KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG SÁNG TÁC
CỦA FRANZ KAFKA
Đỗ Thị Mai Liên
1Tìm hiểu không gian nghệ thuật trong một số sáng tác của Franz Kafka, chúng
tôi thấy:
Kafka đã có những cách tân độc đáo trong việc tạo dựng không gian nghệ thuật.
Không gian trong thế giới nghệ thuật của ông được thể hiện một cách sinh động, phong
phú với các hình thức cụ thể: không gian huyền thoại, không gian “lắp ghép”, không gian
“hộp”, không gian mê cung Mỗi kiểu không gian được sử dụng có mục đích và ý đồ nghệ
thuật khác nhau, song đều nhằm thể hiện những cảm nhận của nhà văn về thế giới và thân
phận của con người trong thế giới ấy.

1. Đặt vấn đề
Franz Kafka là một trong những nhà văn lớn nhất thế kỷ XX. Cùng với M.Proust, J.Joyce,
W.Faukner…, Kafka đã mang đến những cách tân táo bạo cho nghệ thuật tiểu thuyết.
Khảo sát tiểu thuyết Lâu đài, Vụ án và một số truyện ngắn của ông, chúng tôi thấy, Kafka có những
cách tân độc đáo trong việc tạo dựng không gian nghệ thuật. Không gian trong thế giới nghệ thuật của ông
được thể hiện một cách sinh động và phong phú qua các hình thức cụ thể: không gian huyền thoại, không
gian “lắp ghép”, không gian “hộp”, không gian mê cung… Mỗi kiểu không gian được sử dụng có mục đích
và ý đồ nghệ thuật khác nhau, song đều nhằm thể hiện những cảm nhận của nhà văn về thế giới và thân
phận của con người trong thế giới ấy.
2. Nội dung nghiên cứu
2.1. Không gian huyền thoại
Không phải ngẫu nhiên mà Kafka được tôn vinh là ông vua huyền thoại, bởi ngoài tính chất phi lý,
thế giới nghệ thuật của ông đậm màu sắc huyện thoại, siêu thực.
Để tạo nên những điển hình nghệ thuật, các nhà văn bậc thầy của chủ nghĩa hiện thực thế kỷ XIX
thường đặt nhân vật vào trong những hoàn cảnh điển hình, làm rõ mỗi quan hệ biện chứng giữa con người
với môi trường bằng cách xác lập một không gian lịch sử, cụ thể, đảm bảo cho nhân vật một mối quan hệ

