Những khuynh hướng mới trong
nghiên cứu Gogol ở Nga: Quan điểm,
vấn đề, bài học kinh nghiệm Nhà Gogol học hiện đại Igor Vinogradov (1930 - ) cũng thấy rằng cách thức để giải mã
bí ẩn về Gogol là đi vào phân tích những cơ sở Kyto giáo trong cảm quan nghệ thuật của nhà
văn. Chính Gogol đã từng đề nghị: “Tốt nhất là bạn hãy gắng xem tôi là một tín đồ Kyto giáo,
một con người hơn là một nhà văn”. Cách tiếp cận sáng tác của Gogol như vậy đã đem lại giải
pháp cho một số vấn đề trong nghiên cứu Gogol, đối với một số trường hợp, kết quả còn bất
ngờ thú vị. Chẳng hạn, trong Những buổi tối ở trại ấp gần Dikanka, đằng sau những điều mê
tín “trẻ con” là vấn đề con người không hoàn thiện về mặt tinh thần. Có thể nói suốt đời Gogol
trăn trở về vấn đề sự hiện hữu của những thế lực hắc ám, Quỷ đã hiện hình trong cuộc sống đời
thường, theo những quy luật của đời thường chứ không hoàn toàn chỉ có trong cổ tích. Cơ sở
của mỹ tục - đó là sự xá tội cho những dục vọng thấp hèn của con người, thói kiêu căng và háo
danh của nó. Hãy thử dẫu chỉ một lần gặp quỷ, hãy thử giao du với những thế lực đen tối xem,
tâm hồn sẽ bị tê liệt ngay. Theo I. Vinogradov, cũng có thể trong tư tưởng này của Gogol chứa
đựng lời giải cho việc nhà văn không ràng buộc bản thân bằng những mối liên hệ gia đình, vẫn
là người thuộc “giới tu sĩ”?
Theo I. Vinogradov, cách giải thích như vậy hoàn toàn có thể chấp nhận được. Trong
những truyện “cổ tích” vui vẻ đó đã thấy thấp thoáng bóng dáng tác giả của Những linh hồn
chết, Trích những thư từ gửi bạn hữu, Những suy ngẫm về ngày lễ trọng. Vinogradov đã chỉ ra
một cách xác đáng rằng với tác phẩm Những buổi tối Gogol đã bước vào văn học không đơn
giản chỉ là người kể lại một cách hóm hỉnh những câu chuyện “trong cuộc sống của nhân dân”,
mà là một nhà văn lão luyện, gắn bó sâu sắc về mặt tinh thần với những truyền thống chính

(10)
- người đưa ra ba nguyên tắc giáo dục thanh niên Nga:
chính thống giáo, nền chuyên chế và dân tộc tính. Điều này diễn ra không phải vào cuối những
năm 40 khi Belinsky viết báo quy ông vào loại phản động, mà vào năm 1834. Một sự kiện rất
thú vị!
Việc công bố những thư từ trao đi đổi lại của Gogol có ý nghĩa quan trọng đối với nền
văn hóa Nga. Thư từ giữa N.V. Gogol và N.N. Sheremetyeva do I. Vinogradov và V.
Voropaev tập hợp đã đưa độc giả vào bầu không khí tiếp xúc sinh động giữa nhà văn với
người phụ nữ tuyệt vời này và giúp hiểu rõ hơn nhà văn vĩ đại ở lúc xế chiều của cuộc đời. I.
Vinogradov đã công bố một cuốn sách giá trị khảo sát những trang bản thảo của Gogol
(11)
.
Trong số những trang bản thảo này rất đáng lưu ý là những bài thuyết giảng của Gogol tại
Học viện Ái quốc và Đại học Hoàng gia ở Peterburg về lịch sử cổ và cận đại. Những bài
giảng này giúp hình dung rõ về cách nhìn của nhà văn đối với lịch sử thế giới. Gogol xác
định mục đích những bài giảng của mình là Chỉ ra toàn bộ quá trình vĩ đại theo đuổi tinh
thần tự do của con người bằng những nỗ lực tâm huyết này, tranh đấu từ trong nôi với sự
ngu dốt, với thiên nhiên và những trở ngại phi thường: đó chính là mục đích của Lịch sử nói
chung! Nó cần phải tập hợp thành một khối tất cả các dân tộc trên thế giới đang bị chia rẽ
bởi thời gian, sự cố, núi đồi, biển cả, phải thống nhất lại thành một khối hài hòa; tạo nên từ
đó một bản trường ca hoành tráng và trọn vẹn.
