Những khuynh hướng mới trong
nghiên cứu Gogol ở Nga: Quan điểm,
vấn đề, bài học kinh nghiệm
Việc công bố những thư từ trao đi đổi lại của Gogol có ý nghĩa quan trọng đối với nền
văn hóa Nga. Thư từ giữa N.V. Gogol và N.N. Sheremetyeva do I. Vinogradov và V.
Voropaev tập hợp đã đưa độc giả vào bầu không khí tiếp xúc sinh động giữa nhà văn với
người phụ nữ tuyệt vời này và giúp hiểu rõ hơn nhà văn vĩ đại ở lúc xế chiều của cuộc đời. I.
Vinogradov đã công bố một cuốn sách giá trị khảo sát những trang bản thảo của Gogol
(11)
.
Trong số những trang bản thảo này rất đáng lưu ý là những bài thuyết giảng của Gogol tại
Học viện Ái quốc và Đại học Hoàng gia ở Peterburg về lịch sử cổ và cận đại. Những bài
giảng này giúp hình dung rõ về cách nhìn của nhà văn đối với lịch sử thế giới. Gogol xác
định mục đích những bài giảng của mình là Chỉ ra toàn bộ quá trình vĩ đại theo đuổi tinh
thần tự do của con người bằng những nỗ lực tâm huyết này, tranh đấu từ trong nôi với sự
ngu dốt, với thiên nhiên và những trở ngại phi thường: đó chính là mục đích của Lịch sử nói
chung! Nó cần phải tập hợp thành một khối tất cả các dân tộc trên thế giới đang bị chia rẽ
bởi thời gian, sự cố, núi đồi, biển cả, phải thống nhất lại thành một khối hài hòa; tạo nên từ
đó một bản trường ca hoành tráng và trọn vẹn.
Thêm vào danh mục các tác phẩm mang tính chất tôn giáo nổi tiếng của Gogol giờ đây
còn có thêm Về lòng cảm tạ - một tác phẩm không lớn về dung lượng nhưng tràn trề tình yêu
và cảm xúc. Ở đó motif không ngừng ơn Chúa xuyên suốt nhiều tác phẩm và thư từ của Gogol
được thể hiện tương hợp với truyền thống thiêng liêng của Tổ quốc. Gogol viết: Cuộc sống của
chúng ta phải là bài ca ơn Chúa bất tận. Cảm tạ, cảm tạ, ngập chìm trong cảm tạ - cần phải
biến điều đó thành đồ ăn thức uống, thành sự tồn tại, thành cuộc sống của mình. Liên tục tạ ơn

Ở Saint Peterburg, tại bộ môn Văn học Nga trường Đại học Sư phạm Quốc gia Nga
mang tên A.I. Gertsen cũng đã thành lập một nhóm nghiên cứu. Nhóm này đã xuất bản một vài
tuyển tập nghiên cứu về Gogol.
Các tác giả theo khuynh hướng chính thống giáo trong nghiên cứu Gogol (V.A.
Voropaev, I. Vinogradov, ) đã bác bỏ những ý kiến cho rằng thế giới trữ tình của truyện vừa
Gogol bắt nguồn từ quan điểm của chủ nghĩa lãng mạn Đức cho rằng con người dường như
không thể chống lại cái ác trên đời: “Bên cạnh tính minh xác và phong phú về nghệ thuật, các
tác phẩm đầu tiên của Gogol còn thể hiện quan điểm rõ ràng về những thế lực của cái ác - quan
điểm Kyto giáo chính thống. Ở Gogol những thế lực này được cảm hóa và khuất phục bởi sức
mạnh của Chúa, tương tự như quỷ trong tranh thánh chính thống giáo, dẫu chúng có được miêu
tả đáng sợ như thế nào đi chăng nữa, thì vẫn bị cảm hóa và khuất phục. Ở đó con rắn bị đâm
bởi mũi giáo của tuẫn thánh Georgi Chiến thắng. Còn nếu như các nhân vật của Gogol đôi khi
trở nên đáng sợ và bị khuất phục bởi những quỷ kế thì điều đó chỉ chứng tỏ rằng trong bản thân
chúng cũng có khuyết tật về tinh thần. Nó mở lối cho thế lực ác quỷ thâm nhập và trắng trợn
lộng hành trong tâm hồn chúng. Những dục vọng và thói tật xấu xa của con người - đó chính là
nguyên nhân để cho những thế lực đen tối lộng hành và tạm thời chiến thắng. Các tác phẩm
đầu tiên của Gogol đã nói về điều đó một cách tinh tế nhưng sáng rõ và dứt khoát”
(13)
.
Tuy nhiên, cũng có một số nhà nghiên cứu lại cho rằng tự bó mình vào khuynh hướng
chính thống giáo sẽ không tránh khỏi phiến diện bởi trong sáng tác của Gogol còn hiện hữu
những khuynh hướng triết học, folklore. Với mong muốn định tính một cách toàn diện giá trị
tác phẩm của Gogol, các công trình Cốt truyện của Gogol (1993) của M. Vaiskopf, Sáng tác
của Gogol trong văn cảnh tôn giáo huyền bí của S. Goncharov (1997), Đôi điều về những bóng
ma. Lịch sử huyền thoại trong văn học Nga thế kỷ XIX (1999) của I. Vinitsky đã đề cập đến cội
nguồn xã hội- lịch sử (thời đại Nikolai I), triết học (phiếm thần luận của F.Schelling), mỹ học
(quan niệm về cái đẹp và cái cao cả của E. Kant) và văn học (chủ nghĩa lãng mạn của E.
Hoffmann, L. Tieck) trong sáng tác của Gogol.
Như vậy, nhìn bao quát những quan điểm và phương pháp tiếp cận hiện đại trong
nghiên cứu Gogol, ta có thể thấy nổi bật lên một khuynh hướng mới, xem ông như một nhà