Không gian nghệ thuật
trong sáng tác của
Franz Kafka

Đến Vụ án, không gian ngột ngạt tù túng lại xuất hiện dày đặc hơn. Căn phòng
xét xử Jozef K lần đầu tiên chật ních người, trần nhà lại quá thấp “người ta đứng chen
chúc, ai cũng phải lom khom, đầu và lưng đụng vào trần nhà”
(9)
. Căn phòng tối lờ
mờ, đầy bụi bặm và khói, đám đông ăn mặc tồi tàn, thậm chí có người còn mang
theo gối, đệm, đội lên đầu để khỏi va vào trần. Tòa án được bố trí ở vị trí tầng nóc ọp
ẹp, không khí nặng nề. Luật sư Hun sống trong căn phòng thấp lè tè, không có cửa sổ
và kê vừa đủ một chiếc giường hẹp. Họa sĩ Titoreli sống trong một căn phòng mà
theo Jozef K “Chưa bao giờ tự mình quan niệm nổi một cái buồng con tồi tàn như thế
mà người ta có thể gọi được là xưởng vẽ. Ngang dọc mỗi chiều không nổi lấy được
trông hai bước chân”
(10)
. Tệ hại hơn, căn phòng lại bừa bộn những chăn, gối, đệm,
quần áo, tranh ảnh và đặc biệt là chưa được thông khí. Thế giới đồ vật, khoâng
gian ngột ngạt đã chiếm không gian tồn tại con người. Con người quá nhỏ bé trước
thế giới, sự tồn tại của con người là không thực, tồn tại mà như không tồn tại, sống
mà dường như đã chết.
Cái phi lý của Vụ án là ở chỗ, những nhân vật của tòa án lại thích nghi hoàn toàn
với không khí ngột ngạt tù túng trong phòng làm việc, cái nơi mà “Mặt trời hun nóng
mái nhà ghê gớm. Xà nhà bỏng rẫy. Nhưng sau rồi người ta cũng hoàn toàn quen với
bầu không khí này. Khi nào ông (Jozef K) trở lại đây lần thứ hai, hay lần thứ ba ông sẽ
hầu như không cảm thấy ngột ngạt nữa”
(11)

khiếp sợ nhất, hai gã đao phủ thọc dao vào tim anh ngoáy ngoáy.
Ngòi bút F. Kafka đã hòa quyện một cách rất tự nhiên giữa cái quái dị và cái
thường ngày đến độ không sao phân định được một trong hai yếu tố đó, cái nào nảy sinh
từ cái nào. Người ta ngột ngạt trong không khí ác mộng nhưng câu chuyện lại hết sức
mạch lạc, chính xác khiến sự phi lý thật hơn cả thực tại.
Có khi không gian ác mộng được đặt vào điểm nhìn chiều sâu vô thức của chính
nhân vật, nghĩa là nhân vật đang trong cơn ác mộng và tác giả là người thư ký trung
thành ghi lại giấc mơ đang diễn ra của chính nhân vật ấy. Đó là trường hợp được thể
hiện trong truyện ngắn Một giấc mơ
(13)
(A Dream). Nhân vật chính của truyện là Jozef
K, hoàn toàn chìm trong cõi vô thức, đang mơ về một chuyện quái dị khủng khiếp. Anh
ta thấy mình lạc vào khu nghĩa địa, ở đó có lễ hội đang diễn ra vui vẻ; anh bị cuốn hút
bởi một ngôi mộ mới, càng tiến lại gần thì lại càng xa nó. Rùng rợn hơn nữa, anh tiến lại
gò mả mà chàng họa sĩ có khắc lên đó hàng chữ trên tấm bia. Trong giấc mơ dường như
anh tiên cảm được cái gò mả ấy là nơi kết thúc định mệnh của anh. Bởi vì khi họa sĩ vẽ,
có chiếc lá rơi xuống đó biến thành chữ J - đó là tên Jozef K. Khi họa sĩ đi rồi, anh đến
cào lớp đất mỏng nơi ấy và bỗng nhiên có một cái lỗ mở ra, Jozef K rơi thụp xuống đó,
mắc vào một hố sâu bí hiểm, cổ và đầu bị kẹt lại, tên anh được khắc vào tấm bia với
những nét chữ hoa mỹ. Đến đó, Jozef K tỉnh giấc và bị mê hoặc bởi những cảnh tượng
khủng khiếp ấy.
Có thể nói, F. Kafka đã thành công trong việc miêu tả hình ảnh của cõi mộng, của
những cơn ác mộng có nguồn gốc từ nỗi hoang mang, lo sợ của con người trước thế giới
mà nền tảng của nó là sự tha hóa giữa người với người. Sự độc đáo của F. Kafka là ông
không đưa giấc mơ vào phục vụ nghệ thuật mà ngược lại, theo cách riêng, F. Kafka đã
đưa nghệ thuật của mình "phục vụ" những giấc mơ, hiện thực hóa cái ảo bằng hình ảnh
đầy sáng tạo.
4. Không gian thực và ảo
Đặc trưng xuyên thấm trong toàn bộ sáng tác của F. Kafka là cái thực và cái ảo
không bao giờ tách biệt nhau mà chúng hòa quyện với nhau như là một bản thể mang