Thêm vào danh mục các tác phẩm mang tính chất tôn giáo nổi tiếng của Gogol giờ đây
còn có thêm Về lòng cảm tạ - một tác phẩm không lớn về dung lượng nhưng tràn trề tình yêu
và cảm xúc. Ở đó motif không ngừng ơn Chúa xuyên suốt nhiều tác phẩm và thư từ của Gogol
được thể hiện tương hợp với truyền thống thiêng liêng của Tổ quốc. Gogol viết: Cuộc sống của
chúng ta phải là bài ca ơn Chúa bất tận. Cảm tạ, cảm tạ, ngập chìm trong cảm tạ - cần phải
biến điều đó thành đồ ăn thức uống, thành sự tồn tại, thành cuộc sống của mình. Liên tục tạ ơn
sẽ nâng cao tâm hồn, còn trái tim sẽ tan biến trong tình yêu đại xá đối với mọi người. Nó cho
ta sức mạnh cao cả vượt lên trên khả năng của chúng ta
Thành tựu quan trọng của lý luận phê bình văn học hiện đại là tái bản nhiều công

Các tác giả theo khuynh hướng chính thống giáo trong nghiên cứu Gogol (V.A.
Voropaev, I. Vinogradov, ) đã bác bỏ những ý kiến cho rằng thế giới trữ tình của truyện vừa
Gogol bắt nguồn từ quan điểm của chủ nghĩa lãng mạn Đức cho rằng con người dường như
không thể chống lại cái ác trên đời: “Bên cạnh tính minh xác và phong phú về nghệ thuật, các
tác phẩm đầu tiên của Gogol còn thể hiện quan điểm rõ ràng về những thế lực của cái ác - quan
điểm Kyto giáo chính thống. Ở Gogol những thế lực này được cảm hóa và khuất phục bởi sức
mạnh của Chúa, tương tự như quỷ trong tranh thánh chính thống giáo, dẫu chúng có được miêu
tả đáng sợ như thế nào đi chăng nữa, thì vẫn bị cảm hóa và khuất phục. Ở đó con rắn bị đâm
bởi mũi giáo của tuẫn thánh Georgi Chiến thắng. Còn nếu như các nhân vật của Gogol đôi khi
trở nên đáng sợ và bị khuất phục bởi những quỷ kế thì điều đó chỉ chứng tỏ rằng trong bản thân
chúng cũng có khuyết tật về tinh thần. Nó mở lối cho thế lực ác quỷ thâm nhập và trắng trợn
lộng hành trong tâm hồn chúng. Những dục vọng và thói tật xấu xa của con người - đó chính là
nguyên nhân để cho những thế lực đen tối lộng hành và tạm thời chiến thắng. Các tác phẩm
đầu tiên của Gogol đã nói về điều đó một cách tinh tế nhưng sáng rõ và dứt khoát”
(13)
.
Tuy nhiên, cũng có một số nhà nghiên cứu lại cho rằng tự bó mình vào khuynh hướng
chính thống giáo sẽ không tránh khỏi phiến diện bởi trong sáng tác của Gogol còn hiện hữu
những khuynh hướng triết học, folklore. Với mong muốn định tính một cách toàn diện giá trị
tác phẩm của Gogol, các công trình Cốt truyện của Gogol (1993) của M. Vaiskopf, Sáng tác
của Gogol trong văn cảnh tôn giáo huyền bí của S. Goncharov (1997), Đôi điều về những bóng
ma. Lịch sử huyền thoại trong văn học Nga thế kỷ XIX (1999) của I. Vinitsky đã đề cập đến cội
nguồn xã hội- lịch sử (thời đại Nikolai I), triết học (phiếm thần luận của F.Schelling), mỹ học
(quan niệm về cái đẹp và cái cao cả của E. Kant) và văn học (chủ nghĩa lãng mạn của E.
Hoffmann, L. Tieck) trong sáng tác của Gogol.
Như vậy, nhìn bao quát những quan điểm và phương pháp tiếp cận hiện đại trong
nghiên cứu Gogol, ta có thể thấy nổi bật lên một khuynh hướng mới, xem ông như một nhà
văn chính thống giáo chứ không theo cách hiểu truyền thống, coi Gogol là một nhà tư tưởng xã
hội. Dưới ánh sáng của quan điểm chính thống giáo, các nhà Gogol học đã soi rọi sâu hơn sáng
tác của Gogol, phát hiện trong đó nhiều motif cổ tích, dân gian và motif xã hội rất lý thú, đồng