh hiệu Hán hoá Cao Lỗ, lù lù
cao lớn, rõ ràng vẫn là đá lù lù đẹp đẽ (đô lỗ), không mất tính chất chỉ nội dung bản
địa của Thần. Rồi đến khi người ta bớt lưu ý đến hình dạng tính chất nguyên thuỷ của
Thần thì tước phong các năm 1285, 1288 để chỉ nội dung đức tính gắn cho Thần cũng
vẫn vướng víu ý nghĩa đá: cứng cỏi (quả nghị), cứng thẳng (cương chính)”
(15)
.
Căn cứ theo văn bản truyện kể của Truyện cổ xứ Bắc
(16)
thì truyền thuyết về Cao
Lỗ đã kể về nhân vật Anh hùng chống giặc ngoại xâm, với các tình tiết cơ bản như:
Nhân vật sinh nở thần kỳ (Bà mẹ nằm mơ thấy rắn trắng quấn vào người rồi có mang,
sinh ra Cao Lỗ). Nhân vật lập chiến công (Giúp An Dương Vương xây thành Cổ Loa;
chế tác ra lẫy nỏ; đánh thắng giặc). Nhân vật hoá thân và được tôn vinh, (Tướng Cao
Lỗ chống giặc ngoại xâm và tổ nghề lẫy nỏ “Ông Nỏ”). Nhân vật được thờ tự (Dân
làng Tiểu Than, Đại Than, Văn Than, Bình Than, Phù Than, Mỹ Lộc, Kênh Phố thuộc
huyện Gia Bình, tỉnh Bắc Ninh lập đền thờ, tục gọi là đền Than). Ngoài ra ở Cổ Loa
cũng có ngôi đền thờ Cao Lỗ. Kiêng kỵ (Người dân vùng Đại Than, kiêng tiếng Lỗ gọi
là Lọt).
Bản kể trong cuốn Danh nhân lịch sử Kinh Bắc
(17)

này được gắn với dấu tích thờ cúng hiện nay là hòn đá hình người được thờ tại làng
Thanh Tương, Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh.
Trong quá trình điền dã để tìm hiểu về tín ngưỡng và cách thức tôn thờ Kỳ Nữ
Thạch Biểu, chúng tôi nhận thấy người dân nơi đây không còn nhớ sự tích về bà.
Nhưng hiện vẫn còn tục thờ bà ở đền thôn Thanh Tương, xã Thanh Khương, huyện
Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Ngôi đền nhỏ mới được xây dựng lại, trong đền có đôi
câu đối:
Quốc sắc khuynh thành thiên hạ hữu
Anh linh thần nữ thế gian vô.
Theo lời kể của ông Trần Bá Uy 71 tuổi và ông Trần Bá Diễn 69 tuổi ở thôn
Thanh Tương, xã Thanh Khương, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh: Hàng năm trong
những ngày hội diễn ra rước và tế lễ Kỳ Nữ Thạch Biểu. Ngày 30 tháng Chạp rước
tượng bà (bằng gỗ) từ đền ra đình làng, ngôi đình này thờ Sĩ Vương khi đọc kiêng tên
huý thành Sỡi Vương. Đến ngày 11 tháng 1 dã đám thì rước về.
Thờ thần Đá là một hiện tượng phổ biến ở Việt Nam và trên thế giới, tuy nhiên ở
xứ Bắc tục thờ thần Đá gắn liền với các truyền thuyết, câu chuyện về những nhân vật
vừa hoang đường lại vừa gần gũi với người dân. Rồi ban đầu từ tục thờ thần Đá lại
được bồi đắp thêm những lớp văn hoá, tín ngưỡng, tôn giáo và cả yếu tố lịch sử sau
này tạo ra một hệ thống các lớp văn hoá có chiều sâu và các cấp độ khác nhau. Qua
trình bày truyền thuyết về các nhân vật được thờ là thần Đá ở xứ Bắc cho thấy các
nhân vật này được biểu hiện dưới dạng tôn giáo hoá (Phật hoá) và biểu hiện dưới dạng
lịch sử hoá trở thành các anh hùng chống giặc ngoại xâm.
Kết luận
Quá trình khảo sát truyền thuyết xứ Bắc về các nhân vật được thờ, chúng tôi
nhận thấy có hai dạng nhân vật thần tự nhiên: Một là những nhân vật có nguồn gốc tự
nhiên, hai là những nhân vật có nguồn gốc nửa tự nhiên nửa lịch sử hóa. Những nhân
vật có nguồn gốc là thần tự nhiên chiếm số lượng không nhiều, biểu hiện niềm tin của
người dân theo quan niệm cổ xưa Vạn vật hữu linh (Các vật đều có linh hồn). Còn các
nhân vật nửa tự nhiên nửa lịch sử hóa được thờ khá phổ biến, qua các chứng tích còn
lưu lại cho thấy nguồn gốc ban đầu của các nhân vật này đều là các vị thần tự nhiên,