huyền thoại tính và hiện đại tính trong không gian tác phẩm của Kafka đã mang tới cho bạn đọc những cảm
giác hư - thực đầy ám ảnh, gợi ra nhiều chiều liên tưởng.
Tính chất huyền thoại của không gian trong sáng tác của Kafka có được một phần nhờ sự miêu tả
những con người trong không gian ấy. Trong Lâu đài, ta bắt gặp những những nhân vật như ngài West
West, ngài Klamm - họ như những bóng ma mà không ai gặp được nhưng tiếng tăm, quyền lực lại hiện diện
khắp mọi nơi như một ám ảnh, một đe doạ. Hình ảnh Klamm hữu danh vô hình trong lâu đài được miêu tả
có sự hoá thân kỳ diệu: “Ông ta hoàn toàn khác khi đến làng và lại hoàn toàn khác lúc ra đi. Ông ta khác
trước khi uống bia và khác sau đó, khác lúc thức và khác lúc ngủ, khác lúc ở một mình và khác trong khi nói
chuyện. Ông ta hoàn toàn khác khi ở trong lâu đài và ngay ở trong làng thôi, người ta cũng mô tả về ông rất
khác nhau”. Những con người như thế xuất hiện trong không gian nghệ thuật của Kafka là hiện thân cho sự
đe dọa, áp bức vô hình đầy phi lý với con người. Đây cũng là chiếc đòn bẩy để Kafka nhận thức và mô tả
“cái vắng mặt”- một thế lực bất khả tri” thống trị con người. Người cha trong Hoá thân cũng có sự biến đổi
một cách kỳ lạ tới mức Gregor Samsa không nhận ra cha của mình trước và sau khi anh bị biến thành bọ
nữa. Khi anh chưa bị biến thành bọ và vẫn kiếm được tiền nuôi sống gia đình thì “bố anh, người thường mệt
mỏi nằm bẹp trên giường…” [4, tr.50]. Nhưng khi Gregor bị biến thành bọ, không còn khả năng kiếm tiền
để nuôi gia đình nữa thì người cha ấy khoẻ mạnh lạ thường: ông “đường bệ trong bộ đồng phục xanh bảnh
bao, khuy vàng choé…, phóng ra những tia nhìn tinh nhanh, sắc sảo…” [4, tr.51]. Người bệnh nhân trong
Một thầy thuốc nông thôn cũng vậy. Ban đầu, dù khám rất kỹ, ông thầy thuốc vẫn không thể phát hiện căn
bệnh nào của bệnh nhân. Nhưng chỉ một lát sau, ông thầy thuốc bỗng phát hiện bên hông anh này một vết lở
loét khủng khiếp. Những kiểu “hoá thân” phi lý này chỉ có chiều kích không gian huyền thoại mới dung
chứa nổi. Hình ảnh những đám đông quái dị, nhốn nháo luôn ở trạng thái chạy nhảy, hò hét điên cuồng, hay
múa may loạn xạ… xuất hiện trong nhiều tác phẩm gợi cho người đọc hình ảnh những cuộc hội họp ghê rợn
của lũ quỷ sứ trong đêm được phản ánh trong các truyền thuyết, huyền thoại cổ. Đó là đám đông nào nhiệt,
ầm ĩ ở toà án trong tiểu thuyết Vụ án - đám đông chỉ quen sống trong không gian ngột ngạt, nếu có kẻ nào
đó ra ngoài gặp không khí trong lành lập tức sẽ ngất xỉu. Hay sự vây hãm điên cuồng của lũ trẻ do một đứa
con gái gù cầm đầu, cứ bám lấy K. khi anh đến tìm họa sĩ Titoreli, làm cho K. rối tung và như bị mất
phương hướng… Trong Lâu đài, đám đông ma quái lại là những người nông dân bẩn thỉu, nhem nhuốc, sặc
sụa mùi rượu bia, chen lấn, xô đẩy để thực hiện những vũ điệu tạp nham trong những chuỗi cười khả ố, ghê
rợn xung quanh Olga khi cô này đưa K. đến quán rượu. Một thầy thuốc nông thôn lại gây ấn tượng mệt mỏi
và bức bí trước cảnh tượng kẻ đứng người ngồi la liệt bên cạnh chỗ bệnh nhân đang nằm… Hầu hết đám

cấp và một phòng ngủ” [2, tr.228,229]. Lồng ghép những không gian đối nghịch vào nhau, Kafka đã tô đậm
hình ảnh về sự tồn tại một thế giới phi lý trong tâm thức người đọc. Cho nên đọc các tác phẩm của Kafka
người đọc đều có cảm giác bấp bênh giữa hư và thực: “Cái thế giới có trong tác phẩm ấy vừa giống lại vừa
không giống hiện thực bên ngoài, nó vừa có thể xảy ra lại vừa không thể hình dung.”[4, tr.954]. Với không
gian lắp ghép, ngẫu hợp, Kafka muốn thể hiện trạng thái tồn tại hỗn độn và phi lý của thế giới. Trong không
gian ấy, con người cũng chỉ như những mảnh vỡ, những quân cờ, vật vờ vô nghĩa, tồn tại mà như không, có
đấy mà như không có. Kiểu không gian lắp ghép này của Kafka đã khai mở cấu trúc mảnh vỡ - đặc trưng
của thời hậu hiện đại sau này.
2.3. Không gian “hộp”
Đọc tác phẩm của Kafka, ta thấy mọi đường nét không gian dường như đều mang không khí u ám,
thảm đạm, ngột ngạt, tù túng. Không gian này thường trở đi trở lại và trở thành một trong những không gian
chủ đạo trong thế giới nghệ thuật của Kafka. Đó là kiểu không gian “hộp đen”. Trong không gian ấy, con
người cứ ngoi ngóp, giãy giụa vô vọng trong kiếp lưu đày đơn độc và một cách tuyệt vọng tìm cách lý giải
bi kịch số phận của chính mình.
Người ta có thể tìm thấy trong thế giới nghệ thuật của Kafka vô số những căn phòng kỳ dị kiểu như
phòng cha của Georg Bendemann, vừa tối tăm, vừa u uất trong một buổi ban mai mùa xuân đầy nắng ấm áp
(Lời tuyên án); phòng ở kiêm xưởng vẽ của hoạ sĩ Titoreli (Vụ án), một căn phòng mà ngang dọc mỗi chiều
không nổi lấy được trên hai bước chân, khách muốn ra phải trèo qua giường; hay phòng của thương gia
Bloc trong nhà luật sư Huld (Vụ án) không có cửa sổ, thấp lè tè, muốn nằm trên giường phải bước qua chân
nó. Không gian trong Lâu đài cũng bị cô đặc trong hộp đen, nó cầm tù và chỉ chực thủ tiêu con người. Sáu
ngày K. ở làng là sáu ngày tù ngục. Lâu đài như một hành tinh lạ khép kín, “không hiếu khách”, không có
gì ngoài nó, không có môi liên hệ nào với thế giới xung quanh. Lọt vào cái không gian đã được quyền lực
bao vây và niêm phong như cái hộp đó, K. liên tục mở những con đường từ làng đến lâu đài song chàng đều
bị ngáng trở. Luẩn quẩn trong làng với thế giới của những căn phòng mờ tối, những hành lang hun hút đầy
ngóc ngách, có thể đột ngột chuyển hướng bất cứ lúc nào, K. luôn thất bại trong nỗ lực thăm dò trữ năng của
chính mình, dần dần bị biến thành một kẻ vô tích sự. Không gian trong Trước cửa pháp luật cũng là một cái
hộp. Bác nông dân tìm mọi cách để vượt ra nhưng đều không mang lại kết quả. Thế là bác bị cầm tù trong
cái hộp ấy. Người nghệ sĩ trong Vô địch nhịn ăn thì tự cầm tù mình, tự làm biến dạng mình và cuối cùng là
tự giết chết mình trong cái hộp bằng một chu trình ngược thuyết tiến hoá. Con thú trong Hang ổ tự giam
cầm, đày đọa mình trong cái hang ổ thiếu sinh khí, trùng điệp những mê cung do chính nó tạo ra.

