Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

1
Mục lục
Trang
Phần I. Mở đầu 01
1. Lý do chọn đề tài 01
2. Lịch sử vấn đề 02
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 05
4. Phương pháp nghiên cứu 06
5. Đóng góp mới của tiểu luận 06
6. Cấu trúc của Tiểu luận 06
Phần II. Nội dung chính 08
Chương 1. Franz Kafka - Thiên tài văn học thế kỷ XX 08
1.1. Cậu bé Franz khốn khổ 08
1.2. Franz Kafka - Thiên tài văn chương nghịch dị của nhân loại thế kỷ
XX 11
Chương 2: Tính chất mở trong sáng tác Franz Kafka 17
2.1. Tiểu thuyết 18
2.1.1. Nước Mỹ (1927) 20
2.1.2. Vụ án (1925) 24
2.1.3. Lâu đài (1926) 30
2.2. Một số truyện ngắn 33
2.2.1. Tạp chủng 33
2.2.2. Cây cầu 36
2.2.3. Hang ổ 38
Chương 3. Nghệ thuật gián tiếp trong sáng tác của Franz Kafka 41
3.1. Tính chất huyền thoại 42
3.2. Tính đa nghĩa trong ngôn từ 45

của chủ nghĩa hiện thực đã tạo ra những phá cách táo bạo, là người đã khai
sinh ra một phương thức sáng tác mới - phương thức phản ánh hiện thực
bằng nghệ thuật gián tiếp. Từ khi các tác phẩm của ông được xuất bản đến
nay hàng loạt các công trình, bài viết nghiên cứu về cuộc đời cũng như các
tác phẩm của ông lần lượt ra đời, tuy nhiên nghiên cứu về nghệ thuật gián
tiếp trong sáng tác của ông thì chưa có công trình nào nghiên cứu một cách
có hệ thống. Vì vậy, đặt sự tìm hiểu nghệ thuật gián tiếp trong sáng tác của
Kafka qua những tác phẩm tiêu biểu nhất của ông là một yêu cầu cần thiết và
có tính thời sự cao. Một mặt là để nhìn nhận lại phần nào diện mạo của chủ
nghĩa hiện thực cũng như chủ nghĩa hiện đại trong văn học thế kỷ XX nhưng
mặt khác quan trọng hơn là thấy được sự vận động của tư duy nghệ thuật
qua đặc trưng phản ánh nghệ thuật trong sáng tác của Kafka. Kafka đã trùm
cái bóng rộng lớn của mình, vượt thoát khỏi cái không gian và thời gian
truyền thống đã ngự trị trong nền văn học nhân loại suốt từ khi ra đời cho tới
nay. Sự ảnh hưởng của ông cũng đã có sự in dấu ấn đậm nét ở Việt Nam.
Cách viết của các nhà văn đương đại như Phạm Thị Hoài, Nguyễn Huy
T

Chân dung Franz Kafka
Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

3
Thiệp… cũng đã phảng phất cách viết của Kafka Ở khía cạnh này việc tìm
hiểu nghệ thuật gián tiếp của Kafka chính là để hiểu thêm nền văn chương
nước nhà Tiếp cận những thành tựu to lớn của các giá trị thẩm mĩ trong
sáng tác của Kafka, đó còn là cách để nâng thêm tầng văn hoá, để tạo ra
những gợi mở khi chiếm lĩnh nền văn học nước ngoài nói chung. Đó cũng
chính là lí do chọn đề tài Nghệ thuật gián tiếp trong phản ánh hiện thực

Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

4
sách của ông xuất hiện thường chỉ có một vài người nhận thấy mà thôi”.
Cũng bàn về nghệ thuật tiểu thuyết, tập tiểu luận Thời đại nghi ngờ, tác giả
Nathalie Saraute cũng bày tỏ quan niệm công nhận khả năng tiên tri của
Franz Kafka và khẳng định sự thất thế của phương pháp hiện thực cũ. Ông
cũng tuyên truyền các nhà văn hiện đại khác cũng phải nên đi khai thác:
“Những miền chưa khám phá” theo gót của Franz Kafka .
Còn nghiên cứu gia Hecman Brotso, tác giả của bài Phong cách và
thời đại huyền thoại trong tập tiểu luận: Sáng tạo văn học và nhận thức lại
nhấn mạnh đến “vũ trụ luận”, đến triết lí huyền thoại của Franz Kafka. Ông
cũng khẳng định sự quay về của đương thời đối với huyền thoại “Theo
gương của James Joyce và Franz Kafka”. Lấy hình thức huyền thoại để đả
phá thế giới hiện thực là cách làm mang lại nhiều hiệu quả thẩm mĩ mới mẻ
và sâu sắc.
Tại Lipbice, Tiệp Khắc trước đây, đã từng diễn ra hội thảo Quốc tế về
Franz Kafka. Ở đây, R. Graudy đã kiên quyết bảo vệ ý kiến cho rằng Franz
Kafka chính là đại diện tiêu biểu của phương pháp sáng tác hiện thực chủ
nghĩa. Trong tác phẩm Về một chủ nghĩa hiện thực không bờ bến, Graudy
khẳng định Franz Kafka đã xây dựng được một thế giới riêng, mà những
chất liệu của thế giới đó được tổ chức theo một quy luật khác. Ngoài ra,
Graudy còn phát hiện hình thức sáng tạo huyền ảo và chức năng dự báo ở
những sáng tác của Franz Kafka.
Vào năm 2001, Nhà xuất bản văn hoá thông tin xuất bản tập tiểu luận
Nghệ thuật tiểu thuyết, những di chúc bị phản bội của Milan Kundera. Trong
tập tiểu luận dài 462 trang này, Milan Kundera đã trình bày những nhận định
mới mẻ về các đặc trưng phản ánh nghệ thuật của Kafka: "Họ đã chống lại

