Rabelais và Gogol (Nghệ
thuật ngôn từ và văn hoá
trào tiếu dân gian)

Trong cuốn sách về Rabelais
(1)
chúng tôi đã cố gắng chỉ ra rằng những nguyên
tắc cơ bản trong sáng tác của nhà văn vĩ đại này được quyết định bởi nền văn hoá trào
tiếu dân gian của quá khứ. Một trong những nhược điểm căn cốt của ngành nghiên cứu
văn học đương thời là ở chỗ nó cố gắng nhồi nhét toàn bộ văn học – trong đó có văn học
Phục Hưng nói riêng – vào khuôn khổ của văn hoá chính thống. Nhưng thực ra sáng tác
của Rabelais chỉ có thể thật sự hiểu được trong dòng chảy của văn hoá dân gian, nền văn
hoá ấy trong mọi giai đoạn phát triển của mình luôn đối nghịch với văn hoá chính thống
và đã xác lập nên một giác độ nhìn nhận đặc biệt về thế giới và những hình thức đặc biệt
để phản ánh nó bằng hình tượng.
Nghiên cứu văn học và mỹ học thường xuất phát từ những biểu hiện hạn hẹp và
nghèo nàn của tiếng cười trong văn học ba thế kỷ gần đây, và cố gắng nhét cả tiếng cười
thời Phục Hưng vào những quan niệm hạn hẹp đó về tiếng cười và cái hài; nhưng thực ra
những quan niệm đó còn xa mới đủ thậm chí chỉ để hiểu được Molière.
Rabelais là người thừa kế và hoàn tất tiếng cười dân gian của hàng nghìn năm ấy.
Sáng tác của ông là chiếc chìa khóa không thể thay thế đối với toàn bộ nền văn hoá trào
tiếu châu Âu trong những biểu hiện mạnh mẽ nhất, sâu sắc nhất và độc đáo nhất của nó.
Chúng tôi xin đề cập đến ở đây một hiện tượng quan trọng nhất trong văn học trào
tiếu thời đại mới – sáng tác của Gogol. Chúng tôi chỉ quan tâm đến các yếu tố văn hoá
trào tiếu dân gian trong sáng tác của ông.
Chúng tôi sẽ không đề cập đến vấn đề ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp của
Rabelais đến Gogol (qua Sterne và trường phái tự nhiên Pháp). Ở đây đối với chúng tôi
chỉ quan trọng những đặc điểm nào trong sáng tác của Gogol mà chúng - không phụ

quỷ dữ đẩy bố chúng nó rơi xuống cầu”, v.v ). Cũng gặp những hình tượng đặc trưng
kiểu này: “Bàn tay của Phoma Grigorievich, lẽ ra phải nắm lại và giơ ngón trỏ thì lại
chìa về phía tấm bánh bột". Cũng có câu chuyện về cậu học trò Latinh hoá (đối chiếu
với tình tiết về chàng sinh viên ở Limuzin của Rabelais). Phần kết lời nói đầu mô tả
hàng loạt đồ ăn, tức là các hình tượng tiệc tùng.
Xin dẫn ra một hình tượng rất đặc trưng về tuổi già nhảy nhót (gần như là thần
chết nhảy nhót) trong Hội chợ ở Sorochintsy: “Tất cả đều nhảy. Nhưng có lẽ một cảm
giác lạ lùng hơn, khó đoán định hơn sẽ trào lên từ đáy sâu tâm hồn khi ta nhìn những bà
già mà trên gương mặt lụ khụ của họ đã phảng phất sự lãnh đạm của nấm mồ, đang chen
lấn giữa đám người tươi mới, sống động, vui cười. Thật là những kẻ vô tâm! Thậm chí
chẳng có một niềm vui trẻ thơ, một tia lửa đồng cảm nào, mà chỉ một cơn say đưa đẩy
họ, tựa hồ những cỗ máy tự động vô sinh khí được người thợ máy lên dây cót, làm một
cái gì đó từa tựa con người, họ lặng lẽ lắc lư những cái đầu ngây ngất, khẽ nhảy trong
đám đông vui nhộn, thậm chí chẳng thèm để mắt tới cặp vợ chồng mới cưới”.
Trong Mirgorod và Taras Bulba đã xuất hiện những đặc điểm của chủ nghĩa hiện
thực nghịch dị. Các truyền thống của chủ nghĩa hiện thực nghịch dị từng rất mạnh mẽ và
sống động ở Ukraina (cũng như ở Belorussia). Vườn ươm chúng chủ yếu là các trường
học của nhà thờ, cả trung học lẫn đại học (ở Kiev còn có “đồi thánh Genevie” riêng của
mình với những truyền thống tương tự). Các học trò trường dòng (các tu sinh), các tăng
lữ cấp thấp, “những thầy tu lang thang” khi đi hành hương đã tung tán khắp Ukraina thứ
văn chương truyền khẩu giải trí của những truyện hài, tiếu lâm, những hý phỏng ngôn từ
đoản thiên, những sách ngữ pháp giễu nhại, v.v Các trò giải trí học đường với tính chất
đặc thù và quyền tự do của chúng đã đóng một vai trò quan trọng trong sự phát triển văn
hoá ở Ukraina. Truyền thống nghịch dị trong các trường học Ukraina (không chỉ các
trường của nhà thờ) vẫn còn sống động vào thời Gogol và thậm chí muộn hơn. Chúng
sống trong cung cách đàm thoại quanh bàn ăn của giới trí thức bình dân Ukraina (chủ
yếu xuất thân từ môi trường tôn giáo). Gogol không thể không biết trực tiếp chúng dưới
hình thức truyền khẩu sinh động. Ngoài ra, ông còn biết rất rõ chúng từ các cội nguồn
sách vở. Cuối cùng, những yếu tố căn bản của chủ nghĩa hiện thực nghịch dị đã được
Gogol hấp thụ từ Narezhnyi

chúng ta. Trong nhà hát rong ông cũng tìm thấy phong cách nói xen vào hành động kịch
những nhân vật chào mời, với giọng điệu quảng cáo và khen ngợi mỉa, với những câu
nói phản lôgic và những trò lố cố tình của nó (các yếu tố “cocalan”). Trong tất cả những
hiện tượng ấy của văn phong và hệ thống hình tượng nơi Gogol, phong cách của trường
phái Sterne (tức là có cả ảnh hưởng gián tiếp của Rabelais) đã kết hợp với ảnh hưởng
trực tiếp của cái hài dân gian.
Những yếu tố “cocalan” – cả những câu phản lôgic riêng lẻ lẫn những cấu tạo
ngôn từ kỳ quặc phát triển cao hơn – là rất phổ biến ở Gogol. Chúng đặc biệt hay gặp
trong những mô tả về các vụ kiện tụng và thói quan liêu hành chính, những chuyện đơm
đặt và thóc mách, ví dụ, trong những phỏng đoán của các quan chức về Chichikov,
những lời ba hoa của Nozdrev về đề tài này, trong cuộc đàm đạo của hai mệnh phụ,
trong những câu chuyện của Chichikov với các địa chủ về việc mua các linh hồn chết,
v.v Mối liên hệ giữa các yếu tố này với các hình thức hài dân gian và với chủ nghĩa
hiện thực nghịch dị là không thể nghi ngờ.