mê cung này”. Cái hang ổ tưởng như là nơi trú thân yên bình nhưng cuối cùng chính nó lại khiến con vật trở
nên hoang mang, lo âu, sợ hãi, bé nhỏ, cô đơn, bị lạc trong đó. Tự mình tạo ra mê cung để rồi chính mình lại
sợ hãi cái mê cung luẩn quẩn ấy, con vật vừa là nguyên nhân vừa là hậu quả của nỗi sợ hãi tự thân.
Tiểu thuyết Vụ án là mê cung của các thiết chế quyền lực, toà án, pháp luật phi lí. Jozep K. không
có tội tình gì, thế mà một sáng kia anh bị bắt. Trên hành trình tìm hiểu căn nguyên tội lỗi và tìm giải pháp để
thoát cái tội mà anh không hề biết, Jozep K. hoang mang trên dãy hành lang hun hút, tối tăm, ngột ngạt dẫn
tới căn phòng xử án. Anh bị bao vây, lọt thỏm giữa hệ thống chằng chịt, trùng điệp đầy bí hiểm của hệ thống
mê cung toà án. Nơi nào con người này đặt chân đến nơi đó có toà án. Toà án hiện diện khắp mọi nơi: trên
mái chóp của khu chung cư, trong nhà thờ, rạp hát Những người đại diện cho pháp luật - hai tên cảnh sát,
viên đội, thẩm phán, họ bắt giữ, hỏi cung và thẩm vấn không cần biết tội lỗi của anh là gì. Bị trói buộc bởi
thứ pháp luật phi lí, Jozep K. không thể tự minh oan cho mình. Anh hoang mang, lo sợ, tìm mọi sự giúp đỡ
từ ông chú, luật sư Huld, hoạ sĩ Titoreli…, nhưng họ cũng chẳng thể giúp gì cho anh. Jozep K. với một tội
lỗi nặng, với cái án treo lơ lửng trên đầu, càng đi tìm sự thật càng tuyệt vọng. Mòn mỏi trên hành trình tìm
tội lỗi, cuối cùng jozep K. đã bị xử tử mà không biết tội trạng. Cho đến cuối đời anh vẫn bị dằn vặt bởi câu
hỏi vô vọng: “Viên quan toà anh chưa bao giờ gặp ở đâu? Toà án tối cao anh chưa từng đến bao giờ ở
đâu?”. Pháp luật vốn là để bảo vệ con người, nhưng tiếp xúc với hệ thống luật pháp của Kafa ta lại chỉ thấy
điều ngược lại.
Luật pháp trong tác phẩm của Kafka là cả một thách thức lớn, con người không thể hiểu, cũng
không thể tiếp cận được nó. Trong truyện ngắn Trước cửa pháp luật, bác nông dân cứ nhẫn nại đợi cho đến
chết mà không dám “vào gặp pháp luật”, vì theo lời gã gác cửa thì đằng sau cánh cửa ấy là một mê cung:
“Nếu bác muốn thì cứ thử vượt quyền tôi mà vào thử xem. Nhưng bác nên nhớ rằng: tôi có sức mạnh đấy
nhé. Đã thế, tôi mới chỉ là bảo vệ ở vòng ngoài, trong kia trước mỗi vòng cửa còn có các nhân viên bảo vệ
khác nữa, người bảo vệ vòng trong lại khỏe hơn người vòng ngoài. Ngay cả tôi còn không dám nhìn mặt
người bảo vệ vòng ba cơ đấy” [4, tr.758]. Mê cung trùng điệp của nhiều vòng bảo vệ pháp luật khiến bác
nông dân sợ hãi tới mức chỉ ghé mắt vào chứ không đủ can đảm bước chân qua. Vận dụng tối đa thủ pháp lạ
hoá, Kafka đã cho thấy sự xa lạ, bí hiểm vô cùng của pháp luật trước con người: “Hoá ra luật pháp ấy không
phải dành cho con người. Nó là hiện thân của sự phi lí, của cái cao siêu mà con người không thể với tới” [4,
tr.963].
Trong Lâu đài, sự lưu đày của nhân vật trong mê cung lại càng được nhấn sâu hơn. Lâu đài là một
thế giới của những mê cung. Ở đó từ những căn nhà, con đường, cho tới bộ máy hành chính cai quản nó đều