người con trai. Người thứ nhất thông minh nhưng tư duy lại quá đơn giản, không nghĩ
được rộng và cũng chẳng nghĩ được xa. Người thứ hai đẹp trai cao dong dỏng, thân hình
cân đối song lại có khuyết tật, con mắt trái nhỏ hơn con mắt phải và nháy nháy liên tục.
Đứa thứ ba cũng đẹp trai nhưng không phải cái kiểu đẹp mà người ta ưa thích: cái miệng
tròn, con mắt mơ màng, hai tay điệu bộ, hai chân kiểu cách, giọng nói không tròn tiếng
và ngây thơ. Đứa thứ tư là một đứa con thực sự của thời đại, thế nhưng ý kiến của nó lại
có phần dửng dưng, một số câu cách ngôn của nó quá hời hợt. Đứa thứ năm dễ thương
tốt bụng, có điều khi tiếp xúc với nó, người ta vẫn thấy mình lẻ loi, nó thật sự ngây thơ,
thậm chí có thể là quá ngây thơ. Đứa thứ sáu có một niềm say mê, niềm say mê có thể
làm cho nó trở nên quên mình, đến nỗi giữa ban ngày nó vẫn tỏ ra trầm tư như thể đang
mơ. Nó không ốm – thậm chí có thể nói là rất khỏe - nhưng thỉnh thoảng nó vẫn hay lảo
đảo, nó không cần ai giúp đỡ mà vẫn không ngã. Tuy có một số nét khá đẹp trai nhưng
thân hình mất cân đối, quá cao so với tuổi, cái trán nó trông cũng khó coi, nước da và
hộp sọ phần nào khô đét Những đứa còn lại cũng mang nét quái dị, khác thường, hư
hư thực thực. Kiểu không gian tượng trưng hiện thực này xuất hiện hầu hết trong sáng
tác của F. Kafka.
Bằng sự kết hợp hài hòa giữa cái thực và cái ảo, chúng xen lẫn nhau chuyển hóa
lẫn nhau đã tạo ra cho sáng tác F. Kafka một không gian thứ ba: không gian huyền thoại.
Không nên nghĩ rằng trong các tiểu thuyết Vụ án, Lâu đài và các truyện ngắnHóa
thân, Mười một người con trai, Thầy thuốc nông thôn, Kafka muốn phản ánh hoặc ghi
lại những câu chuyện có thật nào đó theo quan niệm thông thường của các nhà văn hiện
thực. Đối với F.Kafka, những tư liệu có thật chỉ là những cái cớ để thông qua đó ông
dựng lên những huyền thoại, tức là những hình tượng văn học gián tiếp và có tầm khái
quát lớn mang một ẩn ý sâu, một triết lý về sự tha hóa, phi lý xảy ra trong cuộc sống
hằng ngày của con người hiện đại.
Có thể nói, F. Kafka là người kết hợp hài hòa, nhuần nhuyễn giữa cái thực và cái
hư, mở đầu cho khuynh hướng huyền thoại hóa của văn học hiện đại phương Tây. Ở
ông, giữa hai bờ thực - ảo khó mà nhận ra cái nào hơn cái nào. Tính chính xác sinh động
trong chi tiết đã khiến cho cái ảo, cái phi lý hiển hiện như thật, mà rất thật. Chính cách
miêu tả này đã mở ra hướng đổi mới về Chủ nghĩa hiện thực trong văn học truyền thống,