Trương Đăng Dung (NXB Khoa học Xã hội, 1998), đã có những cách kiến
giải sắc bén và hệ thống đối với phương diện nghệ thuật của Franz Kafka. Ở
đây, Trương Đăng Dung đã trình bày một loạt các thủ pháp nghệ thuật của
nhà văn: huyền thoại hoá, phi lôgic hoá một cách khéo léo trong sự đan
dệt với các luận kiến, luận chứng. Theo nhà nghiên cứu này thì các tác phẩm
của Kafka luôn lơ lửng, khó nắm bắt bởi hệ ẩn ý sâu của nó: “người đọc khó
có thể giải mã một cách nhất quán nội dung nào đó trong một tác phẩm của
Franz Kafka ”. Cũng chính ở bài viết này, tác giả đã nêu lên một vài so
sánh giữa Franz Kafka với L.Tolstoi, với Balzac, để thấy rõ những khác
biệt trong phản ánh hiện thực của các nhà văn tiêu biểu này.
Đặng Anh Đào dành hẳn một phần để nghiên cứu về Franz Kafka
trong giáo trình Văn học Phương Tây. Trong phạm vi bài viết của mình,
ngoài những hệ thống về tiểu sử và sự nghiệp văn chương, bà đã nghiên cứu
cụ thể ở các tác phẩm Biến dạng, Nước Mỹ, Vụ án gắn liền với các
phương thức phản ánh nghệ thuật: “Một thày thuốc nông thôn và vấn đề
huyền thoại”, “Nước Mĩ: Tính chất để ngỏ trong sáng tác Kafka”, “Vụ án:
Kết cấu, điểm nhìn của nhân vật; mối liên hệ với các tác phẩm khác”….
Năm 2006, Nhà xuất bản Giáo dục đã ấn hành tập chuyên luận Nghệ
thuật Phran-đơ Káp-ka của tiến sĩ Lê Huy Bắc. Cuốn sách cũng tái hiện
được toàn bộ cuộc đời, sự nghiệp và những đề tài phản ánh của Kafka. Các
vấn đề như: huyền thoại hoá, nghệ thuật xây dựng nhân vật, hay các chi tiết
ở mức độ so sánh ngầm Nhìn chung là đã có nhiều quan điểm gặp gỡ với
Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

6
quan điểm của các nhà nghiên cứu trước. Lê Huy Bắc cũng chú ý tới ngôn từ
nghệ thuật của Franz Kafka : “Kafka còn đề xuất một lối viết chứa đựng
trong nó sự bí hiểm khó có thể cắt nghĩa và hầu như không thể bắt chước”.

ánh hiện thực trong lịch sử văn học thế giới cùng đặc trưng phản ánh nghệ
thuật của văn học thế thế kỷ XX.
Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

7
Đi cụ thể tìm hiểu Nghệ thuật gián tiếp trong phản ánh hiện thực
của Kafka qua các sáng tác tiêu biểu của ông để thấy rõ vai trò, vị trí và
những đóng góp to lớn của một hiện tượng đặc biêt trong văn học này. Mỗi
kết luận từ các nội dung trên là dữ liệu để thừa nhận những thành tựu nghệ
thuật đồ sộ cùng những cách tân, sáng tạo mới mẻ và sâu sắc của văn tài
Franz Kafka. Khi đặt vấn đề nghiên cứu về Nghệ thuật gián tiếp trong phản
ánh hiện thực của nhà văn này, tôi chỉ muốn tìm hiểu về cách mà tác giả
đưa hiện thực vào văn học qua những phương thức đặc trưng (huyền thoại
hóa, tư duy đa chiều…) để qua đó chỉ ra sự vận động của văn học nghệ thuật
trong thời hiện đại
Do những khó khăn chủ quan và khách quan về tài liệu văn học nước
ngoài đặc biệt là việc dịch, in tác phẩm của Kafka ở nước ta chưa được phổ
biến rộng rãi như các tác giả khác mà phạm vi khảo sát, nghiên cứu của tôi
chỉ giới hạn trong các tác phẩm tiêu biểu lấy từ Franz Kafka- tuyển tập,
NXB Hội Nhà văn – Trung tâm văn hoá ngôn ngữ Đông Tây, 2003 cùng với
nhiều nguồn tài liệu tham khảo khác:
- Tiểu thuyết:
1. Nước Mỹ
2. Vụ án
3. Lâu đài
- Tryện ngắn:
1. Tạp chủng
2. Cây cầu