3. Kết luận
Ở không gian nào, nhân vật của Kafka vẫn rơi vào trạng thái hoang mang, bất an, băn khoăn, day
dứt khôn cùng về một thế giới không sao tiếp cận nổi, không thể lí giải được. Thể hiện tất cả những điều
này, Kafka cho thấy khát khao của nhà văn trong việc “tìm kiếm sự thật về kiếp người và mong ước con
người được sống với Con Người, được hoà hợp với gia đình, xã hội và tìm được chính mình trong một thế
giới có ý nghĩa” [4, tr.947].
Các kiểu không gian biểu hiện trong thế giới nghệ thuật của Franz Kafka rất phong phú với nhiều
dạng thức khác nhau. Sự phân chia của chúng tôi như trên cũng chỉ là một hướng tiếp cận. Khám phá thế
giới nghệ thuật của Kafka chưa bao giờ và sẽ không bao giờ là đủ bởi phía sau “tảng băng trôi” ấy luôn ẩn
chứa những bí mật mà không dễ gì nhận biết một cách rạch ròi. Thế giới nghệ thuật của ông luôn mở, và
mỗi lần trên hành trình khám phá lại thấy những màu sắc mới, những trữ lượng ngữ nghĩa nghệ thuật mới
được khai lộ. Cho đến những năm đầu thế kỷ XXI này, bóng dáng và những ảnh hưởng của Kafka vẫn còn
hiển hiện không chỉ trong văn chương mà cả trong đời sống, không chỉ ở một vài quốc gia mà ở khắp nơi
trên trái đất này - những nơi mà ở đó con người vẫn chưa thực sự thoát khỏi mô hình thế giới mà Kafka đã
từng tiên cảm.

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Trương Đăng Dung, Thế giới nghệ thuật của Franz Kafka, Tạp chí Văn học nước ngoài, số 6, H.,
2003, tr. 192-198.
2. Milan Kundera, Tiểu luận: Nghệ thuật tiểu thuyết và Những di chúc bị phản bội, Nguyên Ngọc
dịch, Nxb Văn hóa Thông tin, H., 2001.
3. Lê Thanh Nga, Vấn đề chủ nghĩa hiện thực trong sáng tác của Franz Kafka, Luận án tiến sĩ khoa
học Ngữ văn, Viện Văn học, 2007.
4. Nhiều tác giả, Franz Kafka Tuyển tập tác phẩm, Nxb Hội nhà văn, H., 2003.

ART SPACE IN WRITINGS OF FRANZ KAFKA
.
Do Thi Mai Lien
Abstract
Studying art space in a number of writings created by Franz Kafka, we find: