Tương đồng mô hình cốt
truyện dân gian và những sáng
tạo trong "Truyền kì mạn lục"
của Nguyễn Dữ

Thứ nhất, Truyền kỳ mạn lục thuộc bộ phận văn học viết, có chủ thể sáng tạo là
Nguyễn Dữ, có sự phân chia thành quyển, tập, được đặt trong một cấu trúc riêng, có
thứ tự, lớp lang, hệ thống. Nhà nghiên cứu Phạm Văn Thắm đã khu biệt và nhấn mạnh
sự khác biệt giữa hai kiểu sáng tác này: “Truyền kỳ mạn lục gồm 4 quyển, 20 truyện,
tiêu đề của mỗi truyện đều mang từ “ký”, “truyện” hoặc “lục”. Mỗi từ “ký”, “truyện”,
“lục” đều mang nét nghĩa “ghi chép”; ở một góc độ tâm lý, nét nghĩa này phản ánh sự
khiêm tốn của tác giả coi công việc của mình chỉ là sự ghi chép những câu chuyện có
nguồn gốc trong dân gian. Nhưng sự thực đây không phải là một sưu tập truyện cũ mà
là một sáng tác phẩm được người xưa đánh giá là Thiên cổ kỳ bút”
(13)
…
Thứ hai, khác với tính phiếm chỉ trong truyện dân gian, Truyền kỳ mạn lục gia
tăng tính xác thực và nội dung hiện thực của cốt truyện bằng việc biên chép rõ danh
tính, quê quán, tuổi tác, nghề nghiệp của nhân vật và thời gian, địa điểm xảy ra sự
kiện. Trong số các nhân vật này có nhiều vị là nhân vật lịch sử, được ghi chép trong
chính sử như Hồ Tông Thốc, Hạng Vương, Nguyễn Trung Ngạn, Trần Phế Đế, Hồ
Quý Ly, Ngô Chi Lan… Có thể nói các nhân vật lịch sử này thường chỉ đóng vai trò
“chiếc đinh” nhưng treo vào đó không phải là thực tại đời thường mà là những câu
chuyện hư ảo, thần tiên, ma quái. Thủ pháp đan xen, pha tạp giữa thực và ảo, tỉnh và
mơ, sinh và tử, người và ma, trần gian và tiên cảnh… đã tạo nên một không - thời gian
đặc trưng của thể loại truyện truyền kỳ, phản ánh trí tưởng tượng và sức sáng tạo nghệ
thuật đặc biệt phong phú của Nguyễn Dữ.

có sự tương đồng vừa có sự tiếp nối, phát triển trên nền tảng kiểu thức xây dựng cốt
truyện dân gian. Đặt trong mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết dưới
thời trung đại, hiện tượng Truyền kỳ mạn lục dường như là minh chứng xác đáng cho
xu thế cá thể hoá vai trò chủ thể nhà văn và nằm trong cộng đồng sáng tạo nghệ thuật
đã được nhà nghiên cứu Lê Kinh Khiên đúc kết: “Xác định cái riêng, cái độc đáo của
mỗi tác giả trong việc sử dụng, cải biên, đồng hoá chất liệu dân gian và hiệu quả tư
tưởng - thẩm mĩ của sự sáng tạo đó. Đây là một phương diện thể hiện cá tính và bản
lĩnh nghệ thuật của tác giả. Từ đó có thể nói đến những bài học cụ thể trong việc tiếp
thu, vận dụng kinh nghiệm nghệ thuật dân gian vào việc sáng tạo nền văn học
mới”
(14)
… Chúng tôi nhấn mạnh thêm, ở trường hợp Nguyễn Dữ, chắc chắn ông chưa
có ý thức “tiếp thu, vận dụng kinh nghiệm nghệ thuật dân gian” nhưng hệ thống cốt
truyện trong Truyền kỳ mạn lục thực sự có tính tương đồng với truyện dân gian, phản
ánh trí tưởng tượng kỳ diệu của Nguyễn Dữ trong một thể loại độc đáo có tên gọi
truyền kỳ, góp phần quan trọng vào quá trình phát triển nền văn xuôi dân tộc dưới thời
trung đại