được triển khai trong ba chương:
Chương 1. Franz Kafka - Thiên tài văn học thế kỷ XX
Chương 2. Biên độ mở qua một vài tác phẩm tiêu biểu
Chương 3. Nghệ thuật gián tiếp trong sáng tác của Franz Kafka
Ở các chương có thể sẽ có những vấn đề được kiến giải theo nhiều
góc độ, có thể coi đó như là những mặt cắt khác nhau để đạt đến cái nhìn
toàn diện về đối tượng.
Sau cùng là mục Chú thích và Tài liệu tham khảo.
Kafka lúc 14 tuổi

"Cuộc
đời
tôi
là
cả
một
sự
miễn

Sinh trưởng trong một gia đình sùng đạo Do Thái nhưng được giáo
dục và lớn lên trong môi trường Thiên Chúa giáo, được sống trong bầu
không khí phát triển mạnh mẽ của khoa học kĩ thuật, Kafka hấp thu trong
mình nhiều luồng tư tưởng vừa hoài nghi giá trị của các tư tưởng đó.
Kafka sống cùng cha mẹ và ba em gái. Cha mẹ luôn phải vùi đầu vào
công việc kinh doanh nên Kafka phải lớn lên trong sự nuôi dưỡng chủ yếu
của những người vú nuôi. Vốn là một người có thể trạng yếu ớt, suốt cuộc
đời Kafka luôn bị ám ảnh và thậm chí là sợ hãi bởi thân hình mạnh mẽ, lực
lưỡng của cha mình - ông Hecman. Kí ức vế người cha trong Kafka là người
"không bao giờ đọc sách cho con cái nghe, nhưng lại dạy con cách diễu binh
cách chào và hát những khúc quân hành; cho phép con uống bia, động viên
lòng dũng cảm của con bằng các tiếng thét, tiếng vỗ tay, tán thưởng bằng
những tràng cười ha hả "
[1]
. Kafka luôn bị ức chế bởi cả quyền lực tinh
Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

10

thần lẫn vóc dáng đồ sộ của cha mình. Tâm trí của cậu bé Franz không lúc
nào thoát khỏi sự giằng xé giữa khát vọng nhận được niềm cảm thông, tôn
trọng từ cha và khát vọng thoát khỏi sự coi thường người khác cũng như ách
áp bức từ ông ấy. Tình trạng ấy đã ảnh hưởng rất lớn đến tính tình (nhút
nhát, tự ti, mặc cảm và luôn có cái nhìn bi quan), cuộc đời (luôn dằn vặt với
những tội lỗi trong tim) và cả trong sáng tác của Kafka (mối quan hệ cha -
con, kẻ độc quyền thống trị…). Và đây là những ám ảnh về người cha được
Kafka thể hiện: "Về những năm tháng đầu tiên của cuộc đời con, con chỉ nhớ có một
chuyện xảy ra. Có lẽ cha cũng còn nhớ. Một đêm con khóc nhè suốt đêm đòi uống nước,

ăn và có tài ăn thức ăn nóng, ăn rất nhanh và từng miếng to, cho nên trẻ con buộc phải
ăn vội. Bữa ăn lặng lẽ một cách buồn bã, thỉnh thoảng bị ngắt quãng vì những lời mắng
mỏ: "Ăn đã rồi hẵng nói!", hoặc 'Nhanh lên, nhanh lên, nhanh lên", hoặc "Mày xem, tao
ăn xong từ bao giờ rồi!"… Con không có quyền được gặm xương, còn cha thì được. Con
Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

11

không được ăn dấm còn cha thì có. Phải cắt bánh cho gọn nhưng cha thì thản nhiên cắt
bằng con dao dính nước sốt chảy ròng ròng. Không được để vụn bánh rơi xuống đất,
nhưng cuối cùng, dưới chỗ cha ngồi là chỗ nhiều vụn bánh nhất. Trong bữa ăn chỉ được
phép ăn thôi nhưng cha thì cắt, dũa móng tay, cha gọt bút chì, cha lấy tăm ngoáy tai. Con
mong cha hãy hiểu cho con, đành rằng những việc đó chỉ là những chi tiết vặt vãnh
nhưng nó đã trở thành nặng nề đối với con, chỉ vì cha là người đầy quyền uy đối với con,
nhưng cha lại không tôn trọng những lệnh mà cha áp đặt ra cho con…
Việc con không được cha để cho yên thân còn có một hậu quả nữa, rất tự nhiên:
con đã mất đi thói quen dùng lời nói. Hiển nhiên là con sẽ không bao giờ trở thành nhà
hùng biện, ngay cả trong hoàn cảnh khác, nhưng dẫu sao, con cũng nói được trôi chảy
ngôn ngữ của con người. Từ nhỏ, cha đã cấm con không được mở mồm: "không được
cãi!". Lời đe dọa ấy và bàn tay giơ lên để nhấn mạnh thêm không lúc nào rời khỏi con.
Trước mặt cha - khi có việc gì liên quan đến cha thì cha nói hùng hùng lắm - con thường
đâm ra nói nhát gừng và nói lắp, nhưng như thế lại làm cha khó chịu, và con đành câm
tịt, lúc đầu cũng có thể là để thách thức, nhưng về sau thì con không thể nghĩ được cái gì,
nói được cái gì trước mặt cha nữa…"
[2]
Rõ ràng người cha muốn con trai mình phải sống một cách bản lĩnh
nhưng cách giáo dục đó đã phản tác dụng. Mặt khác, cách giáo dục của
người cha đã hằn sâu vào tâm trí của Kafka một kí ức về người cha như một

nhưng di nguyện đó lại bị "phản bội" bởi Max Brod. Sự "phản bội" đó đã
đem lại may mắn cho nhân loại, rằng: Nếu không phản bội thì mọi tác phẩm
nổi tiếng cũng như tài năng của Kafka đã bị xóa sổ bởi chính tính cách của
của ông.
Nhận bằng tiến sĩ luật năm 1906, Kafka vào làm việc trong một Hãng
bảo hiểm tai nạn công nhân, lúc này ông mới 23 tuổi. Ông không thích thú
gì với công việc giấy tờ lại luôn đứng về phía công nhân để bảo vệ cho họ
nhưng là một công chức mẫn cán, nhiệt huyết và tài năng nên Kafka rất được
trọng dụng. Năm 1917, Kafka bắt đầu đau đớn, khốn khổ bởi căn bệnh lao
phổi. Kể từ đó Kafka liên tục phải nghỉ việc để đi nghỉ dưỡng (vì lúc bấy giờ
chứng lao phổi vẫn là một căn bệnh nan y). Cho đến năm 1922 bệnh tình đã
rất nặng nên ông được nghỉ hưu sớm.
Trưa ngày 3/6/1924 Kafka qua đời tại một bệnh viện điều dưỡng ở
Áo, lúc đó còn đúng một tháng nữa là Kafka tròn 41 tuổi ( 3/7/1924 ). Căn
bệnh lao phổi đã cướp đi sinh mạng của một "thiên tài nghịch dị". "Thiên
tài" ấy đã từ bỏ bao mơ ước mơ, bao hi vọng và cuối cùng còn lại là một
sự nghiệp dang dở với ngổn ngang biết bao tâm sự chưa tỏ bày hết trong
những công trình còn đang bỏ ngõ
1.2. Franz Kafka - Thiên tài văn chương
nghịch dị của nhân loại thế kỷ XX
Năm 1899, Kafka bắt đầu thử sức ở lĩnh vực sáng tác văn chương.
Niềm mơ ước này đã thôi thúc ông từ trước đó rất lâu. Mười chan tuổi ông
đã sáng tác kịch để các em của mình biểu diễn nhân dịp sinh nhật cha, mẹ.
Năm 1904, Kafka khởi đầu sự nghiệp sáng tác tiểu thuyết của mình
với tác phẩm Trẻ con và thành phố. Tác phẩm được viết độ mấy chục trang
thì dừng lại và bị thất lạc. Đó cũng chính là cách sáng tác mang tính chất của
Kafka: Ông viết rất chậm và sửa đi sửa lại rất nhiều lần bởi ông luôn cảm
thấy không vừa lòng với tác phẩm của mình. Rất nhiều tác phẩm trong đó có
Nước Mỹ được viết trong hàng mấy năm cho đến cuối đời cũng chưa thể
hoàn thành. Tác phẩm và cuộc đời của Kafka dường như có số phận song

Tuy là một viên chức mẫn cán, gặt hái được nhiều thành công trong
nghề luật sư nhưng chính Kafka lại không coi trọng nghề ấy mà trái lại, ông
chỉ coi đó là công việc để đãm bảo đời sống vật chất cho bản thân và gia
đình mà thôi. Với Kafka cuộc sống tinh thần là tất cả. Thế nhưng, cuộc sống
tinh thần của ông thì lại luôn gặp quẫn bách.
Trước hết, như đã nói ở trên, Kafka là niềm hi vọng lớn nhất của gia
đình nhưng lại là một sự đối nghịch trong suy nghĩ, chí hướng và quan điểm
với cha mình. Ngay từ nhỏ, ông đã vô cùng sợ hãi bởi tính cách gia đình trị,
cực đoan và độc tài của cha. Cha mẹ luôn vùi đầu vào công việc làm giàu
nên Kafka càng thiếu vắng sự săn sóc của gia đình. Rất nhiều lần trong nhật
kí của mình , Kafka đã đặt câu hỏi: "Tôi là ai?" và ông luôn tìm câu trả lời từ
Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

14

những góc độ khác nhau. Dù trả lời ở góc độ nào, Kafka cũng luôn truy tìm
cái bản thể của mình, xác định vị trí của mình trong xã hội đặc biệt là xã hội
của Kafka lúc bấy giờ - khi mà chủ nghĩa phát xít đang dần nảy mầm và đe
dọa trực tiếp đến sự sinh tồn của con người. Và sau khi ông mất chưa đầy
một thập kỷ, chủ nghĩa phát xít lên cầm quyền đã minh chứng cho những
điều mà trước đây ông đã nghĩ tới. Trong xã hội phát xít, giá trị của con
người chẳng là gì cả bởi những hành động hủy diệt của chúng, chúng sẵn
sàng xóa sổ mọi thứ kể cả sự tồn tại của con người. Đó là những vụ thảm sát
hàng loạt những người Do Thái vô tội… Khi đã trở thành một luật sư nổi
tiếng, tạo dựng được uy tín trong mọi người và kiếm được nhiều tiền để giúp
gia đình nhưng Kafka chưa bao giờ yêu thích nó. Xa lạ với cuộc sống, xa lạ
với chính gia đình mình nơi có người cha luôn sừng sững như một tòa tháp
đầy vẻ khủng bố, bà mẹ thì túi lụi với công việc, những người vú và đầu bếp

[7]
Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

15

Tình yêu, hôn nhân, gia đình đối với Kafka cũng là một điều đáng nói.
Kafka không muốn lấy vợ bởi vì :"Nếu tôi sống một mình, đến một lúc nào
đó, tôi nhất định sẽ bỏ việc ổ nhiệm sở, lấy vợ rồi tôi chẳng bao giờ thực
hiện được điều này"
[8]
. Vì sao Kafka lại dự tính như vậy? Bỏ việc là để
chuyên tâm sáng tác nhưng lấy vợ thì phải làm việc để nuôi sống gia đình.
Suy nghĩ ấy lại một lần nữa gặp phải sự chống đối của cha mẹ. Ông Hecman
muốn ông sớm kết hôn rồi sinh con rồi sinh con và phụ giúp công việc kinh
doanh của gia đình.
Người tình đầu tiên của Kafka là Felice Bauer. Nhưng cuộc tình đó
phải trải qua hai lần hứa hôn và ba lần chia tay, và cuối cùng nó cũng thất
bại trước mơ ươc văn chương và tự do của mình Kafka. Tình yêu giữa họ
gặp phải sự cản trở mà chính họ là người trong cuộc cũng không thể lí gải
nổi. Trong thời gian yêu nhau với Felice, Kafka còn qua lại với Grete, một
cô bạn thân của Felice (Grete được Kafka lấy tên để đặt tên cho em gái của
Samsa trong Biến dạng). Kết quả là Kafka và Grete đã có với nhau một đứa
con mà Grete đã công bố với Felice vào ngày 21/4/1940. Tình yêu của
Kafka được xem như là một "vụ án" thứ hai của ông. Vào tháng 4/1920 lúc
bệnh tình đã xấu đi rất nhiều Kafka sang Italia để nghỉ dưỡng. Tại đây ông
đã bước vào cuộc phiêu lưu tình ái với Milena Jesenka - dịch giả đầu tiên
của tác phẩm Kafka. Với Milena Jesenka, Kafka phát hiện ra đấy đúng là
tình yêu đích thực của mình bởi Milena cũng là một nhà văn tài năng và là

những con người bị bỏ rơi - số phận đã bỏ rơi Kafka.
Có lẽ trong số những người tình mà Kafka đã gặp trong đời thì Dora
là người mặn nồng nhất và chân thành nhất với Kafka. Không chấp nhận
tình cảnh đó của Kafka chỉ một thời gian ngắn sau, nàng tìm đến gia đình
Kafka và đưa ông đến chữa trị tại một trại điều dưỡng ở Kiêclinh gần thủ đô
Viên của nước Áo. Mặc dù được sự nhiệt tình chữa trị của một người bạn
của Kafka là bác sĩ ở đó cùng với quan tâm chăm sóc của Dora nhưng việc
nói năng của Kafka cũng rất khó khăn. Tuy thế nhưng Kafka đã có thể thoát
ra được khỏi sự cô độc, lẻ loi và tuyệt vọng trước đó. Tình yêu đã tiếp thêm
sức mạnh, đem lại cho Kafka một niềm lạc quan và vững tin hơn nhiều. Nhờ
đó, Kafka cố gắng cho xuất bản tập truyện Nghệ sĩ nhịn ăn và gắng sức hoàn
thành Lâu đài (chỉ còn lại phần kết thúc). Lần đầu tiên trong đời Kafka có
được những giây phút hạnh phúc thực sự trong tình yêu và trong cả cuộc
đời, ông đã vượt qua cả những nỗi đau về bệnh tật, vượt qua cả nỗi mặc cảm
tự ti vốn là bản tính ngự trị suốt cả cuộc đời, Kafka quyết định kết hôn và lập
gia đình (điều mà trước đây Kafka vốn rất sợ hãi nó). Bằng tất cả niềm tin,
nghị lực và tình yêu chân thành Kafka cầu hôn Dora. Trước đó, ông dự tính
sau khi kết hôn sẽ cùng Dora chuyển đến Ten - Avi mở một nhà hàng, ông
sẽ phụ giúp nàng kinh doanh và tập trung sáng tác để đi đến "một tác phẩm
lớn" Và rất nhiều dự định khác nữa được vạch ra cho một cuộc sống hạnh
phúc, bình yên. Nhưng dường như kết luận của Kafka về cuộc đời con người
đã rất đúng cho cuộc đời ông: "con người sinh ra là để đón nhận cái chết "
Số phận đã được định đoạt, số phận của ông đã được định đoạt là một cuộc
đời nghiệt ngã, sự nghiệt ngã luôn đeo bám lấy cuộc đời ông ngay cả khi ông
đặt niềm tin vào cuộc đời nhiều nhất: ngay lúc này.Lời cầu hôn chân thành
nhất trong cuộc đời Kafka đã bị từ chối một cách phũ phàng. Phũ phàng hơn
đó không phải là lời từ chối của người yêu mà là từ phía gia đình nàng. Một
câu trả lời lạnh lùng như băng tuyết: Không thể. "Không thể" đồng nghĩa với
sự chấm hết đối với cuộc đời Kafka. Sự từ chối và ngăn cấm đó như một
Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp

cương". Còn Milena Jedenka trong lời ai điếu đọc trong tang lễ của Kafka
thì khẳng định: "Anh đã nhìn thấy cả một thế giới đầy ắp quỉ dữ vô hình
gây hấn với con người yếu ớt và hủy diệt họ" [6; 132]
Ngày mồng 10 - tang lễ Franz Kafka được cử hành. Bầu trời hôm đó
ảm đạm như thể trời xanh kia cũng buồn thương đau xót cho một con người
tài năng nhiệt huyết phải từ giã cõi đời đi về cõi vĩnh hằng hư vô! Trong một
nghĩa trang Do Thái nhỏ thuộc khu vực Strasmesso của Praha, Dora than
khóc thảm thiết trước nấm mồ người đã khuất, cô khuỵu xuống đó trong khi
Hecman lạnh lùng nghoảnh mặt quay đi
Tiếc thương !

Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

18Chương 2: TÍNH CHẤT MỞ
TRONG SÁNG TÁC CỦA KAFKA
Các nhà lí luận văn học hiện đại đã chỉ ra rằng: tính chất mở là điều
kiện đầu tiên của mọi hình thức thưởng thức thẩm mỹ và tất cả mọi thưởng
thức, mọi hình tượng trong văn học nếu mang tính thẩm mỹ thì đều mở.
Kafka đã thành công trong việc này trước khi tư duy lí luận đó ra đời trong
văn học.
Tự truyện là đặc điểm xuyên suốt sự nghiệp sáng tác của Kafka.
Nhưng đó không phải là lối tự truyện thông thường mà rất độc đáo, độc đáo
theo kiểu Kafka. Tuy vẫn là kể lại các sự kiện và nói lên suy nghĩ của mình
nhưng bao giờ Kafka cũng huyền thoại hoá và nâng chúng lên một tầm khái
quát cao hơn. Xưa nay, mọi người vẫn luôn hướng trọng tâm đánh giá khả

các tác phẩm của ông, dở giang luôn cả vô vàn ý nghĩ muốn được tỏ lòng
trong đó. Điều này lại làm cho tác phẩm của ông vì thế càng mang nặng tính
chất mở mà bài viết này muốn nói tới.
Hầu như toàn bộ các tác phẩm của Kafka đều mang tính chất mở. Ở
đây tôi chỉ xin tìm hiểu về các tiểu thuyết và một số truyện ngắn tiêu biểu.
Tính chất mở của Kafka không chỉ ở sự dang dở của tác phẩm mà còn ở
cách kết thúc và mở luôn cả trong nội dung của truyện.
2.1. Tiểu thuyết
Không chỉ trong những truyện ngắn cô đọng mới mang tính chất mở
mà ngay cả trong tiểu thuyết Kafka cũng luôn cố tình (và cả vô tình) tạo ra
một biên độ mở cực lớn cho tác phẩm. Tiểu thuyết Kafka luôn mang một đặc
trưng nổi bật khó lẫn vào bất kỳ nhà văn nào trên thế giới từ trước tới nay.
Cũng như truyện ngắn, tiểu thuyết của Kafka luôn là những tác phẩm
mới mẽ đối với người đọc. Sở dĩ nói như vậy là vì mỗi lần đọc lại ta lại có
một cách hiểu không hoàn toàn giống với những lần đọc trước, mỗi lần đọc
lại chúng ta lại khám phá ra một ý nghĩa mới trong tác phẩm. Mỗi người đọc
lại cảm nhận tác phẩm một cách khác nhau thậm chí có lúc còn trái ngược
nhau.
Một điểm nổi bật nữa đó là ngoài biên độ mở do nội dung tác phẩm
tạo ra thì biên độ mở của tác phẩm còn xuất phát ngay từ sự dang dở của các
tiểu thuyết. Kafka viết rất nhiều, viết miệt mài, viết không hề có sự chán nản
và không hề biết mệt mỏi nhưng lại viết rất chậm. Nghe thì có vẻ mâu thuẫn
nhưng thực sự là như vậy. Kafka viết nhiều và viết miệt mài, đó là niềm đam
mê, nhiệt huyết với sáng tác văn chương. Nhưng Kafka vốn là người rất
nghiêm khắc với bản thân lại thêm tính tự ti, mặc cảm nên ông chưa bao giờ
(đúng hơn thì không bao giờ) cảm thấy hài lòng với bất kỳ tác phẩm nào của
mình. Nhưng điều đó không hề làm cho Kafka chán nản mà ngược lại ông
càng quyết tâm hơn. Với hy vọng sẽ tạo ra một tác phẩm lớn Kafka không
ngừng sửa chữa, viết đi viết lại nhiều lần điều đó làm cho việc sáng tác của
Kafka trở nên chậm chạp hơn. Cũng phải kể đến một điều này nữa đó là

đưa ra nhưng tất cả đều có chung một cảm giác: mặc dù tác phẩm viết về
nhân vật nào đi chăng nữa thì người đọc cũng luôn tìm ra những hình ảnh,
tâm sự cuộc đời của chính Kafka ở trong đó. Hay nói cách khác, độc giả
luôn ở trong trạng thái cảm xúc của việc đọc một thiên tự truyện về chính
cuộc đời với những dằn vặt luôn ngự trị trong tâm hồn tác giả. [1; 182] Điều
đó không chỉ xuất phát từ cái tên mà còn do chính nội dung tư tưởng mà tác
phẩm đặt ra ở trong ấy. Nếu soi chiếu vào tiểu sử của tác giả với diễn biến
tâm lí nhân vật thì chúng ta thường thấy xuất hiện hình bóng của Kafka
trong đó kể cả những diễn biến cuộc đời mình sau này cũng đã được Kafka
đưa vào tác phẩm. Đây quả là một điều kỳ dị nhưng quả thật là như vậy. Ta
có thể thấy mối xung đột trong quan hệ Cha - Con (Nước Mỹ, Lời tuyên án,
Biến Dạng); Sự trùng lặp giữa căn bệnh quái đãn của Samsa và căn bệnh lao
phổi dẫn đến cái chết của cả nhân vật lẫn tác giả, cái chết của Joseph K. xảy
ra trước sinh nhật lần thứ 31 hai ngày và cái chết của tác giả xảy ra trước
sinh nhật lần thứ 41 đúng một tháng?
Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

21

Cũng giống như Trẻ con và thành phố, tiểu thuyết Chuẩn bị cho một
đám cưới ở miền quê cũng bị thất lạc không rõ nguyên nhân.
Năm 1911, nhằm khuyến khích sức sáng tác của bạn, Max Brod đã
thuyết phục Kafka cùng viết tiểu thuyết tự trào có tên là Risos và Samuen
trong đó Risos mang những đặc điểm của Kafka còn Samuen là hình ảnh của
Max Brod. [1; 41]Tác phẩm không hoàn thành do Kafka không muốn tiếp
tục, có lẽ mảng truyện hài hước vui tươi này không phù hợp với ông. Mặc dù
vậy nhưng Brốt đã có vai trò rất lớn trong chuyện này, đó là từ đây, Kafka
bắt đầu thực sự đam mê và bắt đầu hình thành nên phong cách sáng tác của

trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

22

Cuối cùng, “cô ẩy bụng mình vào anh mấy lần, anh có cảm giác cô là một
phần của chính anh và có thể chính vì thế mà một nỗi khốn quẫn kinh tởm
xâm chiếm lấy anh.” Đó là nguyên cớ cho mọi sự tiếp diễn trong cuốn tiểu
thuyết. Người đọc đã bị lạc vào một cảm giác rằng: số phận của con người
có thể sẽ được định đoạt từ một nguyên cớ vô nghĩa và chúng ta đều ngỡ nó
quá nhỏ nhoi để liên quan đến cuộc đời mình.
Con tàu chở Karl cập cảng New York thì ấn tượng đầu tiên đập vào
mắt cậu là hình ảnh chói lòa chiếu ra từ tượng Nữ thần Tự do như một sự
nồng nhiệt đón chào Karl đến với xứ sở phồn hoa và nhiều thứ lạ lùng này.
Karl được gửi đến nhà của một ông chú họ tại New York, những thói quen
kỳ quặc của hai cha con ông này cũng như thói độc ác ích kỷ, nho nhen của
hai người "bạn đường" trước đó đã cùng Karl lang thang đi tìm việc làm
khiến cậu không thể lí giải nổi cho những hành động đó của họ, cho con
người của họ cũng như văn hóa của nước Mỹ lạ lùng Sau khi bị ông chú
gian xảo đánh lừa để đuổi Karl ra khỏi nhà, Karl tìm tới khách sạn Phương
Tây, tại đây Karl được nhận chức gác thang máy và gặp được nhiều người
tốt. Nhưng chính cậu lại bị hại bởi sự tốt bụng của mình. Hai gã bạn đường
lúc trước đã lợi dụng rồi đánh lừa, vu khống Karl khiến cậu bị đuổi việc.
Karl phải phục dịch, hầu hạ không những cho bọn chúng mà còn phải hầu hạ
cả tình nhân của một trong hai gã đó. Tại nhà của những tên này, Karl đã
chứng kiến được nhiều cảnh thú vị trái ngược nhau: anh sinh viên nhà hàng
xóm thức suốt từ đêm này qua đêm khác để học; từ trên ban công nhìn
xuống đường để chứng kiến các cuộc biểu tình diễn ra vào mỗi buổi chiều;
những trò tuyên truyền, mị dân của các đãng phái đối lập nhau Sau khi
thoát khỏi sự khống chế của hai gã lưu manh, Karl lại tiếp tục lang thang,

trị, ở đó xuất hiện các khuynh hướng xã hội lịch sử và cả những mối quan hệ
xã hội đan cài nhau của trước đó và cả sau này Đó chỉ là năm cách tiếp
cận của các nghành khoa học, của các trường phái lớn và đó là sự tổng hợp
của Y. Gilli năm 1981 (cách đây gần hai mươi năm) chừng đó cũng đủ để đi
đến một khẳng định, những người đọc khác như chúng ta thì ắt hẳn cũng mỗi
người một kết luận khác nhau và từ đấy đến giờ chắc chắn là có nhiều cách
tiếp cận khác nữa chứ chưa dừng lại ở đó. Thậm chí sau này, khi người ta
khảo cứu trong những tập Nhật ký của tác giả thì người ta lại đọc được một
đoạn như sau: "Roxma và K., kẻ vô tội cũng như người có tội, cả hai rút cục
sẽ bị trừng trị tội chết không khác nhau, kẻ vô tội do một bàn tay nhẹ nhàng
hơn, được gạt sang bên lề chứ không phải là bị quật chết"
[10]
. Vậy thì có thể
nói Nước Mỹ là một hiện tượng đặc biệt của Kafka. Nó không được xây
dựng dựa trên những yếu tố hoang đường, phi lí mà hoàn toàn được xây
dựng trên những chất liệu hoàn toàn thực. Tính chất có cốt truyện rõ ràng và
những tình tiết sáng rõ trong truyện đã khiến cho Nước Mỹ mang một đặc
điểm riêng biệt: còn có nhiều gắn bó với tiểu thuyết truyền thống trước đó. Ở
Nước Mỹ của Kafka, ta sẽ phải sống giữa một thế giới mà tình cảm dã bị đặt
nhầm chỗ, lệch lạc và thái quá, nó khiếm quyết một cách khó có thể chấp
nhận nổi. Ngày nay, khi xã hội phát triển đến tốc độ cao, con người phải
quay cuồng theo những guồng máy của thời đại, khi mà những giá trị của
con người ngày càng lu mờ trong sự lên ngôi của tiền bạc, danh vọng, địa vị,
của những tính ích kỷ, bon chen và vụ lợi trong xã hội. Mỗi ngày, con người
chúng ta luôn vô tình đánh mất đi những giá trị tốt đẹp vốn có trong mình.
Chúng ta đang tự làm biến dạng chính mình trong vô thức, trong sự vô tình
đến thảm hại mà chúng ta thường không dễ nhận ra được. Chính lúc này
đây, chúng ta mới thực sự để đến với Kafka, chính lúc này đây mới là lúc để
Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka

Trong cái thế giới của hiện thực huyền ảo ấy, con người sau khi bị dồn ép
đến ngộp thở bởi áp lực cuộc sống đã đi tìm một xã hội khác bình yên hơn.
Và đây là lời bình của Kafka về Nước Mỹ của ông: "Tôi không miêu tả con
người. Tôi chỉ kể một câu chuyện, tất cả chỉ là những hình ảnh tưởng tượng,
chỉ là tưởng tượng ". Đúng là như vậy. Nếu nói Kafka miêu tả hiện thực
trực tiếp xã hội của nước Mỹ thì quả là nói bừa bởi Kafka chưa một lần đặt
chân lên đất Mỹ dù chỉ một lần thoáng qua trong đời. Kafka viết nước Mỹ
khi ông chưa nhìn thấy nước Mỹ, con người tìm đến cuộc sống khác để được
bình yên khi họ chưa hề biết nó có thực sự bình yên hay không và sự thật
con người chẳng bao giờ tìm được một cuộc sống nào bình yên hơn, họ chỉ
bình yên khi họ ở cõi vĩnh hằng. Nói vậy thì hóa ra Kafka là một người phản
nhân văn, đi ngược lại tinh thần Phục hưng và tác phẩm của ông là hướng
Tiểu luận: Nghệ thuật gián tiếp
trong phản ánh hiện thực của Franz Kafka
Giảng viên: Dương Thị Ánh Tuyết Sinh viên: Hoàng Công Hậu

25

con người đến sự bi quan? Không! Phải nói rằng tác phẩm của Kafka là nơi
cứu rỗi linh hồn của con người và Kafka thực hiện vai trò của Chúa thì đúng
hơn. Tác phẩm của Kafka nhân đạo hơn bất kỳ một tôn giáo nào, ông luôn
khai mở ra những lối thoát cho những tâm hồn bế tắc, cùng quẫn trong cuộc
đời gian truân của mình.
2.1.2. Vụ án (1925).
Trong nhật ký của mình, Kafka viết: "Tôi khó có thể tin vào những kết
luận được rút ra từ tình trạng kéo dài đã một năm nay của mình - tình trạng
của tôi quá ư là nghiêm trọng. Tôi thậm chí còn không biết liệu tôi có thể nói
rằng đây là tình trạng mới? Ðúng ra tôi nghĩ: đây là tình trạng mới, tôi đã
từng gặp phải những điều tương tự, nhưng như thế này thì chưa bao giờ. Tôi
dường như là một phiến đá, dường như là tấm bia mộ của mình, không có